Lưu ý tương tác khi dùng thổ tam thất cùng thuốc chống đông

Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo dược bổ máu, tiêu sưng mỗi khi bị bầm tím hoặc đau nhức xương khớp. Trong đó, thổ tam thất thường bị nhầm lẫn với vị thuốc tam thất bắc quý hiếm và được dùng tùy tiện mà không qua thăm khám.

Tuy nhiên, nếu người bệnh đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu theo đơn của bác sĩ, việc tự ý uống thêm thổ tam thất có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Sự phối hợp này tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết và gây cộng hưởng độc tính lên chức năng chuyển hóa của gan.

Bản chất nguy hiểm từ các hoạt chất trong thổ tam thất

Thổ tam thất (tên khoa học là Gynura segetum) là vị thảo dược chứa nhóm hợp chất pyrrolizidine alkaloids (PAs) [3, 8]. Trong y học dân gian, loài cây này từng được dùng để thúc đẩy tuần hoàn, giảm đau và làm tan máu bầm ^[1]. Dù vậy, các nghiên cứu độc học hiện đại đã chỉ ra rằng pyrrolizidine alkaloids là nguyên nhân chính dẫn đến hội chứng tắc nghẽn tĩnh mạch xoang gan (hepatic sinusoidal obstruction syndrome - HSOS) [1, 3, 8].

Tình trạng tổn thương gan do thổ tam thất gây ra có sự suy giảm nghiêm trọng của quá trình thực bào tế bào (autophagy) ^[2]. Khi các tế bào gan bị tổn thương, hệ thống enzym chuyển hóa cytochrome P450 (CYP450) cũng bị rối loạn bất thường ^[2]. Hệ enzym CYP450 vốn đóng vai trò trung tâm trong việc xử lý, chuyển hóa và đào thải hầu hết các loại thuốc tân dược khi đi vào cơ thể.

Do đó, bất kỳ sự xáo trộn nào ở gan do thổ tam thất gây ra đều có khả năng cản trở đường chuyển hóa bình thường của các loại thuốc uống kèm. Thuốc chống đông máu lại là nhóm có chỉ số điều trị rất hẹp, khiến cơ thể dễ gặp biến chứng khó lường khi quá trình thải trừ thuốc bị gián đoạn.

Nguy cơ cộng hưởng độc tính lên tế bào gan

Bản thân thuốc chống đông đường uống, dù rất cần thiết để ngăn ngừa cục máu đông, cũng có thể mang độc tính tiềm tàng đối với gan ở một số trường hợp nhất định [2, 5].

Một báo cáo lâm sàng từng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 56 tuổi xuất hiện tổn thương gan giống viêm gan cấp sau 8 tháng sử dụng thuốc chống đông dẫn xuất coumarin là phenprocoumon và tái xuất hiện tăng men gan (alkaline phosphatase và gamma-glutamyl transferase) khi chuyển qua dùng warfarin ^[3]. Ở một loại thuốc chống đông đường uống khác là ximelagatran, các phân tích cơ chế cho thấy thuốc có thể gây độc tính gan đặc ứng qua trung gian miễn dịch khi tương tác với phân tử kháng nguyên bạch cầu người HLA-DRB1*07:01, khiến men gan ALT tăng cao hơn 3 lần giới hạn bình thường ^[4].

Khi người bệnh vừa uống thuốc chống đông vừa dùng thêm thổ tam thất, gánh nặng chuyển hóa tại gan tăng lên gấp bội. Gan vừa phải chịu độc tính trực tiếp gây tắc nghẽn xoang mạch từ dược liệu, vừa phải gánh thêm nguy cơ tổn thương gan do thuốc tân dược gây ra [1, 2]. Sự cộng hưởng này khiến men gan tăng vọt và làm suy sụp nhanh chóng chức năng tổng hợp protein cũng như đào thải độc chất.

Cơ chế làm tăng nguy cơ xuất huyết

Gan đóng vai trò chủ chốt trong việc tổng hợp các yếu tố đông máu của cơ thể. Khi mô gan bị xơ hóa hoặc tổn thương nặng nề bởi độc chất pyrrolizidine alkaloids trong thổ tam thất, khả năng sản xuất protein đông máu tự nhiên bị suy giảm rõ rệt [3, 7].

Bên cạnh đó, thổ tam thất làm biến đổi hoạt tính của enzym CYP450 tại gan ^[2]. CYP450 là hệ enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa các thuốc kháng vitamin K hoặc các chất ức chế đông máu. Nếu quá trình chuyển hóa này bị ức chế, nồng độ thuốc chống đông tự do lưu hành trong máu sẽ duy trì ở mức quá cao trong thời gian dài.

Khi thuốc chống đông không được đào thải kịp thời kết hợp cùng tình trạng gan mất dần khả năng sản xuất yếu tố đông máu, thời gian đông máu sẽ kéo dài quá mức kiểm soát. Hệ quả là người bệnh đối diện với nguy cơ xuất huyết khó cầm, chảy máu chân răng, bầm tím lan rộng dưới da hoặc thậm chí xuất huyết tiêu hóa và xuất huyết nội sọ đe dọa tính mạng.

Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Độc tính phá hủy mô gan của thổ tam thất đã được ghi nhận chi tiết qua nhiều thử nghiệm động vật trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã gây thành công hội chứng tắc xoang gan trên mô hình chuột bằng cách cho uống chiết xuất thổ tam thất liều 1,0 g/kg/ngày (tương đương 16,7 g dược liệu thô/kg/ngày và chứa 49,1 mg PAs/kg/ngày) liên tục trong 40 ngày ^[5]. Kết quả nhuộm mô học và xét nghiệm sinh hóa cho thấy nồng độ hydroxyproline, biểu hiện của alpha-SMA cùng hàng loạt gen liên quan đến xơ hóa gan (Collagen-1, Collagen-3, Mmp2, Mmp13, Timp1, Timp3, Activin) đều gia tăng đáng kể ^[5]. Đồng thời, các yếu tố gây viêm như Tnf-alpha, Il-1beta và Il-6 cũng tăng mạnh, chứng minh con đường tín hiệu TGF-beta-Smad3 và phản ứng viêm thúc đẩy quá trình xơ hóa gan ^[5].

Năm 2022, một nghiên cứu khác trên chuột cống SD chia làm các nhóm đối chứng, nhóm dùng liều thấp (7,5 g/kg) và liều cao (15 g/kg) chiết xuất rễ thổ tam thất trong 10 và 21 ngày ^[6]. Phân tích chuyển hóa nước tiểu và phân bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) cùng giải trình tự gen 16S rDNA vi sinh vật đường ruột cho thấy rễ thảo dược này làm rối loạn sâu sắc hệ vi sinh vật và các chất chuyển hóa liên quan đến năng lượng, lipid và axit amin phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc ^[6].

Đến năm 2023, nghiên cứu trên chuột SD uống thổ tam thất liều 7,5 g/kg hoặc 15 g/kg mỗi ngày trong 10 hoặc 21 ngày tiếp tục khẳng định mức độ tổn thương gan tăng dần theo thời gian và liều lượng ^[1]. Men gan ALT, AST, triglyceride (TG), bilirubin toàn phần (TBIL) và axit mật toàn phần (TBA) tăng rõ rệt, trong khi albumin (ALB) và HDL giảm mạnh ^[1]. Một nghiên cứu chuyển hóa năm 2018 trên chuột SD dùng dịch sắc thổ tam thất ở 3 mức liều 3,75 g/kg, 7,5 g/kg và 15 g/kg cũng xác định được hàng loạt dấu ấn chuyển hóa bất thường trong huyết tương và nước tiểu liên quan đến chuyển hóa axit amin và năng lượng ^[7].

Về phía dược chất bảo vệ gan, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột bị tổn thương gan do thổ tam thất chỉ ra rằng hiện tượng tắc xoang gan đi kèm với sự sụt giảm protein Atg12, LC3-II/LC3-I và tăng protein ức chế Bcl-2 ^[2]. Hoạt chất bicyclol có thể hỗ trợ phục hồi cơ chế thực bào tế bào và cải thiện các bất thường của hệ CYP450 do thổ tam thất gây ra ^[2]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây mới chỉ là các phát hiện thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu điều trị đầy đủ trên người bị nhiễm độc.

Lợi ích giả tạo và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng mọi loại thảo dược mang chữ "tam thất" đều có công dụng bồi bổ giống nhau. Thực tế, tam thất bắc (thuộc chi Panax) và thổ tam thất (thuộc chi Gynura) là hai loài hoàn toàn khác biệt về mặt thực vật học lẫn hoạt chất hóa học.

Quan niệm "thuốc nam thảo mộc lành tính, không có tác dụng phụ" khiến không ít người tự ý dùng thổ tam thất sắc uống hoặc ngâm rượu để trị đau nhức xương khớp và tan máu bầm. Dù các tài liệu dân gian ghi nhận tác dụng hoạt huyết ^[1], nhưng bằng chứng độc học hiện đại đã chứng minh rõ ràng thảo dược này có thể gây xơ hóa gan, rối loạn chuyển hóa và tắc mạch xoang gan phụ thuộc vào liều lượng và thời gian [3, 4, 7, 8]. Việc tự ý kết hợp với thuốc chống đông không mang lại lợi ích bồi bổ mà chỉ làm nhân đôi nguy cơ biến chứng xuất huyết và suy gan.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả người bệnh đang được chỉ định dùng thuốc chống đông máu tuyệt đối không nên tự ý sử dụng thổ tam thất dưới bất kỳ hình thức nào. Nhóm người có van tim nhân tạo, người mang bệnh lý tim mạch, tiền sử thuyên tắc huyết khối cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc chỉ định [2, 5].

Những người mắc sẵn bệnh gan, men gan cao mạn tính, người cao tuổi hoặc người đang sử dụng đồng thời các nhóm thuốc điều trị khác cũng phải hết sức cẩn trọng. Bất kỳ tác nhân nào gây độc lên tế bào gan hay cạnh tranh enzym chuyển hóa CYP450 đều có thể đẩy tình trạng suy giảm chức năng gan tiến triển nhanh hơn ^[2]. Hiện tại, các nghiên cứu độc tính của thổ tam thất chủ yếu được thực hiện trên động vật gặm nhấm [3, 4, 7, 8]; chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hay trẻ em. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này cần tránh xa hoàn toàn loại dược liệu có chứa pyrrolizidine alkaloids.

Gợi ý xử trí và áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đang điều trị bằng thuốc chống đông cần ghi nhớ các nguyên tắc phối hợp an toàn:

• Không tự ý kết hợp: Khi đã được kê đơn thuốc kháng đông máu, không tự ý tìm mua các loại rễ cây, dược liệu trôi nổi để sắc uống làm tan máu bầm.
• Minh bạch thông tin y tế: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng tất cả các loại thảo dược, thực phẩm bổ sung mà bản thân có ý định dùng thêm hoặc đã từng sử dụng trước đó.
• Thăm khám định kỳ: Định kỳ làm xét nghiệm kiểm tra chức năng gan (ALT, AST, Bilirubin, Albumin) và kiểm tra các chỉ số đông máu theo đúng lịch hẹn của cơ sở y tế [2, 7].
• Cảnh giác dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện các triệu chứng như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, đau hạ sườn phải, mệt mỏi chán ăn, hoặc cơ thể dễ xuất hiện vết thâm tím, chảy máu chân răng khó cầm, người bệnh cần lập tức đến bệnh viện để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Thổ tam thất không phải là vị thuốc bồi bổ vô hại, đặc biệt là khi đặt cạnh các loại thuốc chống đông máu có chỉ số an toàn hẹp. Việc thấu hiểu nguy cơ tương tác dược lý và độc tính chuyển hóa qua gan sẽ giúp người bệnh bảo vệ tính mạng, tránh được những biến chứng xuất huyết và suy tế bào gan nguy hiểm.