Thói quen ngậm củ tươi trị đau họng
Nhiều người Việt có thói quen hái thân rễ hoặc lá cây xạ can (còn gọi là rẻ quạt) rửa sạch rồi nhai, ngậm trực tiếp mỗi khi cổ họng sưng đau, ngứa rát. Đây là mẹo dân gian truyền miệng phổ biến với hy vọng đẩy lùi nhanh cơn ho và tiêu đờm.
Tuy nhiên, việc nhai hoặc ngậm củ xạ can tươi trực tiếp trong khoang miệng thường để lại cảm giác nóng rát dữ dội, châm chích niêm mạc lưỡi và họng. Thay vì giảm đau, không ít trường hợp đối mặt với tình trạng niêm mạc miệng tấy đỏ, thậm chí loét rát kéo dài. Liệu thảo dược này mang lại lợi ích thực sự hay tiềm ẩn rủi ro cho vùng họng?
Tác dụng được ghi nhận của xạ can
Xạ can, tên khoa học là Iris domestica (L.) Goldblatt & Mabb., thuộc họ Diên vĩ (Iridaceae) [1]. Loài cây này từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc và các hệ thống trị liệu thực vật vùng Đông Á [1].
Trong các ghi chép truyền thống, xạ can giữ vai trò như một vị thuốc hạ sốt, giải độc, long đờm, kháng viêm và giảm đau [1]. Thảo dược này được ghi nhận chuyên dùng điều trị tình trạng viêm nhiễm và các rối loạn liên quan đến vùng họng [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy xạ can rất giàu các hợp chất isoflavonoid glycoside [2]. Đây là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có nhiều hoạt tính dược lý đối với sức khỏe sinh vật [2].
Cơ chế tác động và rào cản dược chất
Các hợp chất isoflavone trong cây cỏ sở hữu nhiều hoạt tính sinh học giá trị [2]. Tuy nhiên, dạng aglycone (không gắn gốc đường) của chúng thường có độ hòa tan trong nước rất kém, gây cản trở lớn đến khả năng ứng dụng trong lâm sàng [2].
Quá trình O-glycosyl hóa (gắn thêm phân tử đường vào cấu trúc isoflavone nhờ enzyme chuyển giao UGT) là hướng đi hứa hẹn giúp giải quyết rào cản độ tan kém này [2]. Cây xạ can chứa nhiều enzyme glycosyltransferase (O-UGT) tham gia vào quá trình sinh tổng hợp các dạng glycoside hòa tan tốt hơn [2].
Việc nhai củ tươi thô mộc không qua chiết xuất hay bào chế chuẩn mực khiến các hoạt chất khó được giải phóng đồng đều. Đồng thời, dịch tươi đậm đặc chứa các thành phần kích ứng tự nhiên của cây họ Diên vĩ tiếp xúc trực tiếp niêm mạc gây phỏng rát mô mềm.
Nghiên cứu nói gì về xạ can?
Để làm rõ tiềm năng trị liệu và đặc tính di truyền, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích và giải trình tự hoàn chỉnh bộ gene lạp thể (plastid genome) của cây Iris domestica [1]. Mẫu lá tươi của cây được thu thập tại thị trấn Long Bình, Kiến Thủy, Hồ Bắc, Trung Quốc ở độ cao 1.750 m [1].
Nghiên cứu xác định bộ gene lạp thể của xạ can là một phân tử tròn 4 phần điển hình, dài 153.729 cặp base (bp), gồm 132 gene với 86 gene mã hóa protein, 38 gene tRNA và 8 gene rRNA [1]. Nghiên cứu cũng khẳng định xạ can có hoạt tính hạ đường huyết cao và tiềm năng làm tác nhân trị đái tháo đường típ 2 [1]. Dù vậy, phần lớn nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào hóa thực vật và hoạt tính dược lý sơ bộ, còn thiếu dữ liệu phân tử sâu [1].
Năm 2021, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm tiếp tục khảo sát cơ chế sinh tổng hợp isoflavonoid của xạ can khi xử lý bằng CuCl2 [2]. Các nhà khoa học phát hiện và phân lập được 8 enzyme BcUGT hoạt động mới [2]. Mức phiên mã của các enzyme này tăng đáng kể dưới tác động của ion đồng [2].
Tuy vậy, giới hạn của các nghiên cứu hiện tại là chủ yếu dừng ở mức phân tích gene, tế bào nuôi cấy mô hoặc hóa thực vật trong phòng thí nghiệm [2, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về hiệu quả cũng như độ an toàn của việc ngậm trực tiếp củ xạ can tươi để chữa viêm họng.
Lợi ích thực tế và nguy cơ phỏng rát
Dữ liệu khoa học xác nhận Iris domestica có lịch sử lâu đời trong điều trị viêm sưng họng và sở hữu các hợp chất kháng viêm tiềm năng [2, 5]. Tuy nhiên, việc áp dụng sai cách có thể phản tác dụng hoàn toàn.
Thân rễ tươi của các loài thực vật hoang dã chứa nhiều tinh dầu cay, nhựa cay và tinh thể có tính kích ứng mô mạnh. Khi ngậm hoặc nhai sống củ tươi, dịch tiết đậm đặc tiếp xúc lâu với biểu mô mềm của niêm mạc miệng và lưỡi sẽ phá hủy hàng rào bảo vệ bề mặt. Hậu quả là người bệnh gặp cảm giác bỏng rát dữ dội, sưng nề hoặc loét niêm mạc miệng.
Tình trạng tổn thương niêm mạc do củ tươi không những không giúp chữa lành họng mà còn tạo vết thương hở, tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn cơ hội.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tươi
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên dùng tươi nguyên chất mới tốt và an toàn tuyệt đối". Thực tế, nhiều loại cây thuốc chứa độc tính nhẹ hoặc chất kích ứng khi còn tươi và chỉ an toàn sau khi được phơi sấy, sao tẩm đúng cách.
Một sai lầm khác là đánh đồng tác dụng kháng viêm trong phòng thí nghiệm với việc tự khỏi bệnh khi ngậm tại nhà. Dù xạ can chứa hoạt chất sinh học giá trị, liều lượng trong từng mẩu củ tươi tự hái là hoàn toàn không kiểm soát được. Ngậm quá nhiều củ tươi làm nồng độ chất kích ứng tăng vọt, gây hại nhiều hơn lợi.
Ai nên thận trọng?
Người đang bị viêm loét miệng, viêm loét dạ dày tá tràng không nên nhai hoặc nuốt nước củ xạ can tươi để tránh kích ứng niêm mạc tiêu hóa.
Người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng thực vật cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ sưng phù nề hầu họng.
Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với việc dùng xạ can tự chế; các đối tượng này tuyệt đối không tự ý nhai ngậm củ tươi. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường cần lưu ý vì xạ can có hoạt tính hạ đường huyết [1], có thể gây tương tác ngoài ý muốn.
Lời khuyên áp dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng xạ can hỗ trợ đường hô hấp, người dân nên dùng dược liệu đã qua chế biến khô hợp chuẩn theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý nhổ củ tươi nhai sống kéo dài trong miệng.
Khi sử dụng, nên dùng lượng vừa phải theo đúng thang thuốc được kê đơn hoặc dùng các chế phẩm siro, viên ngậm y tế đã được chiết xuất và loại bỏ tạp chất kích ứng. Có thể kết hợp giữ ấm cổ họng, súc miệng nước muối sinh lý ấm và uống đủ nước để làm dịu niêm mạc tự nhiên.
Nếu triệu chứng viêm họng kéo dài, đau rát nặng kèm sốt cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị đúng nguyên nhân, tránh để biến chứng nặng nề.
