Uống nhiều nước trị táo bón: Hiểu lầm phổ biến
Táo bón là vấn đề tiêu hóa thường gặp, khiến nhiều người khó chịu trong sinh hoạt hằng ngày. Lời khuyên quen thuộc nhất mà người bị táo bón nhận được thường là "uống thật nhiều nước". Nhiều người tin rằng càng uống nhiều nước thì ruột càng trơn tru và phân sẽ tự động mềm ra [1].
Tuy nhiên, khoa học chứng minh việc cố uống nước vượt nhu cầu không giúp tăng số lần đi tiêu nếu cơ thể đã đủ nước [2, 3]. Nước chỉ thật sự cải thiện độ mềm và khối lượng phân khi cơ thể đang ở trạng thái thiếu nước hoặc khi kết hợp với chế độ ăn tăng cường chất xơ [1, 3]. Uống nước quá mức bình thường không phải phương thuốc chữa dứt điểm chứng táo bón mãn tính [3, 8].
Cơ chế tác động: Cơ thể xử lý nước dư thừa thế nào?
Đại tràng đảm nhận vai trò hấp thu phần lớn lượng nước từ bã thức ăn để định hình khuôn phân. Khi cơ thể thiếu nước nghiêm trọng, đại tràng sẽ rút tối đa lượng nước từ lòng ruột vào máu. Quá trình này khiến phân khô cứng, giảm khối lượng và di chuyển chậm chạp, dẫn đến táo bón [2]. Bổ sung nước ở người mất nước giúp hồi phục lượng dịch cần thiết để làm mềm phân [3, 8].
Ngược lại, khi cơ thể đã đủ nước, hệ thống nội tiết và thận sẽ điều chỉnh cân bằng dịch. Lượng nước uống dư thừa không ở lại trong lòng ruột để hỗ trợ tiêu hóa. Thay vào đó, nước thừa được hấp thu nhanh vào máu rồi chuyển đến thận để lọc thải [3]. Kết quả là bạn chỉ đi tiểu nhiều hơn, còn khối lượng phân và tần suất đi tiêu không đổi [3].
Nghiên cứu nói gì về việc tăng lượng nước uống?
Một thử nghiệm can thiệp công bố năm 1998 chia ngẫu nhiên 117 người lớn bị táo bón chức năng mạn tính (từ 18 đến 50 tuổi) thành hai nhóm trị liệu trong 2 tháng [4]. Cả hai nhóm đều duy trì khẩu phần ăn chuẩn chứa khoảng 25 g chất xơ mỗi ngày [4]. Nhóm 1 được uống nước tùy thích (ghi nhận lượng tiêu thụ trung bình 1,1 lít/ngày), trong khi nhóm 2 được hướng dẫn uống 2 lít nước khoáng mỗi ngày (tiêu thụ trung bình 2,1 lít/ngày) [4].
Kết quả sau 2 tháng cho thấy cả hai nhóm đều tăng tần suất đi ngoài và giảm dùng thuốc nhuận tràng, nhưng nhóm uống 2,1 lít nước có tần suất đi ngoài tăng vượt trội (p < 0,001) và mức độ sử dụng thuốc nhuận tràng giảm nhiều hơn đáng kể so với nhóm 1,1 lít nước (p < 0,001) [4]. Nghiên cứu này kết luận chế độ ăn 25 g xơ tăng tần suất đi tiêu, và hiệu quả được nâng cao rõ rệt khi bổ sung lượng nước đạt 1,5 đến 2,0 lít mỗi ngày [4].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2019 về tình trạng giữ nước và sức khỏe phân tích 4 thử nghiệm can thiệp về táo bón ở người lớn [3]. Đánh giá nêu rõ: trong 4 thử nghiệm, chỉ có 2 nghiên cứu báo cáo lợi ích từ việc tăng dịch uống, còn 2 nghiên cứu khác hoàn toàn không ghi nhận tác dụng [3]. Cụ thể, khi cho người tham gia uống bổ sung 1 lít dịch mỗi ngày trong 2 ngày đầu, tiếp theo là 2 lít dịch mỗi ngày trong 2 ngày tiếp theo bằng nước nhược trương hoặc dịch gần đẳng trương, thể tích nước tiểu tăng lên nhưng các chỉ số về phân không thay đổi [3].
Thiếu hụt nước ảnh hưởng đường ruột ra sao?
Để làm rõ ảnh hưởng của việc thiếu nước đối với ruột già, một thử nghiệm năm 1990 nghiên cứu 8 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung vị 23, từ 21-28 tuổi) [2]. Nghiên cứu đối chiếu tuần kiểm soát (uống trên 2.500 ml dịch/ngày) với tuần hạn chế nước (uống dưới 500 ml dịch/ngày) theo trật tự ngẫu nhiên, cách nhau 1 tuần nghỉ, đồng thời kiểm soát đồng đều về dinh dưỡng và vận động [2].
Kết quả chỉ ra rằng khi bị hạn chế nước xuống dưới 500 ml/ngày, tần suất đi ngoài giảm từ 6,9 ± 0,9 lần/tuần xuống còn 4,9 ± 0,3 lần/tuần (p = 0,041) [2]. Khối lượng phân cũng giảm từ 1,29 ± 0,20 kg/tuần xuống 0,94 ± 0,17 kg/tuần (p = 0,048) [2]. Tuy nhiên, thời gian lưu chuyển phân trong đại tràng giữa hai tuần không khác biệt [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh: thiếu nước nghiêm trọng gây giảm lượng phân và tần suất đi ngoài, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy tăng uống nước vượt giới hạn thông thường mang lại lợi ích cho táo bón mãn tính [2].
Dữ liệu trên trẻ em và người cao tuổi
Nghiên cứu về mối liên quan giữa nước và táo bón ở trẻ em cho thấy kết quả đa dạng. Một đánh giá tổng quan ghi nhận 11 nghiên cứu ở trẻ em và thanh thiếu niên chỉ ra khả năng có mối liên hệ giữa việc uống ít nước và táo bón, nhưng phương pháp nghiên cứu không đồng nhất và phần lớn thử nghiệm dùng dịch uống để điều trị táo bón không cho thấy hiệu quả [3]. Một nghiên cứu năm 1996 trên 73 trẻ táo bón mãn tính ghi nhận trẻ có lượng nước và năng lượng nạp vào thấp hơn trẻ khỏe mạnh, nhưng lượng chất xơ thì tương đương, và việc can thiệp chế độ ăn không làm thay đổi thời gian phân đi qua đại tràng [5].
Tuy nhiên, nước lại có vai trò với một số thuốc nhuận tràng thẩm thấu ở trẻ em. Nghiên cứu năm 2010 theo dõi 27 trẻ táo bón dùng thuốc duy trì ổn định từ 3 tháng trở lên [6]. Trong nhóm 14 trẻ dùng thuốc Polyethylene glycol 4000 (PEG 4000), điểm số số lần đi ngoài khi uống đủ nước đạt trung vị 27,78, cao hơn mức 25,13 khi uống ít nước (p = 0,009) [6]. Điểm độ mềm của phân cũng cải thiện từ trung vị 15,91 (uống ít nước) lên 20,00 (uống đủ nước) (p = 0,002) [6]. Ngược lại, ở nhóm 13 trẻ dùng lactulose, lượng nước uống không tạo ra khác biệt thống kê [6].
Ở người lớn tuổi, quan niệm uống 2 lít nước mỗi ngày để ngừa táo bón cũng bị đặt dấu hỏi. Nghiên cứu năm 2000 khảo sát 883 người tình nguyện cao tuổi (độ tuổi trung bình 74,1) từ danh sách Medicare [7]. Kết quả cho thấy lượng dịch tiêu thụ không liên quan có ý nghĩa thống kê đến tần suất táo bón mãn tính, huyết áp hay mệt mỏi [7]. Nghiên cứu kết luận việc khuyến khích người già uống vượt mức thoải mái mang lại rất ít lợi ích thực tế [7].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng uống nước càng nhiều thì ruột càng hoạt động mạnh, chữa dứt điểm chứng táo bón lâu năm [1]. Một tổng quan năm 2017 khẳng định việc tăng uống nước để điều trị táo bón mãn tính thiếu bằng chứng khoa học, ngoại trừ ở những người thực sự thiếu nước hoặc nạp dưới 500 ml dịch mỗi ngày [1]. Khi cơ thể không thiếu hụt dịch, bàng quang sẽ gánh toàn bộ lượng nước nạp thừa thay vì hệ tiêu hóa [3].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống nước mà không cần bổ sung chất xơ. Bằng chứng năm 1998 chỉ ra nước phát huy tác dụng tốt nhất khi đi kèm chế độ ăn giàu xơ (khoảng 25 g/ngày), bởi xơ cần hút nước để trương nở và kích thích nhu động ruột [1, 8]. Việc tự ý uống lượng nước khổng lồ mà không cải thiện chất xơ hoặc không giải quyết nguyên nhân nền sẽ không đem lại hiệu quả tiêu hóa [1, 8].
Ai nên thận trọng khi tăng lượng nước?
Việc ép bản thân uống quá nhiều nước không an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là người có bệnh lý mạn tính liên quan đến tim mạch, gan hoặc thận. Người mắc suy tim cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn về dịch của bác sĩ điều trị để tránh quá tải tuần hoàn.
Người cao tuổi cũng không nên gượng ép uống 8 ly (khoảng 2 lít) nước mỗi ngày nếu cảm thấy không thoải mái, vì dữ liệu cho thấy thói quen này không giúp giảm tỷ lệ táo bón mạn tính [7]. Bất kỳ ai đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xác định mức dịch phù hợp mỗi ngày.
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Để hệ tiêu hóa hoạt động tối ưu, bạn nên đảm bảo uống đủ nước theo nhu cầu cơ bản, đặc biệt không để lượng dịch xuống dưới 500 ml/ngày [3, 8]. Những người bị táo bón mạn tính nên kết hợp bổ sung chất xơ tối thiểu từ 20 đến 25 g mỗi ngày với lượng nước uống khoảng 1,5 đến 2,0 lít/ngày [1, 8]. Chất xơ cần được tăng từ từ qua nhiều ngày để tránh đầy hơi, chướng bụng [1].
Với trẻ em đang điều trị táo bón bằng thuốc nhuận tràng PEG 4000, cha mẹ cần chú ý cho trẻ uống đủ nước để thuốc phát huy hiệu quả làm mềm phân tốt nhất [6]. Nếu tình trạng phân khô cứng, khó đi ngoài kéo dài dù đã bổ sung đủ nước và xơ, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân và dùng thuốc phù hợp, không nên tự ý lạm dụng việc uống nước quá mức.
Uống nước là biện pháp hỗ trợ cần thiết để tránh tình trạng mất nước làm phân khô đặc, nhưng không phải chìa khóa vạn năng chữa khỏi táo bón. Hãy lắng nghe nhu cầu của cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và kết hợp cân bằng giữa nước cùng chất xơ trong khẩu phần ăn mỗi ngày.
