Nhiều người thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ thảo dược tự nhiên với mong muốn loại bỏ các loại ký sinh trùng gây hại cho cơ thể mà không cần can thiệp hóa chất. Trong đó, chi Đơn răng cưa (tên khoa học Maesa, thuộc họ Đơn nem/Myrsinaceae) hay một số loài đặc hữu như Maesa balansae của Việt Nam đang được nhắc đến nhiều nhờ chứa các hợp chất saponin tự nhiên [1] [2].

Tuy nhiên, các hợp chất maesasaponin và dẫn xuất saponin chiết xuất từ cây đơn răng cưa hiện nay chỉ mới được chứng minh tác dụng ức chế ký sinh trùng đơn bào gây bệnh Leishmania trong môi trường phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng hay bằng chứng chữa trị trực tiếp trên người [2] [3].

Hoạt chất saponin từ cây đơn răng cưa là gì?

Chi đơn răng cưa (Maesa) từ lâu đã được quan tâm trong nghiên cứu hóa thực vật học do rất giàu các hợp chất triterpenoid saponin [1] [4]. Các hợp chất này bao gồm nhóm maesasaponin và maesabalide, thường tập trung nhiều ở phần lá và cành non [1].

Tại Việt Nam, loài Maesa balansae cùng các loài cùng chi như Maesa argentea, Maesa perlarius đã được các nhà khoa học thu thập và phân tích thành phần hoạt chất bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) [1] [2]. Kết quả nhận dạng cho thấy chúng chứa khung triterpene 13,28-epoxy-oleanane đặc trưng [1] [4].

Cấu trúc hóa học độc đáo này đóng vai trò quyết định tạo nên các tác động sinh học chọn lọc của các saponin chiết xuất từ chi thảo dược này [4]. Nhiều dẫn xuất mới thuộc nhóm saponin cũng liên tục được tách chiết từ lá cây đơn răng cưa nhằm tìm kiếm hoạt chất có giá trị dược lý [1] [5].

Cơ chế tác động chống ký sinh trùng Leishmania

Ký sinh trùng Leishmania là tác nhân đơn bào truyền qua vết đốt của ruồi cát, gây ra các thể bệnh leishmania nguy hiểm ở phủ tạng, da và niêm mạc. Nghiên cứu cấu trúc - hoạt tính phát hiện rằng bộ khung triterpene 13,28-epoxy-oleanane chính là yếu tố thiết yếu giúp saponin gắn kết và tiêu diệt ký sinh trùng Leishmania infantum giai đoạn amastigote nội bào [4].

Mối liên quan rõ rệt giữa cấu trúc khung phân tử này và khả năng ức chế ký sinh trùng đã được khẳng định trên nhiều loài cùng chi như Maesa ambigua, Maesa argentea, Maesa brevipaniculata và Maesa perlarius [1] [4]. Nhờ cơ chế này, dịch chiết lá cây đơn răng cưa và các hợp chất tinh khiết có khả năng ức chế ký sinh trùng nội bào mạnh mẽ trong tế bào thực bào [2] [3].

Ngoài ra, các nghiên cứu chuyên sâu về maesasaponin cho thấy các nhóm thế axyl hóa ở vị trí C-21 và C-22 có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều hoạt tính sinh học khác như ly giải màng tế bào và hoạt tính kháng virus [6]. Điều này chứng minh tác dụng dược lý của thảo dược bắt nguồn từ các phân tử chuyên biệt chứ không phải toàn bộ cây thuốc dùng thô.

Bằng chứng khoa học từ ống nghiệm đến mô hình chuột

Năm 2004, một nghiên cứu chi tiết đã đánh giá hỗn hợp 6 oleane triterpene saponin mang mã hiệu PX-6518, được tách chiết từ dịch chiết cồn của lá cây Maesa balansae Việt Nam [2]. Thử nghiệm in vitro ghi nhận nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với amastigote nội bào của ký sinh trùng Leishmania infantum đạt mức 0,04 microgam/ml [2].

Đáng chú ý, nồng độ gây độc tế bào làm chết 50% tế bào (CC50) của chiết xuất này là khoảng 1 microgam/ml trên đại thực bào chuột, và trên 32 microgam/ml đối với dòng nguyên bào sợi ở người (MRC-5) [2]. Khi tiến hành thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột BALB/c nhiễm Leishmania donovani, một mũi tiêm dưới da duy nhất với liều 0,4 mg/kg thể trọng vào 1 ngày sau nhiễm đã làm giảm tới 95% lượng ký sinh trùng trong gan chuột [2].

Nếu trì hoãn điều trị đến ngày thứ 14 sau nhiễm, liều tiêm dưới da cần thiết để duy trì hiệu quả giảm 95% ký sinh trùng gan là 1,6 mg/kg [2]. Thậm chí, một liều đơn 2,5 mg/kg tiêm trước khi nhiễm ký sinh trùng 5 ngày vẫn đạt hiệu quả phòng ngừa nhiễm ký sinh trùng ở gan tới 100%, cho thấy tác dụng tồn lưu kéo dài [2].

Năm 2005, các nhà khoa học tiếp tục phân lập 6 hợp chất triterpenoid saponin tinh khiết đặt tên là maesabalide I đến VI từ lá Maesa balansae [3]. Trong đó, maesabalide III và IV thể hiện hoạt lực mạnh vượt trội với giá trị IC50 lần lượt chỉ khoảng 7 ng/mL và 14 ng/mL trên amastigote nội bào, vượt xa thuốc đối chứng sodium stibogluconate (IC50 là 5,6 microgam/mL) [3]. Trên mô hình chuột BALB/c, một liều đơn tiêm dưới da 0,2-0,4 mg/kg giúp giảm hơn 90% lượng ký sinh trùng trong gan sau 1 tuần điều trị [3].

Hiệu quả và độc tính trên mô hình động vật hamster

Bên cạnh các kết quả trên chuột, năm 2004, hoạt chất triterpene saponin maesabalide III (MB-III) tách từ Maesa balansae được đưa vào thử nghiệm so sánh trực tiếp với thuốc Liposomal amphotericin B (AmBisome) trên các nhóm gồm 5 con chuột đồng hamster vàng nhiễm Leishmania donovani [7]. Thuốc được tiêm dưới da một liều đơn vào ngày thứ 1 (dự phòng) hoặc ngày thứ 28 (điều trị) sau khi nhiễm [7].

Ở nhóm điều trị dự phòng, liều MB-III 0,2 mg/kg tiêm dưới da giúp giảm lượng ký sinh trùng trong gan tới 99,8% sau 7 ngày và 83% sau 56 ngày [7]. Tuy nhiên, tại mốc 56 ngày, tất cả động vật trong nhóm đều bị ốm và một số cá thể bị chết [7]. Khi tăng liều MB-III lên 0,8 mg/kg tiêm dưới da, hiệu lực sạch ký sinh trùng ở gan đạt 100% tương đương thuốc AmBisome tiêm tĩnh mạch liều 5 mg/kg [7].

Mặc dù sạch ký sinh trùng ở gan, cả MB-III lẫn thuốc đối chứng đều không thể loại bỏ được ký sinh trùng trong lách và tủy xương của chuột hamster [7]. Đối với phác đồ điều trị muộn (ngày thứ 28), các liều MB-III 0,2 mg/kg và 0,4 mg/kg không mang lại hiệu quả bảo vệ khi toàn bộ động vật đều chết trước ngày kết thúc thử nghiệm (ngày thứ 84) [7]. Ở liều 0,8 mg/kg, dù giảm 94,2% lượng ký sinh trùng tại gan nhưng vẫn có 2 động vật chết và lượng ký sinh trùng tồn dư vẫn còn tồn tại [7].

Kết quả này cho thấy dù saponin từ đơn răng cưa có tiềm năng rất lớn tương đương các thuốc chống ký sinh trùng hiện hành, độc tính và mức độ an toàn vẫn là rào cản lớn chưa được giải quyết [7].

Những hiểu lầm thường gặp về cây đơn răng cưa

Nhiều người lầm tưởng rằng cây đơn răng cưa có thể dùng để tẩy giun sán hoặc chữa các loại ký sinh trùng đường ruột phổ biến tại nhà. Trên thực tế, tất cả các nghiên cứu dược lý đã công bố đều nhắm vào ký sinh trùng đơn bào vùng nhiệt đới Leishmania, một mầm bệnh lây truyền qua côn trùng và ký sinh trong mô liên kết, gan, lách chứ không phải giun sán thông thường [2] [3] [7].

Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là việc tin rằng uống nước sắc thảo dược đơn răng cưa có thể diệt được ký sinh trùng. Nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột đã khẳng định: chiết xuất saponin PX-6518 khi cho uống qua đường miệng với liều lên tới 200 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 5 ngày hoàn toàn không thể hiện bất kỳ hoạt tính chống ký sinh trùng nào [2]. Hoạt tính chỉ xuất hiện khi hoạt chất được tinh chế và tiêm dưới da [2] [3].

Hơn nữa, không phải tất cả saponin trong chi Maesa đều có tác dụng đặc hiệu và an toàn. Chẳng hạn, bốn saponin mới phân lập từ lá Maesa argentea vào năm 2016 dù ức chế được Leishmania infantum ở nồng độ micromol, nhưng tác dụng này bị xác định là không chọn lọc vì chúng đồng thời gây độc chết tế bào lành ở cùng dải nồng độ [5]. Ngoài ra, saponin maesasaponin VI(2) phân lập từ Maesa lanceolata còn thể hiện độc tính phá hủy hồng cầu rất mạnh (gây huyết tán với HC50 nhỏ hơn hoặc bằng 1 microgam/ml) [6].

Ai nên thận trọng và lưu ý thực tế

Người tiêu dùng, đặc biệt là người bệnh đang điều trị nhiễm trùng hoặc có vấn đề về gan, thận, tuyệt đối không tự ý hái lá, rễ cây đơn răng cưa để đun nấu uống theo các bài thuốc truyền miệng. Hoạt chất saponin chưa qua kiểm soát liều lượng có thể gây nguy cơ tán huyết, ngộ độc tế bào và tổn thương các cơ quan nội tạng [5] [6].

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị của thảo dược này trên người bệnh, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú hay trẻ nhỏ. Mọi dữ liệu về dược lực học và độc tính hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy và các loài gặm nhấm [2] [3] [7].

Đơn răng cưa và các hợp chất maesasaponin, maesabalide hiện chỉ được coi là nguồn cấu trúc khởi đầu đầy triển vọng trong nghiên cứu phát triển các loại thuốc mới chống ký sinh trùng [2] [7]. Để có thể tạo thành một loại thuốc thực sự dùng được cho con người, các nhà khoa học vẫn cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về phác đồ đa liều, độc tính dài hạn và dược động học [7]. Khi nghi ngờ nhiễm bất kỳ loại ký sinh trùng nào, người dân cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm và dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ.