Nhiều người bệnh mắc các bệnh lý liên quan đến nội tiết tố như u xơ tử cung hay phì đại tuyến tiền liệt thường có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để hỗ trợ sức khỏe. Trong đó, trinh nữ hoàng cung là một dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền Đông Nam Á, thường được nhiều người tự ý mua về sử dụng kết hợp với phác đồ thuốc tây của bác sĩ [1].

Tuy nhiên, việc kết hợp đồng thời trinh nữ hoàng cung với các thuốc điều trị hormone mang lại nhiều nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý phối hợp các hoạt chất tự nhiên này với các loại thuốc ức chế nội tiết hoặc liệu pháp hormone khi chưa có sự tư vấn và đồng thuận từ bác sĩ điều trị [2].

Bối cảnh và thói quen phối hợp thảo dược với thuốc tây

Hiện nay, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung có nguồn gốc từ thảo mộc cùng lúc với thuốc kê đơn đang diễn ra rất phổ biến trên toàn cầu. Một cuộc khảo sát ghi nhận có khoảng 18% người trưởng thành tại Mỹ dùng đồng thời thuốc kê đơn cùng với thảo dược hoặc vitamin, điều này khiến ước tính 15 triệu bệnh nhân đối mặt với nguy cơ xảy ra tương tác bất lợi [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân tự ý dùng thảo dược mà không tham vấn bác sĩ trước đang gia tăng [2].

Khi điều trị các bệnh lý phụ khoa hoặc ung thư phụ thuộc hormone, người bệnh phải đối diện với các phác đồ phức tạp bao gồm hóa trị, liệu pháp nội tiết tố, phẫu thuật hoặc xạ trị [2]. Việc họ tự ý bổ sung thêm thảo dược hoặc các phương pháp y học thay thế cùng lúc với các chất bổ sung nội tiết làm tăng đáng kể nguy cơ tương tác thuốc - thuốc và thuốc - thảo dược [2]. Dù việc phối hợp này rất phổ biến, các dữ liệu tài liệu ghi nhận chính thức về các tương tác cụ thể vẫn còn rất hạn chế [3].

Cơ chế tác động và tương tác tiềm ẩn của trinh nữ hoàng cung

Trinh nữ hoàng cung (tên khoa học là Crinum latifolium L., thuộc họ Amaryllidaceae) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để giảm nhẹ các triệu chứng của bệnh phì đại lành tính tuyến tiền liệt [1]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2022, các nhà khoa học đã tiến hành chuẩn hóa dịch chiết ethanol từ lá cây trinh nữ hoàng cung và phân lập được hai hợp chất alkaloid chính gồm lycorine (chiếm tỷ lệ khoảng 0,279 ± 0,003%) và 6alpha-hydroxybuphanidrine (chiếm khoảng 0,232 ± 0,004%) [1]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết thô và các alkaloid này thể hiện hoạt tính chống tăng sinh trên dòng tế bào mô đệm tuyến tiền liệt ở người (WPMY-1) được kích thích bởi TGF-beta trong ống nghiệm, trong đó sự kết hợp hai alkaloid ở tỷ lệ 1:1 đạt hiệu quả hiệp đồng cao nhất [1].

Tuy các alkaloid này cho thấy tiềm năng sinh học trên mô hình tế bào, việc đưa các hoạt chất thảo dược vào cơ thể cùng với thuốc điều trị nội tiết lại là vấn đề hoàn toàn khác [1]. Các chất chiết xuất từ thảo dược chứa một tổ hợp nhiều hoạt chất phức tạp [2]. Các thành phần này không chỉ tương tác qua lại lẫn nhau mà còn có thể tác động trực tiếp lên thuốc điều trị tổng hợp, dẫn đến hiện tượng hiệp đồng (tăng tác dụng) hoặc đối kháng (giảm tác dụng điều trị) [2].

Về mặt dược lực học, các tương tác giữa phytoestrogen (các hợp chất thảo dược có cấu trúc tương tự estrogen) và liệu pháp hormone có thể bắt nguồn từ cơ chế cạnh tranh thụ thể estrogen hoặc gây ra các tác dụng kháng estrogen [3]. Nếu các alkaloid hoặc phytoestrogen trong thảo dược gắn cạnh tranh vào cùng thụ thể mà thuốc nội tiết hướng tới, hiệu lực của thuốc ức chế nội tiết có thể bị thay đổi khó lường [3], [4].

Men gan và hệ thống vận chuyển: Điểm nóng của tương tác thuốc

Bên cạnh tương tác trực tiếp tại thụ thể, tương tác dược động học qua các enzym chuyển hóa là cơ chế cốt lõi và phổ biến nhất [4]. Các hợp chất thực vật khi đi vào cơ thể có thể làm biến đổi hoạt tính của các enzym chuyển hóa thuốc (DME pha I và pha II) cũng như các chất vận chuyển qua màng tế bào [5]. Sự tác động này diễn ra ở cả cấp độ phiên mã lẫn hậu phiên mã [5].

Cụ thể, các hợp chất thực vật có thể kích hoạt các thụ thể hormone nhân tế bào như thụ thể pregnane X (PXR), thụ thể androstane cấu thành (CAR) hoặc thụ thể aryl hydrocarbon (AHR), cũng như các thụ thể phi hormone [5]. Quá trình này kích thích hoặc ức chế sản sinh các enzym chuyển hóa và hệ thống bơm vận chuyển như P-glycoprotein (PgP) [5], [4]. Điển hình là họ enzym Cytochrome P450 (CYP), đóng vai trò sống còn trong việc chuyển hóa thuốc tại gan [4], [6].

Khi một thảo dược làm ức chế enzym chuyển hóa (ví dụ enzym CYP3A4), thuốc kê đơn không được chuyển hóa kịp thời, nồng độ thuốc trong huyết tương sẽ tăng cao, dẫn đến nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng [7], [8]. Ngược lại, nếu thảo dược gây cảm ứng enzym gan (làm enzym hoạt động mạnh hơn), quá trình chuyển hóa diễn ra quá nhanh khiến thuốc bị đào thải sớm, làm giảm sinh khả dụng và làm mất hiệu lực điều trị của thuốc [7], [6].

Bằng chứng khoa học về tương tác của thảo dược với thuốc điều trị

Tổng hợp y văn cho thấy có ít nhất 32 loại thuốc điều trị ở người đã được ghi nhận có tương tác rõ rệt với các thảo dược [4]. Danh sách này bao gồm nhiều nhóm thuốc quan trọng như thuốc chống đông máu (warfarin, aspirin, phenprocoumon), thuốc an thần và chống trầm cảm (midazolam, alprazolam), thuốc tránh thai đường uống, thuốc ức chế miễn dịch (cyclosporine, tacrolimus) và các thuốc điều trị ung thư (imatinib, irinotecan) [4]. Phần lớn các thuốc bị tương tác là cơ chất của enzym Cytochrome P450 và chất vận chuyển P-glycoprotein, đồng thời có khoảng điều trị hẹp [4]. Độc tính sinh ra từ tương tác thảo dược - thuốc có thể từ mức độ nhẹ, vừa cho đến tử vong [4].

Trong lĩnh vực điều trị nội tiết và hỗ trợ sinh sản, một nghiên cứu năm 2022 trên nhóm phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ điều trị vô sinh đã ghi nhận 41 tương tác ở mức nguy cơ trung bình giữa thảo dược và thuốc [8]. Trong đó, 12 tương tác liên quan trực tiếp đến các liệu pháp điều trị vô sinh, điển hình là thuốc ức chế aromatase letrozole bị ảnh hưởng qua con đường ức chế enzym CYP3A4 và CYP2C19 [8]. Thuốc letrozole có cơ chế gắn cạnh tranh với nhóm heme của phân đơn vị cytochrome P450 của enzym aromatase để ức chế tổng hợp nội tiết [8]. Đáng chú ý, một nghiên cứu tiến cứu được trích dẫn cho thấy việc sử dụng đồng thời các sản phẩm y học bổ sung và thay thế (CAM) ở bệnh nhân thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) có liên quan đến việc giảm 30% tỷ lệ tiếp tục thai kỳ và tỷ lệ sinh sống trong vòng 12 tháng [8].

Ở bệnh nhân ung thư, báo cáo năm 2017 nhấn mạnh sự tương tác giữa thảo dược và thuốc chống ung thư đang trở thành vấn đề an toàn thực sự [7]. Ví dụ, thảo dược như nhân sâm ức chế men CYP3A4 đã được báo cáo gây viêm gan khi dùng chung với thuốc imatinib [7]. Trái lại, trà xanh hoạt động như chất cảm ứng CYP3A4 hoặc làm giảm hiệu quả lâm sàng của thuốc bortezomib [7]. Tương tự, hoạt chất hyperforin trong cỏ St. John's wort liên kết mạnh với thụ thể PXR, gây cảm ứng mạnh men CYP3A4, làm giảm sinh khả dụng và hiệu lực của các thuốc dùng chung [6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các cơ chế tương tác thông qua enzym chuyển hóa đã được làm sáng tỏ, người bệnh cần hiểu đúng về giới hạn dữ liệu hiện tại [5]. Đối với trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium), nghiên cứu năm 2022 chỉ mới thực hiện phân lập các alkaloid (lycorine và 6alpha-hydroxybuphanidrine) và thử nghiệm tác dụng chống tăng sinh trên dòng tế bào mô đệm WPMY-1 trong phòng thí nghiệm (in vitro) [1]. Nghiên cứu này chưa được thử nghiệm lâm sàng trên người và chưa đánh giá trực tiếp tương tác của toàn phần dịch chiết trinh nữ hoàng cung với các thuốc ức chế nội tiết cụ thể [1].

Hơn nữa, nhiều dữ liệu tương tác giữa các phytoestrogen thảo dược và liệu pháp hormone cho đến nay vẫn mang tính chất suy đoán dựa trên các cơ chế cạnh tranh thụ thể lý thuyết, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [3], [8]. Việc nghiên cứu cơ chế tương tác giữa thảo dược và thuốc vẫn còn rất mới mẻ và nhiều phản ứng vẫn chưa thể dự đoán trước được một cách chính xác [7]. Do đó, dữ liệu trên tế bào không thể xem là bằng chứng cho thấy dùng phối hợp trên người là an toàn hoặc có lợi [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc nội tiết

Nhiều người bệnh thường cho rằng sản phẩm có nguồn gốc từ tự nhiên hay cây cỏ là lành tính và không thể gây độc tính. Thực tế, các thảo dược luôn chứa các hoạt chất hóa sinh có hoạt tính dược lý mạnh mẽ [2]. Khi kết hợp tùy tiện, thảo dược có thể gây ra những hậu quả không mong muốn như tương tác dược động học làm thay đổi nồng độ thuốc hoặc gây tổn thương nội tạng, biến đổi cấu trúc DNA tạo thành độc tính [5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là suy nghĩ: "Uống thuốc tây kèm thêm thảo dược sẽ tăng gấp đôi hiệu quả điều trị". Dù trong điều kiện tiền lâm sàng, một số thảo dược có thể làm tăng tính nhạy cảm của tế bào ung thư với hóa trị, nhưng trên lâm sàng, sự tương tác này có thể là tích cực, trung tính hoặc tiêu cực [7]. Nếu thảo dược làm giảm nồng độ thuốc ức chế hormone trong máu, phác đồ điều trị chính sẽ thất bại, khiến bệnh lý tái phát hoặc tiến triển nặng hơn [7], [6].

Những ai nên đặc biệt thận trọng?

Những nhóm bệnh nhân sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng và không tự ý sử dụng trinh nữ hoàng cung cũng như các loại thảo dược khác:

  • Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị nội tiết hoặc thuốc ức chế aromatase: Do nguy cơ can thiệp vào nồng độ và cơ chế tác dụng của thuốc qua hệ enzym CYP [8].
  • Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ hóa trị, thuốc nhắm trúng đích: Nguy cơ thay đổi dược động học có thể làm giảm hiệu lực hoặc tăng độc tính gây tổn thương gan, thận [7], [4].
  • Người đang dùng các thuốc có khoảng điều trị hẹp: Đặc biệt là thuốc chống đông máu (như warfarin), thuốc chống thải ghép (như cyclosporine, tacrolimus), hoặc thuốc tim mạch [4], [6].
  • Phụ nữ đang điều trị vô sinh, can thiệp hỗ trợ sinh sản (IVF): Việc tự ý dùng thảo dược có thể làm biến đổi nồng độ nội tiết tố và liên quan đến việc sụt giảm tỷ lệ có thai và tỷ sinh sống [8].
  • Bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận: Chức năng chuyển hóa và đào thải vốn đã suy yếu sẽ dễ bị ảnh hưởng nặng hơn trước các tương tác enzym [5], [4].

Lời khuyên và cách áp dụng thực tế an toàn

Để đảm bảo hiệu quả điều trị và tránh các nguy cơ tai biến y khoa, người bệnh cần thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Luôn công khai với nhân viên y tế: Hãy mang theo hoặc liệt kê toàn bộ các sản phẩm thảo dược, thuốc nam, thực phẩm chức năng bạn đang dùng hoặc có ý định dùng cho bác sĩ và dược sĩ [2], [7]. Bác sĩ cần nắm rõ để tầm soát tương tác trước khi chỉ định phác đồ [3].
  • Không tự ý dùng trinh nữ hoàng cung: Hiện tại trích đoạn khoa học chưa cung cấp liều lượng, cách dùng hay thời điểm an toàn khi kết hợp dịch chiết trinh nữ hoàng cung với các thuốc hormone trên người [1]. Vì vậy, chỉ sử dụng với lượng vừa phải và khi được bác sĩ chuyên khoa cho phép.
  • Theo dõi các biểu hiện bất thường: Khi đang điều trị thuốc tây mà dùng thêm sản phẩm bổ trợ, nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, rối loạn tiêu hóa, vàng da, hoặc các triệu chứng bệnh không cải thiện, cần thông báo ngay cho bác sĩ [7].
  • Tái khám và kiểm tra định kỳ: Thực hiện đúng các xét nghiệm máu và theo dõi nồng độ thuốc (nếu có yêu cầu) để kịp thời phát hiện các thay đổi bất lợi trong quá trình dùng thuốc [4].

Tóm lại, trinh nữ hoàng cung là dược liệu có chứa các alkaloid có hoạt tính sinh học [1], nhưng việc tự ý phối hợp với thuốc điều trị hormone tiềm ẩn nhiều rủi ro tương tác qua hệ enzym chuyển hóa gan và thụ thể nội tiết [3], [5]. Tuân thủ phác đồ của bác sĩ và tham vấn chuyên môn trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.