Cây vác trong đời sống và nỗi lo ngộ độc oxalat
Cây vác (tên khoa học Cayratia trifolia, thuộc họ Nho Vitaceae) là loài thực vật hoang dại mọc phổ biến ở Việt Nam và nhiều nước châu Á [1]. Trong dân gian, người dân thường dùng cây vác để nấu canh, làm dược liệu hỗ trợ tiêu viêm hoặc giã đắp [1]. Tuy nhiên, nhiều người gặp tình trạng ngứa rát dữ dội vùng họng, sưng miệng hoặc lo ngại nguy cơ suy giảm chức năng thận sau khi dùng các loại cây chứa tinh thể tự nhiên.
Cây vác và các loại thực vật chứa oxalat tiềm ẩn nguy cơ gây kích ứng niêm mạc họng cấp tính và tạo áp lực đào thải lên hệ tiết niệu. Người có tiền sử sỏi thận, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh lý đường tiêu hóa không nên tự ý dùng các bộ phận của cây vác chưa qua chế biến kỹ lưỡng.
Cơ chế gây hại của tinh thể canxi oxalat
Tinh thể canxi oxalat trong thực vật tồn tại dưới dạng những cụm kim sắc nhọn, có khả năng đâm xuyên cơ học vào niêm mạc khi nhai hoặc nuốt [2]. Tác động này dẫn đến phản ứng viêm cấp tính, làm phù nề niêm mạc miệng, họng và có thể gây co thắt đường thở [2].
Ở cấp độ tế bào thận, canxi oxalat ngậm một phân tử nước (COM) gây tổn thương trực tiếp lên màng tế bào ống lượn gần [3]. Khi các tinh thể này lắng đọng, chúng tạo ra các gốc tự do, gây peroxy hóa lipid và làm chết tế bào biểu mô [4]. Tế bào hoại tử giải phóng các mảnh vỡ, tiếp tục trở thành tâm nhân kích thích các tinh thể mới kết tụ, làm tăng nguy cơ hình thành sỏi và suy thận cấp [3], [4].
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về oxalat và độc tính tế bào
Dù các nghiên cứu hiện đại về cây vác (Cayratia trifolia) tập trung ghi nhận hoạt tính sinh học, các dữ liệu về oxalat nói chung đã làm sáng tỏ độc tính của hợp chất này trên mô thận và đường thở.
Năm 2021, một nghiên cứu trong ống nghiệm khảo sát chiết xuất n-hexane từ toàn cây Cayratia trifolia thu hái tại Ấn Độ [5], [1]. Chiết xuất này thể hiện khả năng ức chế vi sinh vật gây bệnh với vòng kháng khuẩn từ 19,0 ± 0,1 đến 22,0 ± 0,1 mm và gây độc tế bào ung thư buồng trứng A2780 với chỉ số IC50 đạt 46,25 ± 0,42 microgam/mL qua cơ chế giảm biểu hiện mRNA và protein của CXCR4 và HER2 [5], [1]. Toàn cây vác cũng được ghi nhận chứa dầu sáp vàng, steroid, terpenoid, alkaloid, flavonoid, triterpene và tannin [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên dòng tế bào biệt hóa và chưa làm rõ hàm lượng oxalat tự do trong các bộ phận tươi [5], [1].
Độc tính mô thận từ canxi oxalat được chứng minh chi tiết trong nghiên cứu tế bào năm 2005 [3]. Nghiên cứu so sánh độc tính giữa ion oxalat và tinh thể canxi oxalat ngậm một phân tử nước (COM) trên hồng cầu chuột và tế bào ống lượn gần ở người (HPT) [3]. Tinh thể COM gây tan máu tỷ lệ thuận với nồng độ, đồng thời ở nồng độ trên 3 mM gây thoát enzyme LDH mạnh mẽ ra môi trường nuôi cấy [3]. Độc tính này tăng cao trong môi trường toan hóa (pH 6,5) [3]. Ngược lại, dung dịch chỉ chứa ion oxalat tự do không làm tăng men LDH vì việc bổ sung chất ức chế EDTA đã ngăn quá trình kết tinh COM [3]. Điều này chứng minh chính dạng tinh thể lắng đọng mới là thủ phạm hủy hoại màng tế bào [3].
Một nghiên cứu tế bào khác trên dòng biểu mô thận LLC-PK1 năm 2003 cho thấy tinh thể COM (liều 500 microgam) phối hợp với oxalat (1,0 mM) sau 3 đến 9 giờ tiếp xúc làm tăng vọt mức phát tán men LDH và nồng độ chất gây hại malondialdehyde (MDA) [4]. Quá trình này đồng thời làm cạn kiệt enzyme chống oxy hóa nội sinh như catalase và glutathione peroxidase, dẫn đến hoại tử tế bào diện rộng [4].
Về nguy cơ lâm sàng qua đường ăn uống, một báo cáo ca bệnh năm 2019 ghi nhận một bệnh nhi 4 tuổi bị ngộ độc cấp tính sau khi nhai rễ thực vật chứa canxi oxalat [2]. Sau 2 giờ, trẻ mất khả năng nói, tăng tiết nước bọt quá mức, đau nhói cổ họng, khó thở, sung huyết thành sau họng và phù nề lưỡi gà [2]. Độc tính oxalat thực vật vì vậy có thể biến đổi từ sưng phù niêm mạc họng thông thường đến tắc nghẽn đường thở đe dọa tính mạng [2].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Các thử nghiệm về dược tính của cây vác hiện chỉ dừng lại ở dịch chiết phân đoạn trên mô hình ống nghiệm hoặc dòng tế bào biệt hóa [5], [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về hiệu quả điều trị bệnh lý toàn thân của cây vác.
Đồng thời, các phân tích về cơ chế hoại tử tế bào thận chủ yếu sử dụng mô hình ngộ độc ethylene glycol, chất chuyển hóa oxalat hoặc nuôi cấy tế bào động vật [6], [3], [4]. Mức độ hấp thu oxalat thực tế từ món ăn vào máu phụ thuộc lớn vào cơ địa, tình trạng chuyển hóa nội sinh và hệ vi sinh đường ruột của từng cá nhân [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Nhiều người cho rằng cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính, có thể hái lá tươi nấu ăn hoặc đắp thuốc tùy ý. Đây là quan niệm sai lầm, bởi oxalat tự nhiên trong nhiều loài thực vật có thể gây bỏng rát thực thể niêm mạc và kích thích co thắt thanh quản [2].
Một hiểu lầm khác là đun sôi thảo dược sẽ triệt tiêu hoàn toàn độc tính của oxalat. Muối canxi oxalat dạng tinh thể có tính bền nhiệt cao, không dễ dàng bị phá hủy chỉ qua nấu chín thông thường. Nếu ăn phải lượng lớn dịch chiết đậm đặc, tinh thể vẫn có thể kích thích tế bào biểu mô thận và làm tăng áp lực đào thải qua đường tiết niệu [3], [8].
Ai không nên dùng và cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của cây vác trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; dữ liệu sinh học hiện có chỉ thực hiện trên mô hình tế bào thực nghiệm [5], [1]. Do đó, phụ nữ có thai và đang cho con bú tuyệt đối không tự ý sử dụng. Trẻ nhỏ có niêm mạc họng rất nhạy cảm, dễ gặp biến chứng tắc nghẽn hô hấp nếu tiếp xúc với tinh thể oxalat [2].
Người mắc bệnh thận mạn tính, người có tiền sử sỏi đường tiết niệu cần tránh dùng cây vác và các loại thực vật giàu oxalat. Nồng độ oxalat dư thừa là yếu tố thúc đẩy lắng đọng tinh thể, gây hoại tử tế bào ống thận và hình thành sỏi bàng quang hoặc sỏi thận [3], [7], [4]. Người đang bị viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc tổn thương niêm mạc họng cũng cần tránh xa để phòng ngừa kích ứng cơ học [2].
Cách áp dụng thực tế và phòng ngừa ngộ độc
Khi sử dụng các loại rau rừng hoặc cây vác làm thực phẩm, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng nấu chín, không ăn sống hoặc nhai đọt tươi. Người dân cần thu hái đúng loài, tránh nhầm lẫn với các loài cây dại chứa độc tố cao khác thuộc họ Ráy [2].
Nếu xuất hiện cảm giác châm chích, rát bỏng họng hoặc khó thở sau khi nuốt, cần ngừng dùng ngay lập tức, súc miệng bằng nước sạch và đến cơ sở y tế gần nhất [2]. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa bất kỳ loại cây thuốc dân gian nào vào thực đơn.
Cây vác là loài thực vật có tiềm năng sinh học nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro cơ học và độc học từ tinh thể oxalat. Sử dụng thảo dược cần dựa trên hiểu biết khoa học, chế biến đúng cách và luôn đặt tính an toàn cho hệ tiêu hóa, thận lên hàng đầu.