Nhiều quý ông truyền tai nhau về công dụng cải thiện bản lĩnh đàn ông của mã biên thảo (Lespedeza cuneata). Thảo dược này thường được quảng cáo như giải pháp tự nhiên giúp bổ thận tráng dương, tăng cường sinh lực và giải quyết các trục trặc phòng the. Thực tế, tác dụng của mã biên thảo chưa thần kỳ như những lời đồn thổi trên thị trường.
Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy mã biên thảo chỉ hỗ trợ cải thiện một số triệu chứng khó chịu của hội chứng mãn dục nam. Dược liệu này chưa chứng minh được khả năng cải thiện chức năng cương dương hay trực tiếp làm tăng chỉ số hormone testosterone ở người qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế.
Mã biên thảo tác động đến cơ thể ra sao?
Cơ chế sinh học được ghi nhận nhiều nhất của mã biên thảo nằm ở khả năng kích thích giải phóng các chất trung gian hóa học liên quan đến tuần hoàn máu. Khi đi vào cơ thể qua các mô hình thí nghiệm, chiết xuất từ cây này thúc đẩy hoạt động của enzym tổng hợp oxit nitric từ tế bào thần kinh [1].
Oxit nitric (NO) cùng với chất truyền tin vòng cGMP (cyclic guanosine monophosphate) giữ vai trò chủ chốt trong việc giãn nở mạch máu [1]. Về lý thuyết, sự gia tăng của NO và cGMP có thể hỗ trợ lưu thông dòng máu đến các cơ quan, bao gồm cả mô sinh dục [1].
Bên cạnh đó, các hoạt chất trong cây còn liên quan đến sự gia tăng dihydrotestosterone (DHT) và enzym 17-beta hydroxysteroid dehydrogenase (17beta-HSD) [1]. Đây là các yếu tố sinh hóa tham gia vào quá trình chuyển hóa nội tiết tố sinh dục nam, giúp nâng đỡ trạng thái mệt mỏi do thiếu hụt hormone [1].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm và động vật
Nhiều kỳ vọng về mã biên thảo bắt nguồn từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất nước từ mã biên thảo trên cả mô hình tế bào (in vitro) và động vật sống (in vivo) [1].
Kết quả ghi nhận chiết xuất làm tăng nồng độ NO phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời gia tăng mức cGMP và enzyme tổng hợp NO thần kinh [1]. Các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy nồng độ hormone tự do DHT và 17beta-HSD tăng lên ở nhóm dùng thảo dược, trong khi các chỉ số về độc tính gan, độc tính thận, đường huyết và mỡ máu không có thay đổi bất thường [1].
Nghiên cứu khác vào năm 2018 kiểm tra khả năng bảo vệ tinh hoàn của chiết xuất ethanol mã biên thảo trước độc chất Bisphenol A (BPA) [2]. Nghiên cứu chia chuột đực thành 6 nhóm, mỗi nhóm 7 con [2]. Chuột bị nhiễm độc BPA được cho uống chiết xuất mã biên thảo đã phục hồi trọng lượng tinh hoàn, số lượng tinh trùng, độ di động của tinh trùng và mức testosterone trong huyết thanh [2].
Đồng thời, trên tế bào Sertoli TM4 ở chuột, chiết xuất ethanol của mã biên thảo bảo vệ tế bào khỏi sự chết rụng do BPA thông qua việc giảm biểu hiện Bax cũng như kích hoạt caspase 3 và PARP [2]. Những kết quả này cho thấy tiềm năng chống độc và bảo vệ cơ quan sinh sản của chuột trong phòng thí nghiệm [2].
Thử nghiệm lâm sàng trên người: Kỳ vọng và thực tế
Dù kết quả trên chuột rất triển vọng, dữ liệu can thiệp trực tiếp trên người lại mang lại kết quả thực tế hơn. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược được công bố vào năm 2023 nhằm xác minh hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất mã biên thảo trong việc kiểm soát hội chứng mãn dục nam [3].
Nghiên cứu tuyển chọn các nam giới trong độ tuổi từ 43 đến 70 tuổi, có điểm bảng câu hỏi triệu chứng mãn dục nam (AMS) từ 37 điểm trở lên và nồng độ testosterone huyết thanh từ 500 ng/dL trở xuống [3]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên vào nhóm thử nghiệm hoặc nhóm chứng, sử dụng sản phẩm được chỉ định bằng đường uống 2 lần mỗi ngày trong suốt 8 tuần [3].
Sau 8 tuần, nhóm sử dụng chiết xuất mã biên thảo ghi nhận sự cải thiện đáng kể về điểm số triệu chứng chung trên bảng câu hỏi Aging Males' Symptom (AMS) và bảng câu hỏi thiếu hụt androgen ở người già (ADAM) so với nhóm dùng giả dược [3]. Sản phẩm cũng được kết luận là dung nạp an toàn, không gây ra tác dụng phụ đáng kể [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2023 chỉ ra điểm mấu chốt: không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng mã biên thảo và nhóm dùng giả dược về chỉ số chức năng cương dương quốc tế (IIEF) [3]. Thêm vào đó, điểm triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS), các chỉ số xét nghiệm máu và chỉ số khối cơ thể (BMI) cũng không có sự khác biệt sau 8 tuần sử dụng [3].
Điều này chứng minh rằng, tại thử nghiệm lâm sàng duy nhất trên người, chiết xuất mã biên thảo không đem lại hiệu quả trong việc cải thiện độ cương cứng hay tăng cường hormone nam giới trong máu như các lời quảng cáo truyền miệng [3].
Hiểu lầm thường gặp về mã biên thảo
Nhiều người lầm tưởng rằng một thảo dược làm tăng testosterone trên chuột thì cũng lập tức biến thành "viên uống tăng lực" cho nam giới. Quá trình chuyển hóa sinh học giữa cơ thể loài gặm nhấm và con người rất khác biệt, do đó kết quả thực nghiệm không thể đánh đồng thành tác dụng lâm sàng [1], [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm mã biên thảo có thể chữa khỏi rối loạn cương dương. Dữ liệu đối chứng mù đôi trên người khẳng định rõ ràng rằng điểm số cương dương IIEF không hề thay đổi sau 8 tuần dùng thảo dược [3]. Các sản phẩm chứa mã biên thảo hoàn toàn không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa hay thuốc chỉ định đặc hiệu.
Ngoài ra, việc giảm nhẹ các triệu chứng mãn dục (như mệt mỏi, khó chịu) được ghi nhận qua bảng hỏi tâm lý-thể chất không đồng nghĩa với việc nồng độ testosterone tự do trong máu được nâng cao [3].
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?
Những người đang gặp các bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều chỉnh tuần hoàn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm từ mã biên thảo. Dù các thử nghiệm sơ bộ chưa thấy độc tính gan thận ở động vật hay tác dụng phụ lớn ở người, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc điều trị luôn tiềm ẩn nguy cơ tương tác [3], [1].
Những nam giới có rối loạn chức năng tình dục nặng hoặc nghi ngờ suy giảm nội tiết tố rõ rệt không nên tự điều trị bằng thảo dược trôi nổi. Việc trì hoãn thăm khám chuyên khoa nam học có thể bỏ qua thời điểm vàng để chẩn đoán các bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm khác.
Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng đặc biệt khác, do đó không tự ý dùng liều lượng cao kéo dài nếu không có sự giám sát của người có chuyên môn y tế.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chứa mã biên thảo, người dùng chỉ nên coi đây là biện pháp hỗ trợ tinh thần và thể trạng chung trong giai đoạn mãn dục, không kỳ vọng điều trị bệnh lý sinh dục [3].
Trong thử nghiệm lâm sàng, người tham gia được sử dụng chiết xuất dạng uống chia đều 2 lần mỗi ngày [3]. Do chưa có các hướng dẫn liều lượng tự nhiên tại nhà, người dùng cần tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất uy tín hoặc tham khảo trực tiếp ý kiến của bác sĩ, không tự ý thu hái hay ngâm rượu uống bừa bãi.
Để duy trì sinh lực thực chất, nam giới cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng giàu kẽm, vitamin, tập luyện thể lực đều đặn, ngủ đủ giấc và hạn chế bia rượu, thuốc lá. Mã biên thảo nếu dùng chỉ nên đóng vai trò phụ trợ lành tính trong lối sống khoa học toàn diện [3].
