Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc nấu mai ba ba (còn gọi là miết giáp) để bồi bổ hoặc hạ cơn sốt âm ỉ về chiều. Tình trạng sốt về chiều, nóng trong xương thường khiến người mệt mỏi, khó chịu kéo dài mà uống thuốc hạ sốt thông thường không đỡ dứt điểm.
Tuy nhiên, liệu miết giáp có thực sự chứa các chuỗi protein ngắn (peptide) giúp hạ nhiệt hay điều hòa miễn dịch trên chứng hư nhiệt như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh mai ba ba có hoạt chất peptide đặc hiệu trị khỏi sốt về chiều ở người. Dữ liệu y sinh hiện đại xoay quanh loài này chủ yếu tập trung vào bệnh học thú y và kiểm định dược liệu.
Bối cảnh và lời đồn về bài thuốc miết giáp
Trong dân gian, mai ba ba hay miết giáp được xếp vào nhóm vị thuốc bổ âm, thường được chỉ định cho các trường hợp sốt nhẹ kéo dài, ra mồ hôi trộm hoặc sốt về chiều [1]. Người bệnh thường đem mai ba ba sắc lấy nước hoặc hầm chung với các nguyên liệu khác để bồi bổ cơ thể.
Chính vì vậy, không ít người tin rằng mai ba ba chứa những dưỡng chất hay các chuỗi peptide đặc biệt giúp dập tắt cơn sốt nhanh chóng. Niềm tin này dẫn đến thói quen tự ý tìm mua dược liệu về nấu uống mà không đi khám tìm nguyên nhân gốc rễ.
Sốt về chiều thực chất là triệu chứng của nhiều bệnh lý mạn tính hoặc nhiễm trùng phức tạp như lao, nhiễm virus kéo dài hoặc rối loạn tự miễn. Việc tự ý điều trị bằng các món ăn bài thuốc chưa được kiểm chứng khoa học có thể khiến bệnh tình diễn tiến nặng hơn.
Giả thuyết về peptide và cơ chế thực tế
Nhiều giả thuyết cho rằng collagen và protein cấu tạo nên phần mai lưng của ba ba khi nấu chín sẽ phân cắt thành các peptide nhỏ có khả năng hạ nhiệt và điều hòa hệ miễn dịch. Người ta kỳ vọng các peptide này có thể tác động đến các phản ứng viêm trong cơ thể tương tự như một số loại thuốc sinh học.
Thực tế sinh học cho thấy, khi ăn hoặc uống nước nấu từ mai ba ba, hệ tiêu hóa của người sẽ phân giải protein thành các axit amin thông thường để hấp thu. Chưa có bằng chứng khoa học nào ghi nhận các peptide từ mai ba ba có thể nguyên vẹn đi vào máu để điều hòa trung tâm thân nhiệt hay dập tắt chứng hư nhiệt.
Mọi suy đoán về cơ chế điều hòa miễn dịch của peptide từ mai ba ba trên người bệnh đến nay hoàn toàn là đồn đoán. Các nghiên cứu hiện đại về ba ba không tập trung vào việc chiết xuất peptide trị bệnh cho người mà tìm hiểu hệ miễn dịch của chính loài vật này.
Nghiên cứu khoa học nói gì về ba ba?
Khi rà soát các nghiên cứu quốc tế về ba ba gai, ba ba hoa (Trionyx sinensis), phần lớn các công bố khoa học gần đây đều nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm trên chính loài bò sát này hoặc các phương pháp kiểm định dược liệu.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập đại thực bào phế nang nguyên phát từ mô phổi của ba ba non T. sinensis nhằm nuôi cấy virus gây hội chứng xuất huyết ba ba (TSHSV) [2]. Kết quả cho thấy khi nhiễm virus, tế bào xuất hiện biến đổi bệnh lý, đồng thời tăng biểu hiện mạnh các gen miễn dịch kháng virus như Mx1, OASL và RSAD2 [2]. Thí nghiệm này thuần túy phục vụ nghiên cứu thú y trên tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, không thử nghiệm trên người hay chứng minh khả năng hạ sốt [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2021 đã tạo kháng thể đa dòng gắn với protein TSHSV-HP4 để xác định vị trí virus trên các cơ quan của ba ba [3]. Kỹ thuật hóa mô miễn dịch cho thấy virus khu trú ở tế bào lympho ruột, biểu mô thận, lách, đại thực bào phổi và cơ tim [3]. Phân tích qRT-PCR cho thấy số lượng bản sao mRNA của virus ở phổi và tim nhóm có kháng thể cao hơn nhóm không có kháng thể, đồng thời các gen MX2 và RSAD2 tăng biểu hiện mạnh [3]. Đây là nghiên cứu về phân bố virus và phản ứng miễn dịch của ba ba, hoàn toàn không liên quan đến hạ nhiệt ở người [3].
Đến nghiên cứu đánh giá đặc tính nhiễm trùng của virus TSHSV, các nhà khoa học nhận thấy virus gây hoại tử tế bào lách và tổn thương gan, thận, phổi ba ba [4]. Thử nghiệm dùng hoạt chất curcumin liều 250 mg/kg trên ba ba bệnh đã giúp tăng tỷ lệ sống, giảm tải lượng virus và ức chế các gen RSAD2, IFN-gamma, TNF-alpha [4]. Dữ liệu này đánh giá tác dụng của hoạt chất curcumin trên ba ba bệnh, không phải tác dụng của mai ba ba lên sức khỏe con người [4].
Về phòng bệnh bằng vắc xin, một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm vắc xin vi hạt alginate đường uống phòng vi khuẩn Aeromonas sobria trên ba ba [5]. Tỷ lệ sống sót tương đối của ba ba uống vắc xin đạt 89,5% và tiêm màng bụng đạt 94,7%, trong khi 95% cá thể nhóm đối chứng tử vong [5]. Nghiên cứu chỉ chứng minh hiệu quả tạo miễn dịch dịch thể của vắc xin bảo vệ vật nuôi, không liên quan đến tác dụng dược lý của mai ba ba [5].
Hai nghiên cứu giải mã hệ gen và protein công bố năm 2017 và 2020 cũng tập trung vào bệnh lý của loài này. Nghiên cứu năm 2020 phân tích hệ phiên mã ở phổi ba ba nhiễm virus đã tạo ra 103.079.339 lượt đọc sạch, xác định 16.383 unigene gồm 36 gen biểu hiện khác biệt liên quan đến nhận diện virus và chuyển hóa [6]. Trước đó, nghiên cứu năm 2017 dùng kỹ thuật iTRAQ phát hiện 252 protein biểu hiện khác biệt ở gan ba ba bệnh, gồm 118 protein tăng và 134 protein giảm, gây sung huyết và gan to [7]. Các báo cáo này nhằm làm sáng tỏ tổn thương phân tử của ba ba khi nhiễm bệnh [6], [7].
Nghiên cứu tích hợp hệ phiên mã và chuyển hóa năm 2025 ghi nhận taurine giúp cải thiện tỷ lệ sống của ba ba nhiễm bệnh thông qua điều hòa interferon và cytokine TNF-alpha [8]. Dữ liệu này chỉ ra giải pháp bảo vệ đàn nuôi trước dịch bệnh thủy sản, không nghiên cứu về việc dùng mai ba ba hạ sốt [8].
Nghiên cứu liên quan trực tiếp nhất đến mai ba ba (Trionycis Carapax) công bố năm 2025 là phương pháp kỹ thuật số PCR giọt (ddPCR) nhằm định danh và kiểm định dược liệu [1]. Các tác giả đã xây dựng quy trình phân tích DNA ty thể nhằm phát hiện tình trạng trộn lẫn các loài ba ba giá trị thấp vào dược liệu miết giáp thương phẩm, phát hiện được chất pha tạp dưới 10 bản sao [1]. Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ mai ba ba trên thị trường bị làm giả, làm nhái và cung cấp công cụ kiểm chuẩn chất lượng, chứ không kiểm chứng công dụng chữa bệnh lâm sàng [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Qua các dữ liệu khoa học hiện hành, có thể thấy rõ khoảng cách lớn giữa lời đồn dân gian và bằng chứng thực nghiệm. Mai ba ba được sử dụng như một vị thuốc cổ truyền lưu hành trên thị trường dược liệu [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người bị sốt hoặc chứng hư nhiệt. Chưa có bất kỳ tài liệu y khoa nào xác định được phân đoạn peptide cụ thể nào trong mai ba ba có khả năng cắt sốt về chiều.
Các thông tin về gen miễn dịch hay biến đổi protein chỉ xuất hiện trên mô hình bệnh học của chính con ba ba khi nhiễm virus thủy sản [2], [3], [6], [7]. Do đó, người dân không nên nhầm lẫn giữa các nghiên cứu sinh học động vật với bằng chứng điều trị bệnh lý trên người.
Bên cạnh đó, thị trường miết giáp đang đối mặt với tình trạng pha tạp nhiều loài rùa, ba ba kém chất lượng, làm suy giảm tính đồng nhất của dược liệu [1]. Việc mua phải sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mai ba ba
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi mai ba ba như một vị thuốc hạ sốt đa năng, có thể thay thế thuốc tân dược. Khi bị sốt về chiều dai dẳng, việc tự ý uống nước sắc mai ba ba dễ làm chậm trễ thời gian chẩn đoán các bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm.
Một ngộ nhận khác là suy diễn rằng các nghiên cứu miễn dịch trên ba ba đồng nghĩa với việc ăn mai ba ba sẽ tăng cường miễn dịch cho người. Các báo cáo khoa học nêu trên chỉ phản ánh phản ứng đề kháng tự nhiên của cơ thể con ba ba trước mầm bệnh virus [2], [4], [6].
Nhiều người cũng tin rằng mai càng to, nấu càng lâu thì lượng peptide quý tiết ra càng nhiều. Trên thực tế, việc ninh nấu quá kỹ có thể làm biến tính protein, đồng thời nếu nguồn nước hoặc nguyên liệu không sạch sẽ làm gia tăng nguy cơ dung nạp kim loại nặng tồn dư.
Đặc biệt, sự nhầm lẫn giữa chứng "hư nhiệt" trong Đông y và các cơn sốt thực thể trong Tây y khiến nhiều người lạm dụng bài thuốc này mà không kiểm tra chức năng gan thận.
Những ai cần thận trọng?
Chưa có nghiên cứu khoa học an toàn về việc dùng mai ba ba trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc nấu từ mai ba ba khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Người đang bị sốt cấp tính, sốt cao đột ngột do nhiễm trùng hô hấp, tiêu hóa cũng không nên sử dụng. Khi có biểu hiện sốt, ưu tiên hàng đầu là đi khám để xác định căn nguyên thay vì tự điều trị tại nhà.
Những người có cơ địa dị ứng với hải sản, thủy sản cần hết sức thận trọng khi tiếp xúc với các chế phẩm từ ba ba. Nguy cơ kích ứng, nổi mề đay hoặc rối loạn tiêu hóa hoàn toàn có thể xảy ra.
Ngoài ra, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng nước hầm đậm đặc từ mai động vật để tránh gây gánh nặng cho hệ bài tiết.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng mai ba ba như một vị thuốc hỗ trợ theo y học cổ truyền, bạn cần tìm mua tại các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, có chứng nhận kiểm định rõ ràng để tránh mua phải hàng pha tạp [1].
Về lượng dùng, do không có số liệu chuẩn hóa từ các thử nghiệm lâm sàng hiện đại, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải và tuân theo hướng dẫn trực tiếp của thầy thuốc Đông y có chứng chỉ hành nghề. Không tự ý gom góp mai ba ba không rõ nguồn gốc để tự nấu tại nhà.
Trong cách chế biến, mai ba ba cần được sơ chế sạch sẽ, loại bỏ hoàn toàn mô mỡ thừa bám dính trước khi sắc hoặc hầm. Việc kết hợp với các nguyên liệu khác cần có sự tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ y học cổ truyền, không phối hợp tùy tiện.
Quan trọng nhất, khi gặp tình trạng sốt về chiều kèm theo sụt cân, ho kéo dài hay mệt mỏi, bước đầu tiên phải là đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu, chụp X-quang phổi loại trừ bệnh lý nhiễm trùng.
Mai ba ba là dược liệu truyền thống đang được áp dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại để kiểm chuẩn nguồn gốc [1]. Tuy nhiên, công dụng trị sốt về chiều bằng peptide từ mai ba ba vẫn chưa có cơ sở khoa học lâm sàng xác thực trên người. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi xuất hiện các cơn sốt bất thường.