Nhiều quý ông thường rỉ tai nhau thói quen uống vài ly rượu ngâm tích dương mỗi ngày để tăng cường sinh lực và bồi bổ nội tạng. Lời đồn đại về loại "thần dược phòng the" này khiến không ít người tin rằng thảo dược tự nhiên ngâm rượu thì uống càng nhiều, càng lâu càng tốt. Tuy nhiên, việc đưa cồn kết hợp với dược chất vào cơ thể mỗi ngày tiềm ẩn ranh giới mong manh giữa tác dụng bồi bổ và nguy cơ tổn thương gan thận mà người dùng thường bỏ qua.
Thực tế, uống rượu ngâm tích dương mỗi ngày không mang lại hiệu quả thần kỳ như truyền miệng mà ngược lại, có thể gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe. Dù bản thân dược liệu tích dương đã được thử nghiệm độc tính trên động vật và cho thấy độ an toàn nhất định, việc lạm dụng dưới dạng ngâm rượu hàng ngày sẽ biến ethanol thành chất độc trực tiếp tàn phá gan, thận và hệ đông máu. Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, việc dùng thảo dược cần tuân thủ ngưỡng liều lượng khắt khe chứ không thể tùy tiện sử dụng theo cảm tính.
Bản chất dược liệu tích dương và thói quen ngâm rượu
Tích dương (tên khoa học là Cynomorium songaricum, hay còn gọi là Suo Yang) là một loài thực vật ký sinh toàn phần không có lá, thuộc họ Cynomoriaceae [1]. Trong y học cổ truyền tại vùng Tây Bắc Trung Quốc, loài cây này từ lâu đã được sử dụng như thực phẩm và vị thuốc để giảm mệt mỏi, bảo vệ gan cũng như bổ thận [1]. Về mặt sinh hóa thực vật, các nhà nghiên cứu đã xác định được rằng tích dương chứa hàm lượng lớn hoạt chất flavonoid, có thể chiết xuất bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn với tỷ lệ thu hồi lên đến 21,18% [2].
Thói quen của người tiêu dùng hiện nay là cắt lát dược liệu khô hoặc tươi rồi đem ngâm vào rượu trắng nồng độ cao để uống đều đặn mỗi bữa ăn. Rượu đóng vai trò như một dung môi hòa tan các chất hữu cơ, bao gồm flavonoid và các chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, việc chiết xuất tự phát này không chuẩn hóa được hàm lượng hoạt chất, đồng thời lượng cồn nạp vào hàng ngày lại trở thành gánh nặng chuyển hóa thường trực cho các cơ quan giải độc trong cơ thể.
Dữ liệu khoa học: Độc tính cấp và bán trường diễn của tích dương
Để xác định ranh giới an toàn của tích dương, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá độc tính tiêu chuẩn trên mô hình động vật thí nghiệm [3] [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành đánh giá toàn diện về độc tính cấp tính, độc tính di truyền và độc tính lặp lại trong 90 ngày của dược liệu Cynomorium songaricum trên chuột nhắt trắng Côn Minh và chuột cống SD [1]. Trong thử nghiệm độc tính cấp, 20 con chuột nhắt được cho uống tích dương một lần duy nhất và theo dõi trong 14 ngày; kết quả ghi nhận không có hành vi bất thường hay trường hợp tử vong nào, với mức liều dung nạp tối đa được xác định lớn hơn 15 g/kg [1]. Tiếp tục thử nghiệm độc tính di truyền qua các xét nghiệm đột biến vi khuẩn, vi nhân tủy xương và quang sai nhiễm sắc thể tế bào sinh tinh, các nhà khoa học không tìm thấy bất kỳ bằng chứng gây biến dị di truyền nào [1]. Khi tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên 80 con chuột cống SD phân vào các nhóm uống liều 1,04 g/kg, 2,08 g/kg và 4,16 g/kg (nhóm đối chứng uống nước vô trùng), các chỉ số huyết học, lâm sàng và mô bệnh học đều không xuất hiện biểu hiện độc tính đáng kể nào [1].
Tuy nhiên, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn khác cũng công bố vào năm 2019 thực hiện trên 80 chuột cống Wistar (trọng lượng 60-80 g, chia làm 4 nhóm gồm 10 con đực và 10 con cái mỗi nhóm) lại ghi nhận những biến đổi sinh học quan trọng khi dùng chiết xuất nước tích dương liên tục trong 90 ngày [3]. Động vật được cho uống dịch chiết mỗi ngày một lần với các mức liều 0 g/kg, 2,83 g/kg, 5,66 g/kg và 8,49 g/kg thể trọng [3]. Dù không ghi nhận tử vong, dấu hiệu ngộ độc rõ rệt hay sự thay đổi về trọng lượng cơ thể và mức tiêu thụ thức ăn, các nhà khoa học đã phát hiện thấy thời gian prothrombin (PT) - một chỉ số đánh giá quá trình đông máu - bị kéo dài đáng kể ở nhóm chuột đực dùng liều trung bình (5,66 g/kg) và liều cao (8,49 g/kg) [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu này ghi nhận chỉ số trọng lượng tinh hoàn tăng đáng kể ở nhóm chuột dùng liều trung bình, trong khi nhóm liều cao bị tăng đồng thời cả chỉ số lách, tinh hoàn và mào tinh hoàn [3]. Mặc dù kiểm tra mô bệnh học chưa phát hiện tổn thương cấu trúc rõ ràng, sự thay đổi chỉ số đông máu và khối lượng cơ quan đã xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) là 2,83 g/kg thể trọng và mức liều thấp nhất bắt đầu xuất hiện tác dụng phụ (LOAEL) là 5,66 g/kg thể trọng [3].
Nguy cơ tổn thương gan thận khi dùng rượu thuốc mỗi ngày
Mặc dù chiết xuất tích dương ở liều dưới 2,83 g/kg thể trọng được xem là an toàn trên động vật [3], việc ngâm thảo dược này vào rượu để uống mỗi ngày lại tạo ra nguy cơ bệnh lý hoàn toàn khác. Ethanol trong rượu khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa chủ yếu tại tế bào gan thành acetaldehyde - một chất độc tế bào trực tiếp gây hoại tử mô gan, kích thích quá trình viêm và tích tụ mỡ. Thói quen uống rượu thuốc mỗi ngày khiến gan phải làm việc liên tục không nghỉ, dẫn tới suy giảm chức năng tổng hợp protein đông máu và men giải độc.
Hơn nữa, thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải các sản phẩm chuyển hóa của cồn cũng như các hoạt chất thảo dược qua nước tiểu. Khi nồng độ cồn và các chất hòa tan trong rượu thuốc liên tục đi qua màng lọc cầu thận, áp lực thẩm thấu tăng cao kết hợp với tình trạng mất nước do rượu kích thích bài niệu sẽ làm tăng nguy cơ tổn hại ống thận. Sự cộng hưởng giữa độc tính của cồn và việc dùng thảo dược không kiểm soát liều lượng là nguyên nhân hàng đầu khiến nhiều trường hợp uống rượu bổ lại kết thúc bằng tình trạng men gan tăng vọt hoặc suy thận cấp.
Đặc biệt, kết quả thực nghiệm cho thấy chiết xuất tích dương liều cao làm kéo dài thời gian đông máu prothrombin [3]. Khi kết hợp với rượu - vốn là chất gây giãn mạch và giảm kết tập tiểu cầu - người uống rượu tích dương dài ngày có thể đối mặt với nguy cơ xuất huyết khó cầm, chảy máu dạ dày hoặc biến chứng chảy máu nội tạng mà không hề hay biết.
Hiểu lầm thường gặp về rượu thuốc ngâm thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ tự nhiên ngâm rượu thì hoàn toàn vô hại, uống đều mỗi ngày mới phát huy tác dụng". Khoa học độc chất học chứng minh rằng bất kỳ hoạt chất tự nhiên nào cũng có ngưỡng liều an toàn, nếu vượt qua ngưỡng này đều trở thành chất độc hại đối với cơ thể, tương tự như mức LOAEL 5,66 g/kg đã được xác định đối với tích dương [3].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là đánh đồng tác dụng trên mô hình tế bào hay động vật gặm nhấm với hiệu quả thực tế trên người. Các dữ liệu an toàn hay tiềm năng ức chế tế bào ung thư hiện nay của các loài cùng chi như Cynomorium coccineum mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên dòng tế bào và chuột nhắt [4]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô nào trên người để chứng minh uống rượu ngâm tích dương mỗi ngày có thể chữa khỏi yếu sinh lý hay bảo vệ gan thận.
Nhiều người còn tin rằng rượu là chất dẫn thuốc tốt nhất nên có thể ngâm tích dương nguyên củ không cần liều lượng. Thực tế, nồng độ cồn không được kiểm soát có thể làm biến tính một số hoạt chất sinh học quý hoặc chiết xuất ra cả những tạp chất không mong muốn từ rễ cây ký sinh, biến bình rượu thuốc thành một hỗn hợp phức tạp gây độc cho hệ tiêu hóa.
Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng rượu tích dương?
Do hiện tượng kéo dài thời gian đông máu prothrombin đã được ghi nhận ở liều trung bình và cao [3], những người đang mắc các rối loạn đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu cần tuyệt đối tránh xa rượu tích dương. Việc tự ý sử dụng có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết ồ ạt, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận không được sử dụng loại rượu thuốc này. Dù y học cổ truyền ghi nhận tích dương dùng để bổ thận tráng dương [1], nhưng nền tảng dung môi rượu cồn sẽ triệt tiêu mọi tác dụng hỗ trợ và trực tiếp thúc đẩy quá trình hoại tử tế bào gan, đẩy nhanh tiến trình xơ hóa.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn của tích dương trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; các dữ liệu an toàn hiện có chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm khỏe mạnh [3] [1]. Do đó, những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng dược liệu tích dương dưới bất kỳ hình thức nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược tích dương để bồi bổ sức khỏe, người tiêu dùng nên loại bỏ thói quen ngâm rượu uống tự do hàng ngày. Thay vào đó, phương pháp sử dụng an toàn và truyền thống là sắc lấy nước uống hoặc bào chế dưới dạng cao lỏng chuẩn hóa từ các cơ sở y học cổ truyền được cấp phép, nhằm kiểm soát chính xác liều lượng dược liệu nạp vào cơ thể.
Người dùng không nên tự ý phối hợp bừa bãi nhiều loại rễ cây, động vật hay các vị thuốc khác vào cùng một bình ngâm khi chưa rõ tương tác dược lý. Trước khi dùng bất kỳ bài thuốc nào từ tích dương, đặc biệt là người trung niên hoặc cao tuổi có bệnh nền tim mạch, chuyển hóa, cần đến thăm khám và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định mức dùng phù hợp với thể trạng.
Tích dương là một thảo dược quý trong kho tàng y học cổ truyền, với dữ liệu thử nghiệm động vật cho thấy độ an toàn di truyền và chỉ số dung nạp tốt ở mức liều kiểm soát [1]. Tuy nhiên, việc lạm dụng uống rượu tích dương mỗi ngày không những không mang lại lợi ích bồi bổ mà còn trực tiếp gây nguy hại cho chức năng gan, thận và làm biến đổi chỉ số đông máu [3]. Để bảo vệ sức khỏe sinh lực lâu dài, hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và chỉ dùng dược liệu khi có chỉ dẫn chính xác từ nhân viên y tế.