Nhiều người khi thấy mắt xuất hiện mộng thịt thường lo lắng và tìm kiếm các mẹo dân gian truyền miệng để tự chữa tại nhà. Trong đó, việc tán mịn bột khoáng chất hoặc dược liệu như lô cam thạch rồi thổi trực tiếp vào mắt là một phương pháp được đồn thổi có thể làm teo hoặc rụng mộng thịt.
Tuy nhiên, đây là một thực hành y học cổ truyền chưa được kiểm chứng khoa học và tiềm ẩn nguy cơ tổn thương giác mạc cơ học, nhiễm trùng nghiêm trọng dẫn đến mù lòa vĩnh viễn. Đưa trực tiếp bất kỳ loại bột khoáng chất hoặc dị vật nào vào mắt không những không loại bỏ được mộng thịt mà còn hủy hoại bề mặt nhãn cầu.
Hiểm họa tổn thương cơ học và nhiễm trùng giác mạc
Mắt là một cơ quan vô cùng nhạy cảm với lớp giác mạc mỏng manh bảo vệ bên ngoài. Khi thổi bột khoáng chất vào mắt, các vi hạt cứng đóng vai trò như vô số dị vật sắc nhọn chà xát trực tiếp lên bề mặt giác mạc và kết mạc. Hành động này ngay lập tức gây trầy xước biểu mô giác mạc trên diện rộng do cọ xát cơ học.
Bên cạnh nguy cơ chấn thương vật lý, các loại bột tự chế thủ công không qua quy trình khử trùng vô khuẩn chứa nhiều mầm bệnh nguy hiểm. Khi lớp biểu mô bảo vệ tự nhiên bị rách vỡ, vi khuẩn và nấm dễ dàng xâm nhập sâu vào tổ chức nội nhãn, gây viêm loét giác mạc hoại tử, thậm chí viêm toàn bộ nhãn cầu. Nhiều trường hợp tự ý dùng thuốc dân gian bôi vào mắt đã dẫn đến tình trạng mất thị lực không thể phục hồi [1].
Bằng chứng khoa học về việc tự ý nhỏ, thổi thuốc lạ vào mắt
Các nghiên cứu nhãn khoa trên thế giới đã ghi nhận rất nhiều trường hợp tổn thương mắt nghiêm trọng do áp dụng thuốc cổ truyền sai cách. Nghiên cứu lâm sàng thực hiện trong 1 năm trên 257 bệnh nhân chấn thương mắt nhập viện tại Tanzania từ tháng 1/1993 đến tháng 1/1994 cho thấy có tới 49% bệnh nhân tự ý dùng thuốc cổ truyền tra vào mắt bị thương [1]. Các chất thường dùng gồm dịch cây, sữa pha bột màu đen và rễ cây giã nát [1].
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các biến chứng mắt nguy hiểm như viêm giác mạc, viêm mủ nội nhãn và viêm toàn bộ nhãn cầu xuất hiện nhiều hơn rõ rệt ở nhóm có dùng thuốc cổ truyền [1]. Thị lực sau điều trị của nhóm này cũng kém hơn hẳn so với những người không sử dụng [1].
Một báo cáo ca bệnh năm 2020 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 56 tuổi tự ý bôi hợp chất phèn tán bột vào mắt trái để trị đỏ mắt và khó chịu [2]. Hậu quả là mắt bệnh nhân bị mỏng giác mạc trung tâm nghiêm trọng, để lại sẹo giác mạc đục và suy giảm thị lực nặng nề [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh các chất này khi tra trực tiếp vào bề mặt nhãn cầu có thể phá hủy cấu trúc mô vĩnh viễn [2].
Tại Nigeria, một nghiên cứu năm 2013 trên 1.420 bệnh nhân đến khám mắt trong 1 năm (từ tháng 1 đến tháng 12/2009) phát hiện 48 người (chiếm 3,4%) đã tự nhỏ các chất lạ vào mắt sau chấn thương, phổ biến là dầu hỏa (28,2%) và nước sắn (16,9%) [3]. Trong số 48 bệnh nhân này, có tới 47,9% nhập viện với tình trạng suy giảm thị lực và gần như toàn bộ (45,8%) không thể hồi phục thị lực sau điều trị y tế [3]. Tỷ lệ mù một mắt ở nhóm này là 16,7% khi nhập viện và sau điều trị vẫn còn 10,4% [3].
Ngoài ra, bài tổng quan năm 2021 về biến chứng mắt từ thuốc thảo dược cổ truyền tại Ả Rập Xê Út chỉ ra hàng loạt tổn thương nghiêm trọng: tạo sẹo co kéo kết mạc, dính mi cầu, tắc vòm kết mạc và lệ đạo, sừng hóa giác mạc, khô mắt, mỏng biểu mô, loét giác mạc và thủng nhãn cầu [4]. Đáng chú ý, tỷ lệ mù lòa có thể phòng ngừa ở các nước đang phát triển cao gấp 20 lần so với các nước phát triển, phần lớn xuất phát từ các thực hành y tế dân gian sai lệch [4].
Dị vật khoáng chất khi lọt vào mắt cũng có thể tồn tại âm ỉ nhiều năm. Báo cáo năm 2024 ghi nhận nam bệnh nhân 56 tuổi bị dị vật khoáng chất dạng mỏ quặng găm vào kết mạc và nhu mô trên giác mạc suốt 20 năm sau tai nạn nổ quặng lưu huỳnh, gây biến chứng tăng nhãn áp thứ phát và mắt phải hoàn toàn mất nhận thức ánh sáng [5].
Lợi ích giả tạo và giới hạn của các mẹo truyền miệng
Nhiều người lầm tưởng việc thổi bột vào mắt làm mắt cộm rát, chảy nước mắt giàn giụa là biểu hiện của việc "đẩy mộng thịt ra ngoài". Thực tế, phản ứng đỏ, phù nề và tiết dịch này là cơ chế tự vệ cấp tính của nhãn cầu trước dị vật cơ học sắc nhọn và hóa chất độc hại. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy bột khoáng chất hay thảo dược tán bột có khả năng làm tiêu biến tổ chức xơ mạch của mộng thịt.
Hạn chế lớn nhất của y học dân gian truyền miệng là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về độ an toàn và hiệu quả vô trùng. Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng nào về việc dùng bột khoáng chất thổi vào mắt trị mộng thịt mà không gây biến chứng phá hủy giác mạc.
Hiểu lầm thường gặp về bệnh mộng thịt
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem mộng thịt như một "dị vật ngoài da" có thể dùng bột làm mòn hoặc "bóc" ra dễ dàng tại nhà. Bản chất của mộng thịt là sự tăng sinh lành tính của tổ chức xơ mạch dưới kết mạc, phát triển dần vào giác mạc. Việc tác động thô bạo bằng nhiệt, cọ xát cơ học hoặc rắc bột chỉ kích thích phản ứng viêm bùng phát, khiến mộng thịt phát triển nhanh, xâm lấn sâu hơn vào tâm giác mạc và che khuất trục nhìn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại khoáng chất tự nhiên hay dược liệu cổ truyền luôn lành tính và vô hại với mắt. Các chất dạng bột khi tiếp xúc với niêm mạc nhãn cầu đều đóng vai trò là dị vật gây viêm loét, nhiễm nấm hoặc hoại tử biểu mô nếu không được tinh chế và bào chế theo đúng tiêu chuẩn nhãn khoa nghiêm ngặt.
Nhóm đối tượng tuyệt đối không áp dụng mẹo dân gian vào mắt
Tất cả mọi người, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc những người đang mắc các bệnh lý mắt nền như khô mắt, viêm kết mạc hay đục thủy tinh thể, tuyệt đối không được tự ý đưa dị vật hoặc bột lạ vào mắt. Giác mạc của người có bệnh nền vốn đã suy yếu; tổn thương cơ học từ bột khoáng chất sẽ làm tăng nguy cơ thủng giác mạc và nhiễm trùng huyết nội nhãn.
Bệnh nhân mộng thịt ở bất kỳ giai đoạn nào cần hiểu rằng các thủ thuật can thiệp vào mắt bắt buộc phải do bác sĩ chuyên khoa mắt thực hiện trong môi trường phòng mổ vô trùng tuyệt đối.
Hướng xử trí an toàn và chăm sóc mắt đúng cách
Nếu bạn được chẩn đoán mắc mộng thịt hoặc thấy mắt có màng đỏ phát triển, cần đến bệnh viện chuyên khoa mắt để được thăm khám định kỳ. Khi mộng thịt còn nhỏ, chưa xâm lấn qua rìa giác mạc, bác sĩ có thể chỉ định dùng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản hoặc kính mát chống tia cực tím khi ra ngoài để làm chậm tiến triển.
Trong trường hợp mộng thịt phát triển lớn, gây cộm xói nhiều, che khuất tầm nhìn hoặc gây loạn thị, phương pháp điều trị duy nhất được khoa học công nhận là phẫu thuật cắt mộng kết hợp ghép kết mạc tự thân bởi phẫu thuật viên nhãn khoa. Nếu lỡ để bất kỳ bột khoáng chất hay hóa chất nào rơi vào mắt, cần lập tức rửa mắt liên tục dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý trong ít nhất 15 phút và đến ngay cơ sở y tế gần nhất [6].
Tự ý thổi bột khoáng chất vào mắt là hành vi nguy hiểm có thể đánh đổi bằng cả thị lực của bản thân. Mộng thịt là bệnh lý hoàn toàn có thể kiểm soát và phẫu thuật an toàn tại các bệnh viện mắt uy tín. Hãy loại bỏ các mẹo dân gian truyền miệng thiếu kiểm chứng để bảo vệ đôi mắt sáng khỏe dài lâu.
