Thói quen dùng thảo dược và mối lo khi uống cùng thuốc tây
Nhiều người có thói quen sử dụng trà thảo mộc, các loại lá cây dân gian như nhài thon kết hợp trong sinh hoạt hằng ngày để bồi bổ sức khỏe hoặc giải nhiệt. Khi mắc các bệnh lý tim mạch, tắc mạch cần dùng thuốc điều trị mạn tính, người bệnh thường nghĩ thảo dược tự nhiên là lành tính nên cứ vô tư dùng chung.
Tuy nhiên, việc dùng song song dược liệu với thuốc chống đông máu tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa đáng ngại. Nhiều loại thuốc chống đông chuyển hóa phức tạp tại gan, có khoảng điều trị hẹp và dễ bị thay đổi nồng độ khi gặp các hoạt chất tự nhiên từ thực vật.
Trước khi tự ý kết hợp bất kỳ chế phẩm từ thảo dược nào, người bệnh cần nắm rõ cơ chế tương tác thuốc để bảo vệ tính mạng bản thân.
Cơ chế tương tác dược động học qua gan diễn ra như thế nào?
Dược động học là hành trình cơ thể xử lý một viên thuốc, bao gồm các khâu hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ. Phần lớn các loại thuốc điều trị sau khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa chính tại gan nhờ hệ thống enzym cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) [1].
Khi người bệnh đưa thêm hoạt chất từ thảo mộc vào cơ thể, các thành phần hóa học thực vật có thể can thiệp trực tiếp lên hệ enzym này [2]. Sự can thiệp thường diễn ra theo hai hướng: ức chế hoặc cảm ứng enzym [1].
Nếu thảo dược gây ức chế enzym gan, thuốc chuyển hóa qua đường đó không bị phân hủy kịp thời, dẫn tới tích tụ thuốc trong máu gây ngộ độc hoặc tăng nguy cơ tác dụng phụ nguy hiểm [3]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích (cảm ứng) enzym gan hoạt động quá mạnh, thuốc điều trị sẽ bị đào thải nhanh chóng, khiến nồng độ trong máu giảm sút và mất hiệu lực chữa bệnh [1].
Bên cạnh enzym gan cytochrome P450, các protein vận chuyển thuốc như P-glycoprotein (P-gp) và hệ enzym glucuronosyltransferase (UGT) cũng là những con đường chuyển hóa chung dễ bị thảo dược can thiệp [4], [5].
Bằng chứng khoa học về tương tác giữa thảo dược và thuốc chuyển hóa qua gan
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt kiểm tra riêng dịch chiết nhài thon trên người đang uống thuốc chống đông máu. Mọi cảnh báo về nhài thon đều dựa trên cơ chế tương tác chung giữa các nhóm hoạt chất thực vật (như glycoside) với enzym gan qua các y văn tổng hợp.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2002 đã nêu rõ thảo dược có thể gây tương tác dược động học thông qua việc ức chế hoặc cảm ứng hệ thống cytochrome P450, điển hình như CYP3A3/4, enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều loại thuốc quan trọng [1]. Báo cáo ghi nhận rằng nhiều nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc trên lâm sàng vẫn ở mức lý thuyết nhưng cần được kiểm soát chặt chẽ ở người đang dùng thuốc hóa trị hoặc thuốc phối hợp [1].
Một công trình nghiên cứu quy mô công bố năm 2021 đã rà soát 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 chất bổ sung trong cơ sở dữ liệu Web of Knowledge [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng (trong tổng số 3.125 thử nghiệm) và 236 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh [2]. Kết quả đã xác định 21 loại thảo dược và thực phẩm can thiệp trực tiếp vào hoạt tính của enzym CYP3A4, đồng thời tìm thấy 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 thuốc điều trị ung thư [2]. Nghiên cứu khẳng định thảo dược có thể làm thay đổi đáng kể sự chuyển hóa qua các đồng dạng CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [2].
Đến năm 2010, một phân tích hệ thống thu thập dữ liệu trên người từ Pubmed và EMBASE (từ khi dữ liệu bắt đầu đến tháng 3/2009) chỉ ra rằng tương tác giữa thực vật và thuốc tổng hợp là vấn đề có ý nghĩa lâm sàng lớn [6]. Các nhà khoa học kết luận rằng kiến thức lâm sàng hiện tại về tương tác thuốc - thảo mộc vẫn còn hạn chế, số liệu tiền lâm sàng khó khái quát sang người, nhưng sự cẩn trọng là bắt buộc đối với các loại thuốc có cửa sổ điều trị hẹp [6].
Năm 2007, một báo cáo rà soát phát hiện nhiều loại thuốc thiết yếu lâm sàng có tương tác với các loại thảo dược thông dụng, đặc biệt là thuốc chống đông warfarin, bên cạnh midazolam, digoxin, amitriptyline, indinavir, cyclosporine, tacrolimus và irinotecan [4]. Đa số các loại thuốc này có chỉ số điều trị rất hẹp và đều là cơ chất chuyển hóa của cytochrome P450 hoặc protein vận chuyển P-glycoprotein [4]. Tương tự, nghiên cứu tổng quan năm 2011 cũng xác định warfarin và digoxin có ghi nhận tương tác với các thảo dược thông thường như bạch quả (Ginkgo biloba) hay Saint John's wort trên người [5].
Năm 2008, nghiên cứu về người bệnh thận ghi nhận những tương tác tiềm tàng giữa thảo dược với thuốc chống đông, thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường là có cơ sở chuyển hóa qua CYP3A4, dù nhiều trường hợp chưa được báo cáo đầy đủ do bệnh nhân không nói thật với bác sĩ [7]. Mức độ nguy hiểm của tương tác enzym CYP3A4 từng được ghi nhận trong một báo cáo ca lâm sàng năm 2014, khi một người bệnh ghép thận bị ngộ độc cấp tính cyclosporine A và sirolimus (các thuốc chuyển hóa qua cytochrome P450) do uống trà thảo mộc có chứa thành phần ức chế CYP3A4 [3].
Thuốc chống đông máu: Vùng an toàn cực kỳ hẹp
Thuốc chống đông máu, điển hình như warfarin, được y văn xếp vào nhóm thuốc có cửa sổ điều trị hẹp (narrow therapeutic window) [4], [5]. Cửa sổ điều trị hẹp nghĩa là khoảng cách giữa liều có tác dụng chữa bệnh và liều gây ngộ độc rất nhỏ.
Chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hoạt tính của enzym chuyển hóa ở gan cũng có thể làm xáo trộn nồng độ thuốc trong huyết tương [4]. Nếu một hoạt chất thảo dược ức chế enzym gan, nồng độ thuốc chống đông tăng cao đột ngột trong tuần hoàn, kéo theo nguy cơ xuất huyết nội tạng, xuất huyết não hoặc chảy máu không cầm.
Ngược lại, nếu thảo dược kích hoạt enzym phân hủy thuốc nhanh hơn, nồng độ thuốc chống đông tụt xuống dưới ngưỡng điều trị. Hậu quả là cục máu đông có thể tái hình thành, gây tắc mạch phổi, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ tái phát.
Hiểu lầm thường gặp về thảo mộc tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên, trà thảo mộc vườn nhà thì hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến khi dùng thảo dược song song với tân dược [6], [7].
Thảo mộc chứa hàng trăm hợp chất hóa sinh khác nhau, bao gồm các nhóm glycoside, flavonoid hay alkaloid. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này đều phải chịu sự chuyển hóa tại gan giống hệt như các phân tử thuốc tây [5]. Do đó, chúng hoàn toàn có khả năng cạnh tranh enzym, gây ức chế hoặc tăng sinh enzym gan [1], [5].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng nếu uống cách xa nhau vài tiếng thì không sao. Thực tế, sự can thiệp lên enzym gan có thể kéo dài nhiều ngày do cơ chế ức chế không hồi phục hoặc do cần thời gian để cơ thể tổng hợp lại enzym mới.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang được chỉ định dùng các loại thuốc chống đông máu như warfarin bắt buộc phải thận trọng cao độ khi dùng thảo dược [4], [5].
Người đang điều trị bệnh lý thận, ghép tạng hoặc đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch chuyển hóa qua cytochrome P450 cũng là đối tượng chịu rủi ro rất cao nếu tùy tiện uống trà thảo mộc hay dịch chiết cây cỏ [7], [3].
Người bệnh ung thư đang trong giai đoạn hóa trị cũng cần tránh việc tự ý dùng thêm thảo dược ngoài phác đồ, bởi nhiều thuốc chống ung thư chuyển hóa qua hệ CYP3A4 và dễ bị biến đổi nồng độ [1], [2].
Người đang sử dụng các thuốc hướng thần, thuốc điều trị tim mạch có khoảng an toàn hẹp như digoxin cũng cần cảnh giác trước các nguy cơ tương tác chuyển hóa [8], [4], [5].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh đang dùng thuốc chống đông máu không tự ý uống các bài thuốc sắc, nước hãm đặc hoặc viên uống bổ sung từ nhài thon hay bất kỳ thảo dược lạ nào.
Trong các bữa ăn hằng ngày, chỉ nên dùng thực phẩm, đồ uống quen thuộc với lượng vừa phải, cân bằng. Tuyệt đối không dùng thảo dược theo dạng cô đặc, liều cao nhằm mục đích chữa bệnh khi chưa có sự cho phép của bác sĩ điều trị.
Khi đi khám bệnh, người bệnh cần mang theo hoặc thông báo đầy đủ tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc nam, thực phẩm bổ sung đang sử dụng tại nhà cho bác sĩ biết [7]. Bác sĩ có thể cần theo dõi chỉ số đông máu (như xét nghiệm INR) sát sao hơn để kịp thời chỉnh liều thuốc nếu nghi ngờ có tương tác xảy ra.
Việc phối hợp nhài thon hay bất kỳ thảo mộc nào với thuốc chống đông máu đều tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa qua enzym gan cytochrome P450. Hãy luôn ưu tiên tính an toàn, tuân thủ phác đồ thuốc kê đơn và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược nào.
