Trong kho tàng y học cổ truyền, mật mông hoa vốn được coi là dược liệu đầu bảng dành cho các chứng bệnh về mắt. Nhiều người truyền tai nhau rằng uống trà mật mông hoa hay dùng các bài thuốc sắc từ nụ hoa này có thể làm tan mộng thịt, chữa mờ mắt và giúp mắt sáng trong trở lại.
Tuy nhiên, liệu vị thuốc dân gian này có thực sự mang lại hiệu quả "thần kỳ" như lời đồn? Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã bước đầu tìm thấy những bằng chứng sinh học giải thích cho tác dụng bảo vệ mắt của mật mông hoa, đặc biệt là tiềm năng phòng ngừa biến chứng đục thủy tinh thể ở bệnh nhân tiểu đường, nhưng khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế lâm sàng vẫn còn rất lớn.
Căn nguyên gây đục thủy tinh thể ở người bệnh tiểu đường
Bệnh đái tháo đường đang được xem là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các ca mù lòa mới trên toàn thế giới [1]. Tỷ lệ mắc các bệnh lý về mắt do đái tháo đường dự kiến sẽ tiếp tục gia tăng nhanh chóng cùng với sự bùng nổ của số lượng bệnh nhân tiểu đường [1]. Trong số các biến chứng nguy hiểm, đục thủy tinh thể và bệnh võng mạc là những nguyên nhân phổ biến nhất gây suy giảm thị lực nghiêm trọng [1].
Ở người bệnh tiểu đường, tình trạng tăng đường huyết mạn tính gây ra hàng loạt biến chứng phức tạp, trong đó đục thủy tinh thể là một trong những biến chứng xuất hiện sớm nhất [2]. Cơ chế bệnh sinh của tình trạng này có sự tham gia trực tiếp của enzym aldose reductase, một enzym chủ chốt thuộc con đường chuyển hóa polyol [2]. Khi lượng đường trong máu tăng quá cao, enzym aldose reductase sẽ kích hoạt quá trình đục thủy tinh thể bằng cách chuyển đổi glucose dư thừa thành sorbitol [3].
Chính sự tích tụ quá mức của lượng đường cồn sorbitol bên trong tế bào đã tạo ra sự xáo trộn áp suất thẩm thấu [4]. Sự thay đổi thẩm thấu do ứ đọng sorbitol này gây tổn hại nghiêm trọng đến hàng rào thấm của thể thủy tinh [3]. Hậu quả là sự phân bố của các chất điện giải, axit amin và myo-inositol bên trong thể thủy tinh bị đảo lộn hoàn toàn [3]. Quá trình này tạo ra stress thẩm thấu làm tổn thương các sợi thể thủy tinh, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sống của tế bào và cuối cùng dẫn đến hiện tượng đục mờ [3], [5].
Bằng chứng thực nghiệm về Mật mông hoa
Trước thực trạng nhiều loại thuốc tổng hợp điều trị biến chứng mắt có thể gây ra tác dụng phụ, giới khoa học đã dành sự quan tâm đặc biệt cho việc tìm kiếm các chất ức chế aldose reductase từ nguồn thảo dược tự nhiên [2]. Mật mông hoa (tên khoa học là Buddleja officinalis) đã trở thành đối tượng được đưa vào nghiên cứu thực nghiệm nhằm giải mã công dụng sáng mắt dân gian.
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1995 đã tiến hành thử nghiệm tác dụng ức chế của 9 loại dược liệu thô đối với enzym aldose reductase chưa tinh chế chiết xuất từ thể thủy tinh của chuột [6]. Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất methanol 70% của nụ hoa mật mông hoa (Buddlejae Flos) thể hiện hoạt tính ức chế enzym aldose reductase mạnh nhất trong số các dược liệu thô được thử nghiệm [6].
Từ kết quả này, các nhà khoa học nhận định rằng chiết xuất mật mông hoa có khả năng can thiệp trực tiếp vào giai đoạn khởi đầu của quá trình hình thành đục thủy tinh thể do chuyển hóa đường trong điều kiện ống nghiệm [6]. Việc kiểm soát dòng chảy sorbitol vào các tế bào biểu mô thể thủy tinh thông qua các chất ức chế enzym aldose reductase chính là một chiến lược điều trị quan trọng đã được y học xác lập [2].
Các hoạt chất quý tạo nên tác dụng của nụ hoa
Để làm rõ hoạt chất nào mang lại tác dụng trên, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân lập từng thành phần hóa học có trong nụ hoa mật mông hoa [6]. Kết quả phân tích xác định có 4 hợp chất flavonoid chính thể hiện hoạt tính ức chế enzym aldose reductase rất rõ rệt [6]. Cụ thể, các hoạt chất này bao gồm luteolin, luteolin-7-O-beta-D-glucopyranoside, apigenin và acacetin-7-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-(6-1)-beta-D-glucopyranoside [6].
Mức độ ức chế enzym của các hoạt chất được đo lường qua giá trị IC50, tức nồng độ cần thiết để ức chế 50% hoạt tính của enzym aldose reductase [6]. Trong thí nghiệm, giá trị IC50 của luteolin đạt 0,21 microM, của luteolin-7-O-beta-D-glucopyranoside là 0,28 microM, apigenin đạt 0,58 microM và dẫn xuất của acacetin đạt 0,75 microM [6]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng tác dụng ức chế aldose reductase của mật mông hoa được đóng góp một phần đáng kể bởi chính các flavonol và glycoside này [6].
Đáng chú ý, luteolin – hoạt chất có hoạt tính ức chế mạnh nhất tìm thấy trong mật mông hoa – tiếp tục là tâm điểm của nhiều nghiên cứu hiện đại [6], [2]. Một nghiên cứu năm 2016 đã sử dụng phương pháp mô hình hóa và mô phỏng phân tử để khảo sát 18 dẫn xuất của luteolin có tiềm năng ức chế aldose reductase trong ống nghiệm [2]. Các dẫn xuất tiềm năng được phát hiện có đặc tính dược học phù hợp với các tiêu chí dùng làm thuốc, độ hấp thu qua ruột người và tính thấm ở mức chấp nhận được, mở ra triển vọng phát triển thuốc chống đục thủy tinh thể từ cấu trúc của luteolin [2].
Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế lâm sàng
Dù các kết quả thử nghiệm trong phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận một cách khách quan rằng bằng chứng đối với mật mông hoa mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm trên enzym chiết xuất từ chuột [6]. Cho đến nay, vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào được tiến hành trên người nhằm chứng minh việc uống mật mông hoa có thể ngăn ngừa hoặc làm chậm tiến trình đục thủy tinh thể.
Hiện nay, y học vẫn chưa có phương pháp điều trị nội khoa nào được công nhận chính thức để làm chậm hoặc ngăn ngừa sự khởi phát và tiến triển của đục thủy tinh thể hay bệnh võng mạc ở bệnh nhân tiểu đường [1]. Dù nhiều chất ức chế aldose reductase đã được tìm ra và chứng minh có thể ngăn ngừa tổn thương thể thủy tinh trên chuột cống bị gây bệnh tiểu đường bằng streptozotocin, y học vẫn chưa có đủ kiến thức để kết luận nên dùng thuốc qua đường toàn thân hay dùng tại chỗ [4].
Hơn nữa, cơ chế tích tụ sorbitol do enzym aldose reductase chỉ giải thích cho tình trạng đục thủy tinh thể do biến chứng chuyển hóa đường hoặc thể "đục thủy tinh thể dạng bão tuyết" hiếm gặp ở người trẻ mắc tiểu đường [4]. Cơ chế này không liên quan đến tình trạng đục thủy tinh thể do lão hóa ở người cao tuổi, vốn là dạng bệnh phổ biến nhất trong cộng đồng [4]. Do đó, việc kỳ vọng uống mật mông hoa để làm sáng mắt ở người già bị đục thủy tinh thể do tuổi tác là hoàn toàn thiếu cơ sở sinh học [4].
Một vấn đề khác liên quan đến việc theo dõi và đánh giá điều trị là các xét nghiệm gián tiếp thường không phản ánh chính xác tình trạng bệnh. Nghiên cứu trên bệnh nhân tiểu đường cho thấy hoạt tính enzym aldose reductase trong bạch cầu trung tính có mối tương quan với hoạt tính enzym này trong thể thủy tinh (r = 0,53, p = 0,01) [7]. Tuy nhiên, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hoạt tính enzym trong bạch cầu giữa nhóm bệnh nhân bị đục thủy tinh thể, nhóm bị biến chứng thần kinh nặng và nhóm không có biến chứng [7]. Điều này chứng tỏ hoạt tính enzym aldose reductase trong bạch cầu trung tính không thể dùng làm dấu ấn sinh học để theo dõi sự phát triển của đục thủy tinh thể [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng mật mông hoa
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc coi mật mông hoa như một loại "thần dược" có thể chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý về mắt hoặc thay thế cho phẫu thuật. Khi thể thủy tinh đã bị đục mờ cấu trúc protein, không có bất kỳ loại trà thảo mộc hay bài thuốc đông y nào có thể làm các vết đục này tan biến để mắt trong suốt trở lại. Các nghiên cứu khoa học về chất ức chế aldose reductase đều tập trung vào việc ngăn chặn quá trình khởi phát tổn thương thẩm thấu, tức mang ý nghĩa phòng ngừa sớm chứ không thể đảo ngược tổn thương đã hình thành [3], [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng cứ thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại và có thể uống thay nước lọc hằng ngày với liều lượng tùy thích. Việc tự ý thu hái, mua mật mông hoa trôi nổi không rõ nguồn gốc có thể dẫn đến nguy cơ nhầm lẫn dược liệu hoặc nhiễm nấm mốc, tồn dư hóa chất bảo quản. Ngoài ra, việc dùng các dịch sắc thảo dược tự chế để nhỏ trực tiếp vào mắt là một hành động cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến nhiễm trùng, loét giác mạc và mù lòa vĩnh viễn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người bệnh tiểu đường đang có dấu hiệu mờ mắt tuyệt đối không nên tự ý mua mật mông hoa về uống với hy vọng cải thiện thị lực mà bỏ qua việc thăm khám chuyên khoa. Việc tự điều trị bằng thảo dược không rõ hiệu quả có thể làm mất đi giai đoạn vàng để kiểm soát bệnh võng mạc tiểu đường hoặc các biến chứng đáy mắt nguy hiểm [1], [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa từng được khảo sát về mức độ an toàn khi sử dụng chiết xuất mật mông hoa. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá độc tính và tính an toàn của vị thuốc này trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Các nhóm đối tượng đặc thù này không nên tự ý sử dụng nếu không có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Người cao tuổi bị suy giảm thị lực do đục thủy tinh thể tuổi già cũng cần hiểu rõ rằng cơ chế gây bệnh của mình không xuất phát từ con đường chuyển hóa aldose reductase như ở bệnh đục thủy tinh thể do đường [4]. Do đó, việc tự ý dùng mật mông hoa sẽ không mang lại hiệu quả cải thiện thị lực như mong đợi [4].
Hướng dẫn chăm sóc và bảo vệ mắt đúng cách
Để bảo vệ thị lực một cách an toàn và bền vững, người dân cần kết hợp giữa thói quen sinh hoạt khoa học và các biện pháp y tế chính thống. Đối với người mắc bệnh đái tháo đường, việc kiểm soát tốt chỉ số đường huyết chính là biện pháp căn cốt nhất để hạn chế sự tích tụ sorbitol và ngăn chặn biến chứng tại thể thủy tinh [3], [4].
Người bệnh tiểu đường cần thực hiện khám mắt định kỳ với bác sĩ chuyên khoa mắt ít nhất 1 lần mỗi năm để phát hiện sớm các tổn thương vi mạch ở võng mạc cũng như các biến đổi ban đầu của thể thủy tinh [1], [3]. Các chất ức chế enzym aldose reductase dù có tiềm năng ngăn ngừa biến chứng ở thể thủy tinh và vi mạch đáy mắt nhưng hiện vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm và nghiên cứu phát triển [3], [2].
Nếu muốn sử dụng mật mông hoa như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải dưới dạng trà hãm hoặc sắc nước uống sau khi đã tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc kiểm soát đường huyết hay thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định. Hãy luôn nhớ rằng thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa hiện đại.
Tóm lại, kinh nghiệm dân gian về công dụng sáng mắt của mật mông hoa đã tìm thấy sự tương đồng nhất định với khoa học hiện đại thông qua khả năng ức chế enzym aldose reductase [6]. Tuy nhiên, do mới dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm và chưa có dữ liệu lâm sàng trên người, người bệnh không nên thần thánh hóa dược liệu này mà cần xây dựng một lối sống lành mạnh, kiểm soát tốt bệnh nền và tuân thủ chặt chẽ chỉ dẫn của nhân viên y tế [6], [1].