Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo dược tự nhiên ngâm rượu để bồi bổ sức khỏe và tăng cường sinh lực. Trong số đó, tích dương (tên khoa học là Cynomorium songaricum, hay còn gọi là Tỏa dương) là dược liệu được truyền miệng rộng rãi với công dụng bổ thận, tráng dương. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm và uống rượu tích dương mà không nắm rõ thể trạng có thể mang lại nhiều rủi ro khôn lường cho cơ thể.
Trả lời thẳng câu hỏi này, tích dương ngâm rượu không phải là thức uống phù hợp cho tất cả mọi người. Dù là thảo dược quen thuộc, dạng chế phẩm ngâm rượu kết hợp dược tính của tích dương cùng nồng độ cồn cao sẽ gây hại rõ rệt đối với 4 nhóm người: người có hội chứng thận âm hư hỏa vượng, người đang bị tiêu chảy, người mắc bệnh lý về gan và người có tiền sử tăng huyết áp. Việc hiểu rõ bằng chứng khoa học và đặc tính của vị thuốc sẽ giúp bạn tránh những hệ lụy đáng tiếc cho sức khỏe.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về rượu tích dương
Tích dương là loài thực vật ký sinh toàn phần không có lá, không thể tự quang hợp để tổng hợp năng lượng mà phải sống bám vào rễ của các loài cây khác, chẳng hạn như cây thuộc họ Bạch gai (Nitrariaceae) tại vùng Tây Bắc Trung Quốc [1]. Trong dân gian, loài cây này từ lâu đã được xem như một vị thuốc giúp giảm mệt mỏi, hỗ trợ chức năng gan và bổ thận [1].
Chính vì những lời truyền tai này, không ít người đã tìm mua tích dương tươi hoặc khô để ngâm rượu uống đều đặn mỗi bữa ăn nhằm nâng cao thể lực. Tuy nhiên, nhiều người thường bỏ qua tính chất tương tác giữa dược liệu và dung môi rượu. Rượu bản chất mang tính cay nóng, khi kết hợp với dược liệu có tính ấm nóng như tích dương có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý sẵn có trong cơ thể.
Cơ chế tác động và những cảnh báo khoa học
Để đánh giá tính an toàn của vị thuốc này, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm độc học trên mô hình động vật nhằm làm rõ liều lượng gây hại. Một nghiên cứu công bố năm 2019 về đánh giá độc tính của cây tích dương (Cynomorium songaricum Rupr) đã xem xét độc tính cấp tính, độc tính di truyền và độc tính đường uống lặp lại trong 90 ngày [1].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, 20 con chuột nhắt Côn Minh được cho uống tích dương một lần và theo dõi trong 14 ngày [1]. Kết quả cho thấy không có hành vi bất thường hay tử vong nào xảy ra, và liều dung nạp tối đa của thảo dược này trên chuột được xác định là lớn hơn 15 g/kg thể trọng [1]. Nghiên cứu này cũng kiểm tra độc tính di truyền thông qua các xét nghiệm đột biến đảo ngược vi khuẩn, xét nghiệm vi nhân tủy xương chuột và xét nghiệm quang sai nhiễm sắc thể tế bào tinh trùng [1]. Kết quả cho thấy thảo dược không tạo ra khuẩn lạc hồi biến trong ống nghiệm, cũng như không làm tăng tần số vi nhân hay bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể trên tinh trùng chuột [1]. Ngoài ra, thử nghiệm cho 80 con chuột cống SD uống tích dương ở các liều 1,04, 2,08 hoặc 4,16 g/kg mỗi ngày liên tục trong 90 ngày cũng không ghi nhận biểu hiện độc tính đáng kể nào trên các chỉ số huyết học hoặc mô bệnh học [1].
Tuy nhiên, một nghiên cứu khác công bố cùng năm 2019 khảo sát độc tính bán trường diễn của dịch chiết nước tích dương trên 80 con chuột cống Wistar (gồm cả đực và cái, cân nặng 60-80 g) lại chỉ ra những ảnh hưởng đáng lưu ý khi dùng liều cao kéo dài [2]. Động vật được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm tương ứng với các liều 0, 2,83, 5,66 và 8,49 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 90 ngày liên tục với thể tích 13 mL/kg [2]. Dù không có chuột nào tử vong và không có dấu hiệu ngộ độc rõ rệt, kết quả ghi nhận thời gian đông máu ngoại sinh (prothrombin time - PT) ở chuột đực nhóm liều trung bình (5,66 g/kg) và liều cao (8,49 g/kg) bị kéo dài một cách đáng kể với P < 0,05 [2]. Đồng thời, chỉ số trọng lượng tinh hoàn tăng ở nhóm liều trung bình, trong khi nhóm liều cao bị tăng chỉ số trọng lượng lách, tinh hoàn và mào tinh [2]. Qua đó, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 2,83 g/kg thể trọng và liều thấp nhất bắt đầu quan sát thấy tác dụng phụ (LOAEL) là 5,66 g/kg thể trọng [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu thăm dò hoạt tính của các loài trong chi Cynomorium (bao gồm Cynomorium coccineum và Cynomorium songaricum) cho thấy các chất chiết xuất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [3]. Thử nghiệm trên năm dòng tế bào ung thư khác nhau ghi nhận dịch chiết nước và cồn nồng độ rất thấp có khả năng làm giảm khả năng sống của tế bào ung thư, ức chế chu kỳ tế bào ở pha G1 và giảm kích thước khối u trên chuột nhắt tiêm dòng tế bào u hắc tố B16 [3]. Điều này cho thấy tích dương chứa nhiều hoạt chất sinh học có thể tác động trực tiếp lên quá trình phân chia tế bào và đông máu, hoàn toàn không phải là một loại thực phẩm vô hại có thể sử dụng tùy tiện không giới hạn.
4 nhóm đối tượng tuyệt đối nên tránh dùng tích dương ngâm rượu
Từ các đặc tính sinh học của tích dương và tác hại của rượu đối với hệ tuần hoàn, chuyển hóa, có 4 nhóm người cần tránh sử dụng loại đồ uống này:
Người thể trạng thận âm hư hỏa vượng: Biểu hiện bằng triệu chứng người nóng trong, bứt rứt, hay đổ mồ hôi trộm, lòng bàn tay bàn chân nóng, họng khô miệng khát. Rượu mang tính nhiệt, kết hợp cùng dược liệu tính ấm như tích dương sẽ gây hiện tượng "nhiệt bốc", khiến triệu chứng nóng trong thêm trầm trọng, gây mất ngủ và hao tổn âm dịch.
Người đang bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa: Việc uống rượu vốn dĩ gây kích thích niêm mạc ruột và gia tăng nhu động ruột, dễ dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải. Dùng rượu tích dương lúc đường ruột đang suy yếu sẽ làm nặng thêm tình trạng phân lỏng và tổn thương hệ vi sinh đường ruột.
Người mắc các bệnh lý về gan: Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa cồn và các hoạt chất từ thảo dược. Uống rượu ngâm khiến gan đang tổn thương (như viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan) phải làm việc quá tải để xử lý độc tố từ ethanol, làm tăng men gan và đẩy nhanh nguy cơ suy giảm chức năng gan.
Người bị cao huyết áp: Cồn trong rượu là tác nhân gây giãn mạch tức thời nhưng ngay sau đó làm tăng nhịp tim và gây co mạch thứ phát, dẫn tới biến động huyết áp nguy hiểm. Người có huyết áp cao khi dùng rượu ngâm rất dễ gặp phải các cơn tăng huyết áp kịch phát, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não và các biến cố tim mạch.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Hiện nay, các nghiên cứu sâu về độ an toàn và độc tính của tích dương (Cynomorium songaricum) chủ yếu mới được tiến hành trên mô hình động vật gặm nhấm như chuột nhắt và chuột cống [1], [2]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định chính xác liều lượng an toàn tuyệt đối và sự chuyển hóa cụ thể trong cơ thể người.
Đặc biệt, chưa có nghiên cứu kiểm chứng nào về sự phối hợp trực tiếp giữa vị thuốc tích dương với cồn nồng độ cao (rượu ngâm) trên cơ thể người bệnh huyết áp hay suy gan. Việc rượu làm thay đổi khả năng hấp thu thảo dược và kéo dài thời gian đông máu PT như nghiên cứu động vật đã chỉ ra [2] là lời cảnh báo rõ ràng rằng người bệnh không nên tự ý đem sức khỏe của mình ra thử nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu tích dương
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng bổ". Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào đưa vào cơ thể đều có ngưỡng an toàn. Nghiên cứu trên chuột cống đã chứng minh mức liều từ 5,66 g/kg thể trọng trở lên đã bắt đầu làm thay đổi thời gian đông máu và kích thước một số cơ quan nội tạng [2].
Hiểu lầm thứ hai là xem rượu ngâm như một giải pháp thần kỳ chữa dứt điểm các trục trặc về sinh lý. Rượu thực chất làm giảm dẫn truyền thần kinh và gây ức chế hệ thần kinh trung ương nếu lạm dụng. Sử dụng lâu dài rượu tích dương không những không mang lại tác dụng bồi bổ mong muốn mà còn có thể dẫn đến chứng nghiện rượu và tổn thương đa cơ quan.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu bạn có nhu cầu sử dụng tích dương để bồi bổ sức khỏe, nên lựa chọn dùng dưới dạng sắc nước uống theo đơn vị của thầy thuốc y học cổ truyền thay vì tự ngâm rượu tại nhà. Cách dùng dạng nước sắc giúp kiểm soát liều lượng chính xác, loại bỏ tác hại nguy hiểm từ cồn và hạn chế nguy cơ tương tác bất lợi.
Trước khi bắt đầu bất kỳ đợt dùng thảo dược nào, bạn cần thăm khám để được thầy thuốc xác định đúng thể trạng của mình. Tuyệt đối không dùng thảo dược tích dương chung với các loại thuốc Tây y điều trị bệnh mạn tính mà không có ý kiến của bác sĩ. Nếu đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật, cần hết sức cẩn trọng do tích dương có bằng chứng thực nghiệm kéo dài thời gian prothrombin [2].
Kết luận
Tích dương là một vị thuốc quý với nhiều hoạt tính sinh học đang được khoa học tiếp tục khám phá. Tuy nhiên, việc sử dụng bừa bãi dưới dạng rượu ngâm tiềm ẩn nhiều nguy cơ lớn, đặc biệt với người thận âm hư hỏa vượng, tiêu chảy, người bệnh gan và cao huyết áp. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, vận động điều độ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại rượu ngâm thảo dược nào để bảo vệ sức khỏe bản thân.
