Sâm Maca (Lepidium meyenii hoặc Lepidium peruvianum) là loại củ sinh trưởng tự nhiên tại vùng núi cao Andes của Peru [1], [2]. Khi tìm mua loại thảo mộc này trên thị trường, người dùng thường thấy xuất hiện ba dòng sản phẩm chính mang màu sắc riêng biệt: Maca vàng, Maca đỏ và Maca đen. Nhiều người băn khoăn liệu sự khác nhau về màu sắc này đơn thuần chỉ là vỏ ngoài hay thực sự đại diện cho các đặc tính hóa học và tác dụng sinh học khác biệt.

Các nghiên cứu thực nghiệm xác nhận rằng màu sắc của củ Maca phản ánh sự khác biệt về cấu trúc di truyền và hàm lượng các chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng [1], [3]. Cụ thể, hàm lượng glucosinolates, macamides, các acid amin tiền chất cũng như đặc tính chống oxy hóa có sự chênh lệch rõ ràng giữa ba kiểu hình, dẫn đến những tác động sinh lý không hoàn toàn giống nhau [1], [4], [5].

Bí mật sau lớp vỏ màu của củ Maca

Maca là loài cây rễ củ thuộc họ Cải (Brassicaceae), thường canh tác ở độ cao trên 4.000m so với mực nước biển [2], [6]. Trong tự nhiên, phần dưới lá mầm (hypocotyls) của loài thảo mộc này phát triển thành dạng củ với phổ màu sắc phong phú, phổ biến nhất là vàng, đỏ (hoặc tím) và đen [1], [6].

Phân tích di truyền bằng kỹ thuật RAPD và ISSR-PCR cho thấy giữa các kiểu hình màu sắc có sự khác biệt về hồ sơ gen [1]. Sự biến thiên di truyền này gắn liền với khả năng tổng hợp các chất chuyển hóa thứ cấp [3]. Cấu trúc rễ củ tích lũy nhiều hoạt chất sinh học quan trọng hơn hẳn so với phần lá trên mặt đất, đặc biệt là macaene, macamides và glucosinolates [6].

Glucosinolates và Macamides: Khác biệt ra sao giữa ba màu?

Glucosinolates là nhóm hoạt chất chứa lưu huỳnh quan trọng trong củ Maca, chịu trách nhiệm cho nhiều tác động trị liệu sinh học [1]. Khi phân tích hàm lượng glucosinolates bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), Maca đỏ cho thấy nồng độ glucosinolates cao nhất, vượt trội hơn so với dạng đen và vàng [1]. Kiểu hình Maca vàng chứa nồng độ glucosinolates thấp hơn đáng kể so với hai màu còn lại [1]. Tuy nhiên, trong một khảo sát phân tích thành phần khác ghi nhận kiểu hình màu sẫm chứa lượng lớn hợp chất này, trong khi Maca vàng và tím tích lũy nhiều macaene và macamides [6].

Bên cạnh đó, các acid amin đóng vai trò là tiền chất để cấu thành nên glucosinolates [5]. Các acid amin mạch thẳng là tiền chất của methoxybenzyl glucosinolate, acid amin thơm tạo nên benzyl glucosinolate, còn tryptophan (Trp) là tiền chất của indole glucosinolate [5]. Nghiên cứu chỉ ra củ Maca đen sở hữu lượng isoleucine, tyrosine và tryptophan cao nhất, phù hợp với dữ liệu cho thấy tiềm năng sinh tổng hợp glucosinolate phong phú [5]. Ngược lại, Maca vàng có hàm lượng acid amin thấp hơn nhưng lại sở hữu tỷ lệ carbohydrate, acid hữu cơ và sterol hòa tan vượt trội [5].

Các nghiên cứu trên động vật nói gì?

Những khác biệt về hóa thực vật dẫn tới những phản ứng sinh lý riêng rẽ khi thử nghiệm trên động vật. Trong một nghiên cứu in vivo trên chuột đực trưởng thành năm 2016, tác động của phân đoạn chiết xuất từ Maca vàng và Maca đen lên hệ sinh sản đã được so sánh [2]. Kết quả cho thấy Maca đen làm gia tăng mật độ tinh trùng tại mào tinh và ống dẫn tinh cao hơn rõ rệt so với Maca vàng [2].

Về chức năng thần kinh, một thử nghiệm năm 2006 kiểm tra ảnh hưởng của 3 loại Maca trên chuột cái bị cắt bỏ buồng trứng [7]. Nhóm chuột dùng Maca đen thể hiện khả năng đáp ứng tốt nhất đối với quá trình học tập tiềm ẩn (latent learning) [7]. Cả ba loại Maca vàng, đỏ và đen đều giúp rút ngắn thời gian bất động trong thử nghiệm bơi cưỡng bức (chỉ số liên quan đến trạng thái trầm cảm) và làm tăng trọng lượng tử cung chuột [7]. Tác động tăng trọng lượng tử cung này được suy đoán mang đặc tính giống progestin chứ không phải qua con đường estrogen [7].

Về khả năng trung hòa gốc tự do, các kết quả có sự khác biệt tùy vào loại dung môi và thành phần phân lập. Phân đoạn chiết xuất methanol của Maca vàng đạt khả năng chống oxy hóa 21,7%, cao hơn Maca đen (18,2%) trong một phép đo [2]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác năm 2018 phân tích sâu vào tinh dầu, lipid và polysaccharide lại kết luận tinh dầu, lipid và polysaccharide từ Maca đen đều thể hiện hoạt tính dọn dẹp gốc tự do DPPH mạnh hơn hai kiểu hình vàng và đỏ [4].

Bằng chứng lâm sàng ở người

Để kiểm chứng mức độ an toàn và tác động thực tế trên người, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được thực hiện năm 2016 trên các đối tượng người trưởng thành sống tại vùng đồng bằng và vùng núi cao [8]. Nghiên cứu so sánh hiệu quả của chiết xuất Maca đen và Maca đỏ dạng bột phun khô đối với chỉ số chất lượng cuộc sống (HRQL) [8].

Tại độ cao lớn, cả Maca đỏ và Maca đen đều giúp tăng điểm số chất lượng cuộc sống HRQL có ý nghĩa thống kê ở tuần thứ 8 và tuần thứ 12 so với thời điểm ban đầu và so với nhóm giả dược [8]. Cả hai loại chiết xuất đều không làm thay đổi các chỉ số sinh lý cơ bản như nồng độ oxy trong máu (SpO2), chỉ số khối cơ thể (BMI), đường huyết hay huyết áp động mạch [8].

Đối với phụ nữ ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, việc dùng Maca từng được ghi nhận trong một số thử nghiệm của Meissner, nhưng tổng quan hệ thống dựa trên 17 cơ sở dữ liệu lại cho thấy các can thiệp dùng hỗn hợp Maca chưa đem lại kết luận đồng nhất [3]. Nguyên nhân có thể do sự thiếu ổn định về tỷ lệ phối trộn và xuất xứ củ Maca giữa các nhà sản xuất thương mại [3].

Lợi ích riêng biệt và góc nhìn thực tế

Từ các dữ liệu phân tích hóa học, Maca vàng phù hợp làm nguồn cung cấp năng lượng và dinh dưỡng cơ bản trong bữa ăn hằng ngày nhờ chứa nhiều carbohydrate và acid béo chuỗi dài [5]. Maca đen có ưu thế trong các chế phẩm hỗ trợ sinh lý nam và cải thiện nhận thức nhờ ảnh hưởng tích cực lên mật độ tinh trùng và chức năng học hỏi [2], [7], [5]. Maca đỏ lại thể hiện thế mạnh về hàm lượng glucosinolates phòng vệ sinh học và cải thiện chất lượng cuộc sống [1], [8].

Dù vậy, người tiêu dùng cần hiểu đúng rằng phần lớn các kết luận về sinh tinh hay thần kinh mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột [2], [7]. Bằng chứng trên người hiện chưa chứng minh Maca có khả năng điều trị dứt điểm bất kỳ bệnh lý nào. Hiệu quả cải thiện chất lượng cuộc sống đạt được thông qua nghiên cứu dùng dạng chiết xuất chuẩn hóa, không đồng nghĩa với việc dùng bột củ tự do sẽ cho kết quả tức thì [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone hoặc bệnh phụ khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng Maca kéo dài, do thử nghiệm cho thấy thảo mộc này làm tăng trọng lượng tử cung ở động vật [7]. Những người đang có bệnh nền mãn tính hoặc dùng thuốc điều trị huyết áp, tim mạch cũng cần tham vấn y tế dù nghiên cứu bước đầu cho thấy Maca không làm xáo trộn huyết áp [8].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các sản phẩm củ Maca đơn lẻ hay phối hợp. Dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ mới đánh giá trên chuột hoặc người trưởng thành không mang thai [2], [7], [8]; hoàn toàn chưa có thử nghiệm an toàn độc lập trên phụ nữ có thai và thai nhi.

Gợi ý chế biến và sử dụng Maca

Dân bản địa vùng cao nguyên Andes của Peru có phương pháp truyền thống là ngâm củ Maca khô trong nước rồi đun sôi như một món rau bổ sung vào khẩu phần ăn [1]. Phân tích phòng thí nghiệm xác nhận cách nấu chín truyền thống này giúp chiết xuất hàm lượng glucosinolates hiệu quả tương đương các phương pháp trích ly hóa chất phức tạp [1]. Do đó, người dùng có thể dùng bột Maca nấu chín hoặc pha cùng thức uống ấm thay vì dùng sống nếu muốn hấp thu nhóm chất này [1].

Mỗi người chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng. Tránh lạm dụng với mong muốn thúc đẩy nhanh khả năng sinh lý hay thể lực. Khi mua các sản phẩm thương mại, nên ưu tiên các thương hiệu ghi rõ nguồn gốc xuất xứ củ đơn dòng (vàng, đỏ hoặc đen) để kiểm soát chất lượng, tránh các dạng hỗn hợp không rõ tỷ lệ hoạt chất [3].

Sâm Maca vàng, đỏ và đen thực sự có sự phân hóa tự nhiên về hóa chất và công dụng nghiên cứu. Sự hiểu biết chính xác về từng kiểu hình giúp người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu cơ thể, tránh chạy theo những lời đồn thổi vô căn cứ. Việc sử dụng Maca an toàn nhất luôn cần đi đôi với chế độ ăn uống cân bằng và chỉ dẫn từ bác sĩ điều trị.