Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để hỗ trợ ổn định huyết áp thay vì dùng thuốc tây. Trong số các thảo mộc được truyền miệng, muồng trĩn thường được nhắc đến như một phương thuốc giúp làm hạ áp tự nhiên. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự mang lại tác dụng kiểm soát huyết áp hay chỉ là lời đồn thổi chưa được kiểm chứng?
Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học hiện mới chỉ ghi nhận tác dụng hạ huyết áp của muồng trĩn trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn y khoa nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả hạ áp của thảo mộc này trên cơ thể người.
Cơ chế hạ áp trong phòng thí nghiệm diễn ra thế nào?
Muồng trĩn, còn có tên khoa học là Cassia absus L., từ lâu đã nằm trong danh mục thảo dược truyền thống được quan tâm nghiên cứu dược lý [1]. Các nhà khoa học tìm cách tách chiết dịch thô từ cây để quan sát những biến đổi vi mô trên hệ tuần hoàn của sinh vật [1].
Khi đưa chiết xuất muồng trĩn vào cơ thể chuột thực nghiệm, huyết áp động mạch toàn thân và nhịp tim đều ghi nhận sự sụt giảm theo liều lượng [1]. Để tìm hiểu nguyên nhân sâu xa, các chuyên gia kiểm tra hàng loạt thụ thể liên quan đến điều hòa tim mạch [1]. Họ nhận thấy tác dụng hạ áp này không bị thay đổi bởi các chất ức chế thụ thể thường gặp như atropine, chloropheniramine, ranitidine hay propranolol [1].
Phản ứng tăng áp lực mạch máu do norepinephrine cũng không bị ảnh hưởng bởi chiết xuất [1]. Tuy nhiên, phản ứng tăng huyết áp gây ra bởi nicotine lại bị triệt tiêu hoàn toàn khi có mặt dịch chiết muồng trĩn [1]. Điều này cho thấy cơ chế hạ áp của muồng trĩn không thông qua con đường kích thích thụ thể cholinergic, histaminergic, beta-2 hay chẹn alpha-1, mà nhiều khả năng liên quan đến tác động ức chế hạch thần kinh trung ương hoặc kháng nicotine [1].
Bằng chứng giãn mạch trên mô và cơ quan cô lập
Để làm sáng tỏ khả năng giãn mạch, các nhà nghiên cứu tiếp tục thử nghiệm dịch chiết muồng trĩn trên các mô cô lập của nhiều loài động vật khác nhau [1]. Trên dải động mạch chủ của thỏ, chiết xuất thô từ muồng trĩn tạo ra phản ứng giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ đối với các cơn co thắt do phenylephrine và ion kali gây ra [1].
Ở tâm nhĩ đập tự nhiên của chuột lang, dịch chiết gây giảm lực và tần số co bóp cơ tim theo nồng độ sử dụng [1]. Dịch chiết này cũng ngăn chặn phản ứng tăng áp của nicotine trên mô tim mà không làm biến đổi đáp ứng với isoprenaline [1].
Trên đoạn ruột hồi của chuột lang, nồng độ thấp dịch chiết làm giảm đáng kể phản ứng co thắt do nicotine mà không ảnh hưởng đến acetylcholine [1]. Nhưng khi nâng lên nồng độ cao, dịch chiết ức chế không đặc hiệu tất cả các đáp ứng co thắt tạo ra bởi acetylcholine, serotonin (5-HT) và histamine [1]. Thậm chí, hoạt tính thần kinh cơ của chiết xuất trên cơ thẳng bụng của ếch còn cho thấy đặc tính tương tự chất d-tubocurarine, thể hiện tác dụng giãn cơ không đặc hiệu kiểu cura [1].
Chi tiết nghiên cứu dược lý năm 1996 về muồng trĩn
Nghiên cứu đánh giá dược lý xuất bản năm 1996 đã thực hiện kiểm chứng tác động tim mạch của chiết xuất thô Cassia absus L. trên nhiều mô hình [1]:
- Thiết kế và đối tượng: Nghiên cứu in vivo trên chuột cống được gây mê bằng pentothal và các thử nghiệm in vitro trên mô tim, ruột chuột lang, động mạch chủ thỏ và cơ ếch [1].
- Kết quả ghi nhận: Dịch chiết thô gây hạ huyết áp động mạch toàn thân và giảm nhịp tim phụ thuộc liều ở chuột [1]. Hiện tượng lờn thuốc nhanh xuất hiện khi tiêm lặp lại cùng một liều dịch chiết [1].
- Tác động giãn mạch: Làm giãn cơ trơn mạch máu động mạch chủ thỏ bị co thắt bởi phenylephrine và kali [1].
- Giới hạn nghiên cứu: Toàn bộ dữ liệu thu thập chỉ dừng lại ở quy mô động vật và mô cơ quan cô lập [1]. Không có bất kỳ thử nghiệm nào trên người khỏe mạnh hay bệnh nhân tăng huyết áp [1].
Lợi ích giả thuyết và giới hạn lớn của bằng chứng
Những dữ liệu trên chứng minh chiết xuất muồng trĩn thực sự sở hữu các hoạt tính sinh học có thể gây giãn cơ trơn mạch máu và ức chế co bóp cơ tim [1]. Các cơ chế tác động lên hạch thần kinh và giãn mạch trực tiếp mở ra hướng gợi ý cho các nghiên cứu hoạt chất trong tương lai [1].
Mặc dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị trên lâm sàng là rất lớn. Tác dụng làm giảm huyết áp trên chuột được gây mê bằng pentothal không thể suy diễn nguyên vẹn sang người đang sinh hoạt bình thường [1]. Thêm vào đó, việc tiêm nhắc lại dịch chiết gây ra tình trạng giảm đáp ứng nhanh (tachyphylaxis), cho thấy hiệu quả hạ áp mất đi rất nhanh khi dùng lặp lại [1].
Đặc biệt, tính chất giãn cơ kiểu cura và tác động ức chế hạch thần kinh ở nồng độ cao tiềm ẩn nhiều rủi ro ảnh hưởng đến dẫn truyền thần kinh cơ [1]. Nghiên cứu cũng chỉ sử dụng dịch chiết thô chưa phân tách hoạt chất cụ thể, chưa rõ độc tính bán trường diễn hay trường diễn [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng muồng trĩn hạ áp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược tính trên động vật với thuốc chữa bệnh cho người. Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính, có thể dùng thay thế thuốc tây mà không gặp tác dụng phụ.
Thực tế, muồng trĩn chưa từng được chứng minh an toàn trên người qua bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào. Việc tự ý sắc uống muồng trĩn không kiểm soát nồng độ có thể dẫn tới tụt huyết áp đột ngột, loạn nhịp tim hoặc yếu cơ do các hoạt tính ức chế thần kinh cơ [1]. Hơn nữa, việc lờn thuốc nhanh ghi nhận trong nghiên cứu cho thấy việc dùng thảo mộc này hàng ngày có thể không duy trì được hiệu quả như mong muốn [1].
Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc huyết áp được bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược thô. Tăng huyết áp là bệnh mạn tính gây tổn thương âm thầm lên tim, não, thận. Ngưng thuốc điều trị chuẩn để dùng bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não và nhồi máu cơ tim.
Ai cần đặc biệt thận trọng với muồng trĩn?
Do thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng có bệnh nền tim mạch, huyết áp cao tuyệt đối không nên tự ý dùng muồng trĩn để tự chữa bệnh. Chiết xuất thô có thể gây tương tác phức tạp hoặc cản trở các liệu pháp điều trị y khoa đang áp dụng [1].
Người mắc các chứng bệnh liên quan đến nhược cơ, rối loạn dẫn truyền thần kinh cơ càng phải cẩn trọng, do thảo mộc này có đặc tính ức chế thần kinh cơ tương tự d-tubocurarine [1]. Những người chuẩn bị phẫu thuật cũng không được sử dụng để tránh ảnh hưởng đến thuốc gây mê và huyết áp trong mổ.
Hiện tại chưa có nghiên cứu về tính an toàn của muồng trĩn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; dữ liệu dược lý hiện có hoàn toàn chỉ thực hiện trên chuột, chuột lang, thỏ và ếch [1]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này không được sử dụng thảo dược này dưới bất kỳ hình thức nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nghiên cứu năm 1996 chỉ thử nghiệm dạng dịch chiết thô dùng đường tiêm trên động vật và nhỏ giọt trên mô cô lập, hoàn toàn không cung cấp liều lượng, cách sắc nấu hay thời điểm uống an toàn trên người [1]. Vì vậy, không có căn cứ khoa học nào để hướng dẫn người dân tự pha chế hay sử dụng loại hạt/lá này tại nhà.
Nếu muốn hỗ trợ sức khỏe huyết áp, người bệnh nên tập trung vào các giải pháp đã được chứng minh hiệu quả vững chắc: duy trì chế độ ăn giảm muối, ăn nhiều rau quả tươi, tập luyện thể dục đều đặn và duy trì cân nặng hợp lý.
Khi quan tâm đến bất kỳ bài thuốc hay dược liệu dân gian nào, hãy đem thông tin đó thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên chỉ số huyết áp thực tế và tình trạng bệnh nền để đưa ra hướng dẫn phù hợp nhất, tránh những rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe.
Chiết xuất muồng trĩn cho thấy khả năng giãn mạch và hạ huyết áp rõ rệt trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật [1]. Dù vậy, những dữ liệu này chưa đủ chuẩn y khoa để áp dụng trên người và không thể thay thế phác đồ điều trị tăng huyết áp. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa và thận trọng trước những lời đồn thổi chưa có căn cứ khoa học.
