Lưu ý nguy cơ nhiễm kim loại nặng khi dùng chế phẩm từ yếm rùa

Nhiều người tìm đến các bài thuốc cổ truyền bồi bổ cơ thể khi thấy mệt mỏi, đau lưng mỏi gối, hoặc muốn dưỡng âm sau ốm dậy. Trong các vị thuốc quý từ động vật, cao quy bản nấu từ mai và yếm rùa nước ngọt luôn được đánh giá cao về giá trị dược liệu. Tuy nhiên, ít ai đặt câu hỏi về nguồn gốc con rùa được nuôi thế nào trước khi đem nấu cao.

Liệu dùng cao quy bản trôi nổi có an toàn tuyệt đối không? Câu trả lời ngắn gọn là không: nếu rùa nước ngọt được nuôi trong môi trường ô nhiễm hoặc ăn thức ăn chăn nuôi không đạt chuẩn, mai và yếm của chúng có nguy cơ tích lũy kim loại nặng độc hại như chì, asen, thủy ngân và cadimi.

Cao quy bản là gì và vì sao được dùng phổ biến?

Cao quy bản là chế phẩm cô đặc từ mai và yếm rùa, trong đó nguồn gốc chính thống trong y học cổ truyền là loài rùa Chinemys reevesii ^[1]. Bộ phận dùng làm thuốc thường được ghi nhận trong dược điển là Testudinis Carapax et Plustrum, gồm mai và yếm rùa ^[1].

Theo y học cổ truyền, vị thuốc này có công năng bổ thận, cân bằng âm dương, dưỡng huyết ^[1]. Người xưa dùng quy bản hỗ trợ các chứng âm hư, bốc hỏa, đổ mồ hôi trộm, đầy hơi, chóng mặt ^[1]. Về mặt hóa học, các nghiên cứu xác nhận thành phần của yếm rùa chứa nhiều axit amin, nitơ, các chất chiết và nguyên tố vi lượng ^[2].

Chính vì danh tiếng dược liệu bồi bổ, nhu cầu tiêu thụ cao quy bản và thịt rùa nước ngọt luôn rất lớn ^[3]. Nhu cầu tăng vọt khiến nguồn rùa tự nhiên cạn kiệt, dẫn đến việc hình thành nhiều mô hình nuôi nhốt công nghiệp tại ao hồ ngoài trời hoặc nhà kính ^[3].

Chuỗi thức ăn và nguy cơ tích tụ kim loại nặng

Rùa nước ngọt là loài thủy sản sống đáy, ăn tạp và có tuổi thọ dài. Trong tự nhiên cũng như điều kiện nuôi nhốt, kim loại nặng từ đất, bùn đáy và nguồn nước có thể xâm nhập sâu vào chuỗi thức ăn [2, 3].

Quá trình tích tụ sinh học diễn ra khi sinh vật bậc dưới hấp thu kim loại nặng từ môi trường rồi truyền sang loài săn mồi ở bậc cao hơn ^[4]. Một nghiên cứu năm 2019 về chuỗi thức ăn đa bậc chứng minh kim loại nặng chuyển vị từ môi trường đất qua côn trùng ký sinh rồi đi thẳng vào sinh vật săn mồi ^[4]. Khi hấp thụ thức ăn nhiễm độc, cơ thể sinh vật thí nghiệm bị rối loạn chuyển hóa năng lượng, tăng lipid máu và kích hoạt các men chống oxy hóa như SOD, POD, CAT để chống lại độc chất ^[4].

Đối với rùa nuôi, nguồn thức ăn công nghiệp chính là mắt xích đáng lo ngại nhất nếu không được kiểm định nghiêm ngặt ^[5]. Các kim loại nặng độc hại không tự phân hủy mà tích tụ dần qua thời gian trong các mô cứng như xương, mai và yếm rùa.

Ô nhiễm từ thức ăn nuôi rùa: Bằng chứng khoa học

Nguồn thức ăn chăn nuôi kém chuẩn là con đường trực tiếp đưa kim loại nặng vào cơ thể rùa. Một nghiên cứu quy mô lớn khảo sát từ năm 2012 đến 2016 tại tỉnh Hồ Bắc (Trung Quốc) đã phân tích hàng nghìn mẫu nguyên liệu và thức ăn chăn nuôi ^[5].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra 4.358 mẫu với asen, 306 mẫu với cadimi, 149 mẫu với crom và 117 mẫu với thủy ngân bằng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử hoặc huỳnh quang nguyên tử ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mẫu thức ăn nhiễm kim loại nặng ở mức cao, phổ biến nhất là crom, tiếp theo là asen, cadimi và thủy ngân ^[5].

Hàm lượng kim loại nặng đo được trong các mẫu dương tính dao động rất rộng:

• Asen: từ 0,070 đến 33,000 mg/kg ^[5].
• Crom: từ 0,060 đến 8.737,000 mg/kg ^[5].
• Cadimi: từ 0,001 đến 1,200 mg/kg ^[5].
• Thủy ngân: từ 0,002 đến 6,540 mg/kg ^[5].

Nghiên cứu chỉ rõ các mẫu khoáng chất và phụ gia thức ăn có nồng độ kim loại nặng cao hơn hẳn ^[5]. Điều này đặt ra hồi chuông cảnh báo lớn: rùa nước ngọt nuôi thương phẩm nếu dùng phải thức ăn chứa khoáng chất và phụ gia kém chất lượng sẽ hấp thụ lượng asen và kim loại nặng rất lớn vào cơ thể ^[5].

Môi trường nuôi gần vùng công nghiệp, mỏ khoáng sản

Ngoài thức ăn, môi trường đất bùn và nguồn nước tại nơi lập trang trại nuôi rùa cũng là yếu tố quyết định độ sạch của yếm rùa. Nhiều trang trại nuôi thủy sản nằm gần các khu vực khai khoáng hoặc luyện kim có nguy cơ phơi nhiễm cực kỳ nghiêm trọng [6, 8].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát đất vùng khai khoáng đa kim tại đông nam Hồ Bắc ghi nhận nồng độ đồng trung bình lên tới 278,54 mg/kg, kẽm 161,16 mg/kg, crom 75,23 mg/kg, niken 30,38 mg/kg, asen 22,53 mg/kg, cadimi 0,76 mg/kg và thủy ngân 0,14 mg/kg ^[6]. Nghiên cứu xác định cadimi là yếu tố rủi ro sinh thái lớn nhất, đóng góp tới 65,2% vào rủi ro toàn diện ^[6].

Nguy cơ phơi nhiễm chì và asen còn rõ rệt hơn tại các khu vực gần nhà máy luyện kim. Một nghiên cứu năm 2020 tại thành phố Tế Nguyên (Trung Quốc) thu thập 28 mẫu đất mặt qua 4 mùa từ 7 địa điểm đất nông nghiệp gần một xưởng luyện kim lớn ^[7]. Kết quả phân tích ghi nhận nồng độ tối đa của chì lên đến 2.601,00 mg/kg, cadimi 26,00 mg/kg và asen đạt 65,00 mg/kg ^[7].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra chỉ số ô nhiễm Nemerow tại mọi điểm lấy mẫu đều vượt quá 3,0, biểu thị tình trạng ô nhiễm rất nặng ^[7]. Đáng chú ý, nguy cơ gây ung thư của asen đối với người lớn là 8,98 x 10^-6 và đối với trẻ em là 1,49 x 10^-5, đều vượt xa ngưỡng an toàn chấp nhận được (1 x 10^-6) ^[7]. Chỉ số rủi ro phi ung thư tổng hợp ở trẻ em cũng vượt ngưỡng an toàn ^[7]. Nếu rùa được nuôi trong nguồn nước ngầm hay bùn đất bị rửa trôi từ các vùng luyện kim này, lượng chì và asen ngấm vào yếm rùa sẽ vô cùng nguy hại ^[7].

Tương tự, nghiên cứu về các loại phân bón và chất thải hữu cơ bón đất năm 2020 trên cao nguyên Hoàng Thổ cũng cho thấy cadimi, thủy ngân và chì là các kim loại nặng đáng báo động nhất ^[8]. Các chế độ canh tác dùng chất hữu cơ chưa xử lý đạt chuẩn đẩy chỉ số rủi ro sức khỏe ở trẻ nhỏ lên mức HI từ 1,06 đến 1,52, mức rủi ro ung thư của asen và crom vượt 1,0 x 10^-4 ^[8].

Nguy cơ rùa giả, cao pha tạp trôi nổi trên thị trường

Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc từ môi trường sống, người tiêu dùng còn đối mặt với vấn nạn hàng giả, hàng nhái. Nhu cầu lớn nhưng nguồn rùa Chinemys reevesii chính thống lại có hạn, tạo kẽ hở cho gian thương trục lợi ^[1].

Các nhà khoa học ghi nhận trên thị trường dược liệu tồn tại rất nhiều loại yếm rùa giả mạo hoặc pha trộn rùa nuôi nhân tạo kém chất lượng ^[1]. Để phân biệt thật giả, giới khoa học đã phải phát triển các phương pháp dấu vân tay DNA ty thể (mtDNA) dựa trên PCR đặc hiệu loài và kỹ thuật RAPD ^[1].

Kỹ thuật PCR đặc hiệu loài khuếch đại đoạn gen 78 bp từ gen cytochrome b giúp nhận diện chính xác yếm rùa Chinemys reevesii thật, loại trừ hoàn toàn các mẫu động vật làm giả ^[1]. Kỹ thuật RAPD cũng chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về số lượng và vị trí vạch điện di giữa mai rùa thật và mai rùa giả ^[1].

Phương pháp DNA hiện đại cho thấy thị trường dược liệu trôi nổi tiềm ẩn rủi ro rất cao. Người mua cao quy bản nấu sẵn hoặc mua yếm rùa trôi nổi không rõ nguồn gốc rất dễ mua phải mai ba ba, yếm rùa mai mềm không rõ xuất xứ, hoặc rùa nuôi từ các vùng nước ô nhiễm thải ra.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng khi dùng cao quy bản?

Kim loại nặng như chì và asen có khả năng tích lũy sinh học, phá hủy tế bào thần kinh, suy giảm chức năng gan thận và tăng nguy cơ ung thư ^[7]. Do đó, việc dùng chế phẩm yếm rùa không được kiểm định kim loại nặng là mối đe dọa trực tiếp cho sức khỏe.

Các nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

• Trẻ em: Các nghiên cứu môi trường đều chỉ ra trẻ em nhạy cảm và dễ tổn thương nhất trước phơi nhiễm kim loại nặng như asen, chì, cadimi [1, 6, 8]. Trẻ em tuyệt đối không nên dùng các loại cao quy bản không rõ nguồn gốc kiểm định.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc tố chì và asen có thể truyền qua nhau thai hoặc sữa mẹ, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ của thai nhi.
• Người có bệnh lý nền gan, thận: Chức năng giải độc của gan và thận bị suy yếu sẽ khiến kim loại nặng dễ tích lũy và gây ngộ độc mạn tính nhanh hơn.
• Người bệnh đang dùng các thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ chế phẩm cao quy bản nào, tránh tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên lựa chọn và sử dụng cao quy bản an toàn

Để vừa tận dụng được giá trị bồi bổ của quy bản, vừa bảo vệ bản thân khỏi mối họa kim loại nặng, người dùng cần ghi nhớ các nguyên tắc thực tế:

• Chỉ mua tại cơ sở y học cổ truyền uy tín: Cao quy bản hoặc yếm rùa phải có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc rõ ràng, đạt chuẩn kiểm nghiệm của dược điển về giới hạn kim loại nặng (chì, asen, thủy ngân, cadimi). Tuyệt đối không mua cao tự nấu bán tràn lan trên mạng xã hội.
• Không tự ý săn tìm rùa tự nhiên hoặc rùa nuôi trôi nổi để tự nấu cao: Quá trình nấu cao thủ công không thể loại bỏ được các kim loại nặng đã liên kết trong cấu trúc xương yếm rùa.
• Dùng đúng liều lượng và thời gian theo chỉ định của thầy thuốc: Không lạm dụng cao quy bản như một loại thực phẩm chức năng dùng liên tục hàng ngày mà không có sự theo dõi y tế.

Cao quy bản là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền khi được thu hái và chế biến đúng quy chuẩn khoa học [4, 5]. Tuy nhiên, trong bối cảnh ô nhiễm môi trường đất và thức ăn chăn nuôi phức tạp hiện nay, người dùng cần tỉnh táo đặt tiêu chí kiểm định chất lượng lên hàng đầu để tránh biến một vị thuốc bổ thành mối nguy hại cho sức khỏe gia đình.