Mang thai là giai đoạn nhạy cảm đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trong ăn uống và dùng thuốc. Nhiều mẹ bầu thường tìm đến các bài thuốc dân gian với suy nghĩ thảo dược tự nhiên thì luôn lành tính. Trong đó, câu hỏi liệu thai phụ có được dùng mò trắng để chữa bệnh hay không xuất hiện khá phổ biến trên các diễn đàn mẹ và bé.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng mò trắng. Dược liệu này theo y học cổ truyền có tính chất hoạt huyết, trừ thấp, điều kinh rất mạnh, tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung dẫn đến động thai hoặc sảy thai. Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng an toàn nào trên thai phụ đối với cây mò trắng.
Cơ chế co bóp tử cung và rủi ro từ thảo dược
Tử cung người mẹ trong suốt thai kỳ cần được duy trì ở trạng thái yên tĩnh để thai nhi phát triển an toàn. Sự ổn định này phụ thuộc lớn vào sự cân bằng hormone và cơ chế điều hòa tế bào cơ tử cung [1]. Khi các chất kích thích xuất hiện bất thường, cơ tử cung có thể bị kích hoạt co thắt sớm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.
Một nghiên cứu năm 2019 về cơ tử cung người chỉ ra rằng quá trình căng giãn tử cung kích hoạt các kênh như TREK-1 nhằm giảm bớt co bóp cơ [2]. Sự điều hòa co bóp cơ tử cung giữ vai trò cực kỳ then chốt đối với một thai kỳ bình thường, khỏe mạnh cũng như quá trình chuyển dạ an toàn [2]. Khi dùng thảo dược bừa bãi, các hoạt chất không rõ định lượng có thể phá vỡ cơ chế bảo vệ tự nhiên này.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 trên mô tử cung chuột mang thai giai đoạn muộn xác nhận progesterone giúp ức chế co bóp và gây giãn cơ tử cung [1]. Tác dụng ức chế co bóp tử cung của progesterone có sự tham gia một phần từ việc tăng biểu hiện và hoạt động của kênh kali TREK-1 [1]. Bất kỳ thảo dược nào làm xáo trộn quá trình này đều gây nguy cơ kích thích tử cung co thắt ngoài ý muốn.
Thảo dược và nguy cơ co bóp tử cung qua các nghiên cứu
Dù mò trắng chưa có dữ liệu lâm sàng riêng biệt, nhiều nghiên cứu đã chứng minh các loại cây cỏ tự nhiên có thể gây co bóp tử cung dữ dội. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến ba ở Jimma, Ethiopia thực hiện trên 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản [3]. Trong số 125 phụ nữ này, có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén có chủ đích hoặc bị sảy thai [3].
Trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc bỏ thai đó, có 19 người (tương đương 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong quá trình mang thai [3]. Nghiên cứu phát hiện 5 phụ nữ đã dùng các loại thảo dược có nguy cơ gây hại tiềm tàng [3]. Các thảo dược nguy hại này được ghi nhận gồm có cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum) với nguy cơ gây co bóp tử cung và hạ đường huyết, Ruta chalepensis gây nguy cơ co bóp tử cung và kích thích kinh nguyệt, quế (Cinnamomum verum) tiềm ẩn nguy cơ dị tật thai và co bóp tử cung, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Hagenia abyssinica đều mang nguy cơ độc tính và co thắt tử cung [3].
Đáng chú ý, khoảng 3/4 lượng thảo mộc được mua tại chợ (76,5%) và 68,3% người tham gia thu hái thông qua các thành viên trong gia đình [3]. Đa số phụ nữ sử dụng thảo dược theo lời khuyên của người thân trong nhà (chiếm 75,2%) [3]. Liều lượng phổ biến nhất lại được đo lường bằng đơn vị cốc nước (chiếm 51,7%), với tần suất 1 cốc mỗi lần (47,5%), uống 1 lần mỗi ngày (54,8%) và dùng kéo dài nhiều tháng suốt thai kỳ (32,9%) [3].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 1998 sử dụng kỹ thuật chiết xuất kết hợp thử nghiệm sinh học trên cơ trơn tử cung chuột lang trong ống nghiệm nhằm phát hiện các hợp chất kích thích co bóp [4]. Kết quả thử nghiệm trên 4 loại cây cho thấy các phân đoạn chiết xuất ở áp suất 400 atm của cây Clivia miniata, Asclepias fruticosa và Ekebergia capensis thể hiện hoạt tính kích thích cơ tử cung tối đa, trong khi phân đoạn chiết xuất 300 atm của cây Grewia occidentalis gây co cơ tử cung [4]. Điều này cho thấy nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất kích thích cơ trơn rất mạnh mà mắt thường không thể phân biệt.
Một nghiên cứu công bố năm 2005 đánh giá tác dụng gây sảy thai của chiết xuất hạt ý dĩ (Coix lachryma-jobi) trên chuột cống mang thai [5]. Chuột được cho uống dịch chiết vào ngày thứ 6 của thai kỳ và kiểm tra vào ngày thứ 20 [5]. Kết quả cho thấy khi dùng dịch chiết nước ở liều 1 g/kg thể trọng, hiện tượng tiêu thai tăng đáng kể và tỷ lệ tử vong sau cấy ghép tăng lên [5]. Các cơn co bóp tử cung tự phát tăng rõ rệt ở chuột được xử lý dịch chiết nước hạt ý dĩ, đồng thời làm tăng biểu hiện protein cyclooxygenase-2 (COX-2), phosphoryl hóa ERK1/2 và chuyển vị protein kinase C-alpha (PKC-alpha) trong tử cung [5].
Tuy nhiên, tác động của thảo mộc lên cơ tử cung rất phức tạp và khó lường. Một nghiên cứu năm 2016 trên các dải cơ tử cung cô lập từ chuột không mang thai cho thấy dịch chiết quế ở nồng độ 10-20 mg/mL lại làm giảm lực co bóp tử cung phụ thuộc vào nồng độ và làm suy giảm co bóp do KCl hay oxytocin gây ra thông qua ức chế kênh canxi loại L [6]. Hay nghiên cứu năm 2017 trên chuột không mang thai ghi nhận dịch chiết nước của cây lu lu đực (Solanum nigrum) làm ức chế đáng kể co bóp tử cung do oxytocin và acetylcholine [7]. Nghiên cứu này kết luận Solanum nigrum có hoạt tính giãn cơ tử cung và có thể hướng tới nghiên cứu quản lý cơn co chuyển dạ sinh non [7]. Sự đối nghịch này cảnh báo rằng mỗi thảo dược tác động theo cơ chế riêng, không thể suy đoán chủ quan.
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng khoa học
Trong dân gian, cây mò trắng thường được truyền miệng để chữa viêm nhiễm phụ khoa, khí hư, bạch đới hoặc các chứng viêm sưng. Dù vậy, toàn bộ những kinh nghiệm này chỉ dừng lại ở truyền miệng hoặc thử nghiệm trên đối tượng khác, hoàn toàn không có nghiên cứu khoa học xác minh tính an toàn trên phụ nữ mang thai.
Nghiên cứu về thảo dược trong thai kỳ tại Ethiopia cho thấy có tới 11 loại thảo mộc thai phụ dùng mà tính an toàn chưa được biết rõ [3]. Việc thiếu vắng dữ liệu an toàn đồng nghĩa với việc đưa thai nhi vào tình thế nguy hiểm khôn lường. Dược tính chưa được kiểm soát có thể gây co bóp cơ trơn, dẫn đến thiếu máu nuôi thai hoặc sảy thai ngoài ý muốn.
Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là không có tác dụng phụ". Rất nhiều loài cây hoang dại chứa độc tính tế bào hoặc độc tính kích thích tử cung nặng nề [3]. Người dân thường hái cây thuốc theo thói quen truyền miệng trong gia đình mà không qua bất kỳ kiểm định y tế nào [3].
Một hiểu lầm khác là tự ước lượng liều thảo mộc theo cảm tính, dùng cốc nước hay bát con để đong đếm [3]. Cách dùng này khiến hoạt chất tích tụ nhiều tháng trong thai kỳ, làm tăng nguy cơ tổn thương phôi thai và suy giảm chức năng các cơ quan lọc máu của mẹ [3].
Ai nên kiêng kỵ tuyệt đối?
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong 3 tháng đầu và 3 tháng cuối, cần kiêng kỵ tuyệt đối việc dùng mò trắng dưới mọi hình thức uống hay thụt rửa. Thảo dược tác động lên cơ trơn tử cung có thể kích hoạt chuyển dạ sớm bất kỳ lúc nào [3], [4].
Phụ nữ có tiền sử sảy thai, sinh non, đang có dấu hiệu dọa sảy, ra máu âm đạo hoặc có bất thường về cổ tử cung càng phải tránh xa thảo dược chưa rõ nguồn gốc. Những người chuẩn bị can thiệp hỗ trợ sinh sản cũng cần thận trọng; ví dụ như nghiên cứu năm 2009 trên 468 phụ nữ vô sinh nguyên phát cho thấy các can thiệp cơ học như kẹp tenaculum vào cổ tử cung khi bơm tinh trùng (IUI) làm gia tăng co bóp tử cung ngắn hạn (p<0.001) [8]. Do đó, bất kỳ kích thích nào lên tử cung trong giai đoạn thụ thai và làm tổ đều cần được giám sát chặt chẽ [8].
Hướng dẫn xử lý an toàn cho thai phụ
Nếu mẹ bầu gặp các vấn đề về viêm nhiễm phụ khoa, khí hư ra nhiều – vốn là lý do dân gian hay mách nhau dùng mò trắng – giải pháp an toàn duy nhất là đi khám chuyên khoa sản phụ khoa. Bác sĩ sẽ thực hiện xét nghiệm dịch âm đạo và kê thuốc đặt hoặc thuốc uống phù hợp với tuổi thai.
Thai phụ tuyệt đối không tự ý hái lá mò trắng sắc uống hoặc xông rửa vùng kín. Việc thụt rửa thảo dược tự nhiên vào đường sinh dục dễ làm thay đổi hệ vi sinh vật và môi trường âm đạo, làm tăng nguy cơ viêm nhiễm ngược dòng lên tử cung. Mọi bài thuốc hay thực phẩm chức năng muốn sử dụng đều phải thông qua sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa.
Tóm lại, sự an toàn của thai nhi luôn là ưu tiên hàng đầu, do đó thai phụ cần tránh dùng mò trắng vì nguy cơ kích thích co thắt tử cung và thiếu dữ liệu khoa học. Khi gặp vấn đề sức khỏe, hãy thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín thay vì đánh cược sức khỏe của hai mẹ con vào các bài thuốc truyền miệng.
