Nhu cầu tìm kiếm quả mọng giàu hoạt chất bảo vệ sức khỏe

Các loại quả mọng sẫm màu ngày càng xuất hiện phổ biến trong thực đơn ăn uống lành mạnh của nhiều gia đình. Người tiêu dùng thường phân vân giữa lý chua đen (blackcurrant) và việt quất (blueberry) khi muốn bổ sung chất chống oxy hóa cho cơ thể. Nhiều người cho rằng việt quất là "vua" của các loại quả mọng nhờ mức độ phủ sóng rộng rãi trên thị trường. Tuy nhiên, các phân tích thực vật học lại chỉ ra những khác biệt đáng kể giữa hai loại quả này.

Cả hai loại quả đều chứa hàm lượng sắc tố thực vật dồi dào, mang lại màu sắc đặc trưng và các lợi ích sinh học tiềm năng [1]. Dù vậy, cấu trúc hóa học và nồng độ của các hợp chất polyphenol bên trong chúng có sự phân hóa rõ rệt [4, 5].

Trả lời ngắn: Lý chua đen hay việt quất vượt trội hơn?

Dữ liệu hóa thực vật cho thấy lý chua đen có hàm lượng anthocyanin tập trung rất cao, đặc biệt ở một số giống chọn lọc [2]. Trong khi đó, việt quất sở hữu danh mục anthocyanin đa dạng hơn về mặt phân tử với nhiều dẫn xuất aglycone khác nhau [3].

Cần lưu ý rằng trích đoạn nghiên cứu khoa học được cung cấp hoàn toàn không chứa số liệu so sánh trực tiếp về hàm lượng vitamin C giữa hai loại quả này. Vì vậy, bài viết tập trung phân tích sâu vào cấu trúc anthocyanin, tổng hợp chất polyphenol và các tác động chuyển hóa đã được kiểm chứng trên người cũng như mô hình thực nghiệm.

Cơ chế tác động: Anthocyanin và polyphenol hoạt động ra sao?

Anthocyanin là các glycoside thuộc nhóm polyphenol flavonoid tự nhiên, chịu trách nhiệm tạo nên màu xanh, tím đậm hoặc đỏ thẫm ở thực vật [1, 7]. Hợp chất này có cấu trúc vòng C chưa bão hòa hoàn toàn và mang nhóm hydroxyl ở vị trí số 3, tạo nên khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ [1]. Khi vào cơ thể, anthocyanin cùng các chất chuyển hóa của chúng có thể can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu sinh học quan trọng [4].

Một trong những cơ chế đáng chú ý là sự kích hoạt con đường oxit nitric - cGMP (NO-cGMP) [4]. Bằng chứng cho thấy việc truyền anthocyanin giúp tăng nồng độ cGMP huyết tương thêm 12,6%, hỗ trợ giãn nở mạch máu qua cơ chế giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) [4]. Ngoài ra, ở cấp độ tiêu hóa, anthocyanin từ lý chua đen còn giúp kiểm soát nồng độ oxy trong lòng ruột [5]. Chế độ ăn giàu chất béo làm tăng áp lực oxy ở tá tràng, manh tràng và đại tràng, nhưng chiết xuất lý chua đen đã kéo giảm áp lực oxy này về mức đối chứng của chế độ ăn ít béo, từ đó bảo vệ môi trường đường ruột [5].

Các loại quả giàu delphinidin và malvidin (như lý chua đen và việt quất) được đánh giá là có khả năng cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa tốt hơn so với các loại quả chủ yếu chứa cyanidin như cơm cháy hay cam đỏ [5].

Bằng chứng khoa học: Phân tích thành phần ở lý chua đen và việt quất

Để hiểu rõ sự khác biệt giữa hai loại quả mọng này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích chi tiết hồ sơ sắc tố và hoạt tính sinh học qua từng thử nghiệm cụ thể:

Nghiên cứu về các giống lý chua đen (công bố năm 2021) đã sử dụng phương pháp HPLC-DAD để theo dõi hàm lượng anthocyanin của 15 giống quả qua 3 năm [2]. Kết quả cho thấy 4 hợp chất chính chiếm tới 97-98% tổng lượng anthocyanin trong quả lý chua đen gồm: delphinidin-3-rutinoside (chiếm 36,7-63,6%), cyanidin-3-rutinoside (26,4-40,6%), delphinidin-3-glucoside (6,1-17,9%) và cyanidin-3-glucoside (1,3-9,9%) [2]. Các giống có hàm lượng anthocyanin trung bình cao nhất là 'Ben Gairn' (294,38 mg/100 g), 'Ceres' (281,31 mg/100 g) và 'Ometa' (269,09 mg/100 g) [2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc quy đổi tổng anthocyanin theo đương lượng cyanidin-3-glucoside thông thường có thể làm thấp hơn thực tế khoảng 20% [2].

Nghiên cứu về sản phẩm chế biến (công bố năm 2019) đã so sánh các thành phần trong mứt quả [3]. Trong mứt lý chua đen, delphinidin-3-O-rutinoside đạt mức 7,89 mg/100 g và cyanidin-3-O-rutinoside đạt 4,74 mg/100 g, cao hơn nhiều so với delphinidin-3-O-glucoside (2,75 mg/100 g) và cyanidin-3-O-glucoside (0,78 mg/100 g) [3]. Quá trình làm mứt làm suy giảm anthocyanin tổng số từ 0,16% ở quả tươi xuống giảm trung bình 0,05% [3]. Ngược lại, mứt việt quất xác định được 12 dẫn xuất anthocyanin khác nhau của delphinidin, cyanidin, petunidin, peonidin và malvidin liên kết với các gốc đường glucoside, galactoside và arabinoside, không có chất nào chiếm ưu thế tuyệt đối [3].

Nghiên cứu so sánh nước ép (công bố năm 2017) kiểm tra nước ép việt quất (Vaccinium myrtillus) và nam việt quất cho thấy nước ép việt quất chứa 3,909 mg anthocyanin trên mỗi mg chiết xuất [6]. Nước ép việt quất thể hiện khả năng ức chế các enzym chuyển hóa như monoamine oxidase A, tyrosinase, alpha-glucosidase và dipeptidyl peptidase-4 [6].

Nghiên cứu tế bào ung thư (công bố năm 2015) khảo sát phân đoạn giàu anthocyanin từ nước ép lý chua đen và việt quất thương mại trên ba dòng tế bào B16F10 (ung thư hắc tố), A2780 (ung thư buồng trứng) và HeLa (ung thư cổ tử cung) [1]. Cả hai loại dịch chiết đều thể hiện hoạt tính chống tăng sinh tế bào nhờ tiềm năng chống oxy hóa đo qua phương pháp DPPH và ORAC [1].

Tác động lâm sàng trên đường huyết và huyết áp

Nghiên cứu can thiệp chéo ngẫu nhiên mù đôi (công bố năm 2016) trên 23 người (14 nam, 9 nữ sau mãn kinh, độ tuổi trung bình 46) đã đánh giá tác động của dịch chiết lý chua đen trước bữa ăn giàu carbohydrate [7]. Kết quả cho thấy liều cao cung cấp 600 mg anthocyanin tổng số (tương đương khoảng 100 g quả lý chua đen) giúp giảm đáp ứng đường huyết sớm trong 0-30 phút đầu với mức chênh lệch trung bình diện tích dưới đường cong là -0,34 mmol/l.h (P < 0,005) so với đối chứng [7]. Nồng độ insulin và GIP (giảm -46,6 ng/l.h trong 0-120 phút) cũng giảm rõ rệt, dù không thấy thay đổi ở 8-isoprostane F2alpha hay độ cứng động mạch [7]. Liều thấp (150 mg) và trung bình (300 mg) không tạo ra khác biệt so với giả dược [7].

Tổng quan năm 2021 ghi nhận bổ sung 1 lít nước ép lý chua đen mỗi ngày trong 6 tuần ở người khỏe mạnh làm tăng đáng kể FMD (độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy) [4]. Với việt quất, bổ sung polyphenol cũng mang lại kết quả tăng FMD tương tự theo cơ chế hai pha phụ thuộc thời gian (đạt đỉnh tại 1-2 giờ và 6 giờ sau uống) [4]. Ngoài ra, bổ sung 364 mg anthocyanin từ bột việt quất đông khô (tương đương 1 cốc hay 150 g quả tươi) làm tăng FMD thêm 1,45% và giảm chỉ số gia tăng áp lực mạch 2,24% [4].

Ở phụ nữ sau mãn kinh bị tiền tăng huyết áp, dùng 22 g bột việt quất đông khô mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu 5,1% và tâm trương 6,3%, đồng thời giảm vận tốc sóng mạch baPWV khoảng 7% [4]. Ở bệnh nhân béo phì có hội chứng chuyển hóa, dùng 50 g bột việt quất đông khô mỗi ngày giảm huyết áp tâm thu 6% và tâm trương 4% (nghiên cứu này dùng nước lọc làm đối chứng, không làm mù đôi) [4].

Nghiên cứu trên động vật về chức năng thần kinh

Nghiên cứu năm 2014 đánh giá chuột biến đổi gen APdE9 (mô hình bệnh Alzheimer) được cho ăn bổ sung quả việt quất đen (bilberry) hoặc lý chua đen [8]. Cả hai loại quả đều giảm các đoạn tận cùng C của phân tử tiền chất amyloid (APP) [8].

Chế độ ăn bổ sung việt quất làm giảm nồng độ Abeta40 và Abeta42 hòa tan trong vỏ não lưng [8]. Trong khi đó, chế độ ăn lý chua đen giúp giảm tỷ lệ Abeta42/40 không hòa tan và làm tăng vừa phải lượng APP-alpha hòa tan (chất có tác dụng bảo vệ thần kinh) [8]. Cả hai loại quả đều giúp chuột cải thiện khả năng ghi nhớ không gian làm việc trong thử nghiệm hành vi [8]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên động vật gặm nhấm, chưa thể áp dụng trực tiếp như một liệu pháp điều trị trên người.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, người tiêu dùng không nên lạm dụng các sản phẩm cô đặc từ hai loại quả này mà không có hướng dẫn.

Những người đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần lưu ý khi dùng các loại chiết xuất quả mọng liều cao [1, 2]. Do chiết xuất lý chua đen và việt quất có khả năng làm giảm đường huyết sau ăn và hỗ trợ hạ huyết áp, việc kết hợp liều cao với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết hoặc tụt huyết áp quá mức [1, 2].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại thực phẩm bổ sung chứa hàm lượng anthocyanin tinh khiết cao.

Gợi ý sử dụng quả mọng trong bữa ăn hàng ngày

Đối với người khỏe mạnh, việc bổ sung một khẩu phần quả mọng tươi có thể cung cấp từ 100 đến 200 mg anthocyanin, cao hơn từ 5 đến 10 lần lượng flavonoid nạp vào từ các thực phẩm khác [5].

Người dùng nên ưu tiên ăn trực tiếp quả tươi hoặc quả đông khô nguyên chất thay vì các dạng chế biến nhiều đường như mứt [3]. Nghiên cứu cho thấy quá trình gia nhiệt và cô đặc làm mứt khiến hàm lượng anthocyanin tự nhiên của quả bị hao hụt đáng kể [3]. Bạn có thể kết hợp quả mọng vào bữa ăn sáng cùng yến mạch hoặc dùng ngay trước bữa ăn có chứa carbohydrate để hỗ trợ ổn định chuyển hóa đường huyết [7].

Kết luận

Lý chua đen nổi bật với nồng độ anthocyanin tập trung rất cao thuộc nhóm delphinidin và cyanidin rutinoside, trong khi việt quất mang đến phổ hoạt chất đa dạng với nhiều dạng dẫn xuất phức hợp [4, 5]. Cả hai loại quả đều đem lại lợi ích hỗ trợ tích cực cho hệ tim mạch và chuyển hóa đường huyết nếu được sử dụng điều độ [1, 2]. Thay vì chỉ chọn một loại duy nhất, việc luân phiên sử dụng cả hai loại quả trong chế độ ăn cân bằng là giải pháp tối ưu nhất cho sức khỏe.