Nhiều người khi bị đau răng, viêm lợi thường truyền tai nhau cách đun nước vỏ cây sến mật ngậm để giảm đau. Vị chát đậm của vỏ cây khi tiếp xúc với niêm mạc miệng tạo cảm giác săn khô tức thì, khiến cơn đau buốt tạm thời dịu đi. Thói quen này xuất phát từ kinh nghiệm dân gian lâu đời nhưng liệu việc ngậm nước vỏ sến mật có thực sự chữa dứt điểm bệnh răng miệng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Ngậm nước vỏ sến mật không trị được dứt điểm nguyên nhân gây đau răng. Tác dụng giảm đau hay se nướu chỉ là cảm giác tạm thời bắt nguồn từ nhóm hợp chất tannin có trong vỏ cây. Dùng mẹo này thay thế điều trị nha khoa chính quy dễ khiến tổn thương tủy răng và ổ xương chân răng diễn tiến nặng hơn.
Bản chất cơn đau răng và hiểu lầm phổ biến
Đau nhức răng chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng sâu răng ăn sâu vào tủy, viêm quanh cuống răng hoặc viêm nha chu do vi khuẩn tích tụ lâu ngày. Khi vi khuẩn phá hủy men và ngà răng, chúng xâm nhập sâu vào tủy răng gây sưng phù và tăng áp lực bên trong buồng tủy kín, dẫn đến cơn đau nhức buốt dữ dội.
Trong dân gian, vỏ sến mật thường được đem phơi khô, sắc đặc lấy nước ngậm mỗi khi có dấu hiệu sưng lợi hoặc buốt răng. Khi ngậm thứ nước đắng chát này, bề mặt nướu co lại, cảm giác nhức tạm thời mờ nhạt đi khiến nhiều người lầm tưởng ổ sâu đã lành [1]. Thực tế, nước ngậm bên ngoài khoang miệng chỉ tiếp xúc trên bề mặt lớp biểu mô niêm mạc. Hoạt chất không thể thâm nhập qua lỗ sâu kín hay đi sâu vào ống tủy đã hoại tử để tiêu diệt sạch vi khuẩn.
Nhiều người vì thấy đỡ đau tạm thời nên trì hoãn việc đến phòng khám chuyên khoa. Hậu quả là vi khuẩn tiếp tục gặm nhấm mô tủy, lan rộng xuống chóp răng tạo thành các ổ áp xe, nang quanh chóp hoặc tiêu xương ổ răng nghiêm trọng.
Cơ chế săn se của tannin: Vì sao gây cảm giác giảm đau?
Vị chát đặc trưng của các loại vỏ cây thực vật nói chung và sến mật nói riêng hình thành từ hợp chất tannin [1]. Tannin là một nhóm polyphenol thực vật lớn có khả năng liên kết mạnh và làm kết tủa các protein, gelatin và alkaloid [2].
Khi nước sắc tiếp xúc với khoang miệng, các phân tử tannin tương tác trực tiếp với protein trong tuyến nước bọt [1]. Cụ thể hơn, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy acid tannic làm giảm tính bôi trơn của nước bọt người bằng cách làm giảm độ nhớt và làm tăng ma sát cơ học trong miệng [3]. Hiện tượng này phụ thuộc vào sự hiện diện của các protein giàu proline (PRP) trong nước bọt [3]. Sự kết tủa protein và mucopolysaccharide tạo ra cảm giác khô ráp, se niêm mạc lưỡi và miệng [4].
Không chỉ làm biến tính nước bọt, tannin còn tác động lên màng tế bào biểu mô [5]. Thông qua đặc tính làm săn se tế bào một cách không đặc hiệu, tannin làm thay đổi chức năng màng và hạn chế tính thấm của thành mạch [5]. Quá trình này giúp mô nướu quanh vùng răng đau co lại tạm thời, giảm cảm giác căng phồng do ứ dịch viêm, tạo ảo giác rằng răng đã bớt nhức.
Bên cạnh đó, các polyphenol và tannin trong tự nhiên được chứng minh là có thể hỗ trợ ức chế phản ứng viêm thông qua việc giảm thiểu căng thẳng oxy hóa, giảm bớt các gốc tự do ROS, NOS và can thiệp vào các đường truyền tín hiệu sinh học [4]. Tuy nhiên, hoạt tính sinh học này chỉ xảy ra ở mức độ tế bào tiếp xúc nông bên ngoài.
Bằng chứng khoa học về tannin thực vật trong bệnh răng miệng
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chuyên sâu riêng biệt về vỏ cây sến mật và bệnh đau răng ở người vẫn còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu dược lý hiện có tập trung vào hợp chất tannin chiết xuất từ vỏ các loài thực vật khác.
Nghiên cứu trên mô hình động vật năm 1985 ghi nhận hoạt tính kháng viêm của tannin chiết xuất từ vỏ cây đào lộn hột (Anacardium occidentale L.) [5]. Khi tiêm phúc mạc trên chuột cống, hỗn hợp tannin này ức chế rõ rệt phản ứng phù chân do carrageenan và dextran, đồng thời giảm viêm u hạt và viêm đa khớp do chất bổ trợ [5]. Khi dùng đường uống ở liều cao hơn, tannin cũng phát huy tác dụng giảm phù chân chuột [5]. Ngoài ra, việc tiêm phúc mạc tannin ức chế phản ứng đau quặn ở chuột nhắt bị kích thích bằng acid acetic, đối kháng sự gia tăng tính thấm của các chất trung gian gây viêm và ức chế sự di chuyển của bạch cầu đến ổ viêm [5]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng hiệu ứng này diễn ra theo cơ chế không đặc hiệu nhờ đặc tính săn se màng tế bào [5].
Một tổng quan công bố năm 2023 chỉ ra rằng chiết xuất giàu tannin từ vỏ cây sồi (Quercus robur, Quercus petrea) được gợi ý để điều trị triệu chứng viêm nhẹ niêm mạc miệng [6]. Hợp chất ellagitannin và proanthocyanidin trong vỏ sồi vừa mang lại vị chát, vừa có tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn [6]. Tannin dạng gallotannin còn được phát hiện có khả năng ức chế enzym alpha-amylase trong nước bọt người, từ đó được đề xuất trong việc hỗ trợ phòng ngừa sâu răng [6].
Cũng theo tổng quan năm 2023, nghiên cứu của Basri và cộng sự năm 2012 thử nghiệm chiết xuất từ tổ kiến cây sồi (Quercus infectoria) chống lại các vi khuẩn gây bệnh răng miệng [6]. Chiết xuất methanol và axeton thể hiện nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với S. mutans, S. salivarius, P. gingivalis và F. nucleatum ở mức 0,16 và 0,63 mg/mL; nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) lần lượt là 0,31-1,25 mg/mL và 0,31-2,50 mg/mL [6]. Riêng chiết xuất cồn của tổ kiến sồi ức chế sự phát triển của vi khuẩn sâu răng S. mutans ở nồng độ MIC 125 µg/mL và tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn ở nồng độ MBC 500 µg/mL [6].
Ngoài vi khuẩn, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hoạt tính kháng nấm của tannin polymeric proanthocyanidin chiết xuất từ vỏ cây Stryphnodendron adstringens [7]. Nghiên cứu sử dụng 46 chủng phân lập lâm sàng và 5 chủng nấm Candida chuẩn [7]. Phân đoạn tannin F2 và F2.4 đã ức chế sự phát triển của các tế bào nấm phù du (kể cả chủng kháng fluconazole và amphotericin B) cũng như tế bào màng sinh học [7]. Thử nghiệm trên chuột mang nấm âm đạo cho thấy gel chứa tannin F2 kiểm soát hiệu quả nhiễm trùng do C. albicans và C. glabrata mà không gây độc tế bào mô [7].
Tuy các thử nghiệm trên ống nghiệm và động vật cho thấy tannin có hoạt tính sinh học đa dạng (kháng khuẩn, kháng nấm, kháng viêm), nhưng dữ liệu lâm sàng can thiệp trên người đau răng do bệnh lý tủy răng vẫn chưa đầy đủ.
Mặt trái và nguy cơ tiềm ẩn khi lạm dụng ngậm nước chát
Mặc dù tannin tự nhiên có một số lợi ích sinh học, việc tự ý ngậm hoặc uống các loại nước vỏ cây đun đặc có thể đem lại nhiều tác động bất lợi.
Đầu tiên là ảnh hưởng tiêu cực lên men răng và khả năng nhai. Nghiên cứu tương tác giữa tannin và nước bọt cho thấy việc tannin làm tăng độ ma sát cơ học trong khoang miệng có thể dẫn đến hiện tượng gia tăng mòn răng nếu tiếp xúc thường xuyên [3]. Hơn nữa, việc làm giảm độ nhớt và tính trơn láng của nước bọt làm giảm lớp màng bảo vệ tự nhiên trên bề mặt men răng [3].
Nghiêm trọng hơn, việc tiếp xúc liều cao với tannin qua đường miệng trong thời gian dài đã được ghi nhận về mặt độc học. Một báo cáo năm 1992 cảnh báo rằng tannin ngày càng được nhận diện như một chất kháng dinh dưỡng gây cản trở hấp thu protein của cơ thể, đồng thời có nguy cơ liên quan đến ung thư biểu mô [8]. Nghiên cứu này chỉ ra việc sử dụng thường xuyên các loại hạt và vỏ cây giàu tannin có tính săn se mạnh (như trầu không, hạt cau) từ lâu đã liên quan mật thiết đến ung thư khoang miệng và thực quản [8].
Bên cạnh đó, việc thu hái vỏ cây sến mật tự nhiên không qua kiểm định còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc vi khuẩn gây hại từ môi trường đất đá, gây kích ứng mạnh hơn cho vùng niêm mạc lợi đang tổn thương.
Ai nên cẩn trọng tuyệt đối?
Người đang xuất hiện cơn đau nhức răng dữ dội kèm theo sốt, sưng to một bên má hoặc chảy mủ chân răng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước vỏ sến mật. Đây là biểu hiện của viêm tủy cấp hoặc áp xe mô mềm lân cận, cần can thiệp dẫn lưu và điều trị tủy ngay lập tức.
Phụ nữ mang thai và người mẹ đang nuôi con bú cần thận trọng tối đa. Các hoạt chất thực vật chưa qua tinh chế có thể mang độc tính tế bào hoặc gây co bóp cơ trơn tử cung không mong muốn. Trẻ nhỏ cũng là đối tượng không được áp dụng bài thuốc này do nguy cơ nuốt phải nước sắc chát gây rối loạn đường tiêu hóa.
Người có tổn thương loét niêm mạc miệng kéo dài không rõ nguyên nhân cũng nên tránh ngậm các loại nước giàu tannin đậm đặc. Tác dụng kết tủa protein và tăng ma sát có thể làm chậm quá trình biểu mô hóa lành thương [6, 8].
Áp dụng thực tế: Xử trí đúng cách khi bị đau răng
Khi xuất hiện cơn đau răng, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đặt lịch hẹn với bác sĩ nha khoa. Chỉ có thăm khám trực tiếp cùng phim chụp X-quang mới giúp xác định chính xác tổn thương men ngà, tủy răng hay dây chằng nha chu.
Nếu chưa thể đến phòng khám ngay, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ an toàn tại nhà:
- Súc miệng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý ấm nồng độ 0,9% để làm sạch cặn thức ăn bám quanh kẽ răng và làm dịu niêm mạc.
- Chải răng nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm và dùng chỉ nha khoa để loại bỏ mảng bám thức ăn thừa.
- Sử dụng thuốc giảm đau không kê đơn phù hợp sau khi tham khảo ý kiến của dược sĩ hoặc bác sĩ nếu cơn đau ảnh hưởng đến giấc ngủ.
- Nếu có ý định ngậm các dung dịch thảo dược dân gian như vỏ sến mật, chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ vệ sinh ngoài bề mặt với lượng vừa phải, không ngậm nước sắc quá đặc và không được nuốt. Người có bệnh lý nền cần hỏi ý kiến chuyên môn trước khi dùng.
Vỏ sến mật với hàm lượng tannin tự nhiên có thể mang lại tác dụng săn se niêm mạc và giảm cảm giác khó chịu tạm thời ở vùng lợi [1, 4]. Tuy nhiên, phương pháp này hoàn toàn không thể thay thế cho các kỹ thuật điều trị nha khoa chuyên sâu như trám răng, điều trị tủy hay lấy cao răng. Chủ động chăm sóc răng miệng khoa học và thăm khám định kỳ là giải pháp duy nhất giúp bảo tồn răng tự nhiên bền lâu.