Cây thương lục và hiểm họa nhầm lẫn với dược liệu

Cây thương lục (tên khoa học là Phytolacca americana hoặc Phytolacca esculenta) vốn là loại thực vật hoang dại nhưng thường bị nhầm lẫn tai hại với sâm hoặc rau ăn [1, 2]. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau đào củ thương lục về ngâm rượu bổ hoặc hái ngọn lá nấu ăn dẫn đến các ca cấp cứu ngộ độc nghiêm trọng [1, 2].

Toàn bộ các bộ phận của thương lục đều chứa độc tố, đặc biệt nguy hiểm khi dùng nhầm phần rễ củ hoặc chế biến lá không đúng cách [1, 2]. Việc thiếu hiểu biết về độc tính loài cây này khiến không ít người rơi vào tình trạng ngộ độc cấp tính đe dọa trực tiếp tính mạng [1].

Ngộ độc thương lục phát triệu chứng sau bao lâu?

Y văn ghi nhận thời gian khởi phát ngộ độc thương lục diễn ra rất nhanh. Điển hình, một trường hợp được báo cáo năm 2025 cho thấy bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng tiêu hóa dữ dội chỉ 2 giờ sau khi ăn lá thương lục xào [1].

Các triệu chứng tiêu hóa ban đầu bao gồm nôn mửa liên tục, tiêu chảy dữ dội đặc trưng bởi dịch phân có bọt, kèm theo đau bụng quặn thắt từng cơn [3, 6]. Nếu lượng độc chất nạp vào cơ thể lớn, bệnh cảnh có thể diễn tiến xấu rất nhanh trong vòng vài giờ tiếp theo, dẫn đến tụt huyết áp và kiệt sức nghiêm trọng [1].

Độc chất nào trong thương lục gây phá hủy cơ thể?

Theo nghiên cứu y học, các bộ phận của cây thương lục chứa một nhóm độc chất phức tạp gọi là saponin triterpenoid [1, 2]. Hai loài phổ biến gồm Phytolacca americana (thương lục Mỹ) và Phytolacca esculenta (thương lục châu Á) đều chứa độc chất saponin phân bố trong toàn bộ mô thực vật [2].

Phân tích chuyên sâu chỉ ra rằng trong cây Phytolacca americana có chứa các saponin như phytolaccoside A, B, D, E, G; còn loài P. esculenta chứa các loại esculentoside H, J, L, K, M, I, N [2]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này cùng các aglycone chuyển hóa của chúng (như phytolaccagenin, phytolaccagenic acid, esculentic acid) gây kích ứng mạnh mẽ niêm mạc ống tiêu hóa và gây độc tế bào [1, 2].

Nghiên cứu định lượng độc chất trên bệnh nhân ngộ độc lá thương lục cho thấy nồng độ esculentoside A (EsA) trong mẫu cây đạt tới 133 mg/kg, trong khi chất chuyển hóa độc hại của nó là phytolaccagenin (hEsA) đạt 2,50 mg/kg [1]. Khi phân tích máu người bệnh, nồng độ phytolaccagenin đo được lên tới 2,37 ng/mL, chứng minh độc tố chuyển hóa này ngấm sâu vào tuần hoàn và gây tổn thương hệ thống [1].

Diễn tiến nguy hiểm: Từ tụt huyết áp đến rối loạn nhịp tim

Hạ huyết áp trong ngộ độc thương lục bắt nguồn từ tình trạng nôn ói và tiêu chảy cấp tính, làm mất nước và điện giải ồ ạt dẫn đến sốc giảm thể tích tuần hoàn [1]. Ở ca bệnh tử vong được ghi nhận năm 2025, người bệnh rơi vào tình trạng toan chuyển hóa nặng với độ pH máu tụt xuống 7,11 cùng sốc giảm thể tích [1].

Bên cạnh suy tuần hoàn do mất dịch, thương lục còn gây tổn hại trực tiếp và gián tiếp lên hệ tim mạch. Xét nghiệm của trường hợp ngộ độc nặng cho thấy chỉ số tổn thương cơ tim troponin I tăng vọt lên 12,70 ng/mL và rối loạn đông máu với D-dimer đạt 83,8 mg/L, dẫn tới suy đa tạng và tử vong sau 33 giờ [1].

Ngoài ra, độc tố còn tác động lên nhịp tim thông qua hệ thần kinh phó giao cảm. Một nghiên cứu năm 1995 ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị blốc nhĩ thất độ II kiểu Mobitz I sau khi ăn lá thương lục [3]. Hiện tượng rối loạn nhịp này xảy ra kèm theo cơn nôn mửa dữ dội và được giải thích là do tăng trương lực dây thần kinh phế vị thứ phát sau các cơn đau quặn bụng dữ dội ở đường tiêu hóa [3]. Tình trạng loạn nhịp chỉ hồi phục sau khi bệnh nhân được can thiệp bằng thuốc tiêm tĩnh mạch promethazine [3].

Y văn ghi nhận gì từ các vụ phơi nhiễm diện rộng?

Mặc dù thương lục có độc tính chết người, mức độ nghiêm trọng còn tùy thuộc vào bộ phận ăn phải, độ tuổi và liều lượng. Một nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn tại bang Kentucky (Mỹ) công bố năm 2022 đã phân tích 1.669 trường hợp phơi nhiễm thương lục từ năm 2000 đến 2019 [4].

Dữ liệu dịch tễ cho thấy phần lớn trường hợp tiếp xúc là ngộ độc vô ý (chiếm 97,2%), chủ yếu ở nhóm trẻ em với độ tuổi trung vị là 3 tuổi và nam giới chiếm 54,9% [4]. Đường tiêu hóa là con đường tiếp xúc chính với tỷ lệ 98,3%, trong đó quả thương lục là bộ phận bị ăn nhầm nhiều nhất (chiếm 93,9%) [4].

Trong tổng số 1.669 ca phơi nhiễm nói trên, ghi nhận 239 trường hợp xuất hiện biến cố bất lợi [4]. Các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận là đau bụng, buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy [4]. Nếu tiếp xúc ngoài da, dịch cây có thể gây phù nề, sưng và đau rát da tại chỗ [4]. Trong báo cáo diện rộng này, việc điều trị kịp thời bằng các biện pháp hỗ trợ đã giúp người bệnh dung nạp tốt và không ghi nhận trường hợp tử vong nào [4].

Hiểu lầm tai hại về củ thương lục

Nhiều người lầm tưởng rễ củ thương lục là "nhân sâm đất" hoặc thần dược bổ dưỡng, dùng để ngâm rượu uống bồi bổ sức khỏe. Trong một báo cáo y khoa năm 2020, hai bệnh nhân đã phải nhập viện cấp cứu sau khi vô tình ăn rễ cây thương lục do nhận diện nhầm [2].

Phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) khi phân tích mẫu dịch rửa dạ dày và mẫu rễ củ đã tìm thấy hàng loạt độc tố gồm esculentoside A, B, C và H [2]. Trong máu của bệnh nhân thứ hai, nồng độ esculentoside A đo được là 1,9 ng/mL và esculentoside C là 1,5 ng/mL; các độc chất này cũng bài tiết qua mẫu nước tiểu thu thập được [2]. Điều này cho thấy rễ củ thương lục chứa hàm lượng saponin độc hại đậm đặc, hoàn toàn không phải vị thuốc bổ có thể tự ý đào về dùng.

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng nấu chín kỹ sẽ phân hủy hết độc chất. Trường hợp người phụ nữ 50 tuổi ăn khoảng 150g lá thương lục đã được xào chín vẫn bị ngộ độc suy đa tạng và tử vong trong 33 giờ là minh chứng rõ ràng nhất về sự bền vững của độc tố trước nhiệt độ thông thường [1].

Ai cần đặc biệt thận trọng với loại cây này?

Tuyệt đối không có vùng an toàn nào cho việc tiêu thụ thương lục tự hái hoang dã. Trẻ nhỏ là nhóm có nguy cơ ngộ độc cao nhất do tò mò hái những chùm quả mọng nước sặc sỡ để ăn [4]. Người cao tuổi, người có bệnh lý tim mạch nền, bệnh đường ruột hay suy giảm chức năng gan thận nếu ngộ độc thương lục sẽ đối mặt nguy cơ diễn tiến suy đa tạng và tử vong rất nhanh [1, 6].

Những người thích sưu tầm cây cỏ thiên nhiên, tự ngâm rượu thuốc hay hái rau dại cũng là nhóm đối tượng dễ gặp nạn nếu nhầm lẫn hình thái rễ củ của thương lục với các loài sâm quý [2].

Xử trí sơ cứu ban đầu và can thiệp y tế

Khi phát hiện người vừa ăn phải lá, quả hoặc rễ thương lục, cần nhanh chóng thực hiện các bước sơ cứu và đưa đến cơ sở y tế gần nhất:

  • Giữ lại mẫu vật: Thu gom ngay mẫu cây, củ, quả hoặc thức ăn còn thừa mang theo đến bệnh viện để hỗ trợ bác sĩ định danh độc chất, lựa chọn phác đồ giải độc nhanh chóng [1, 2].
  • Chống mất nước: Nếu nạn nhân còn tỉnh táo, không nôn nghẹn, có thể bổ sung từng ngụm nước nhỏ hoặc dung dịch điện giải để hạn chế nguy cơ tụt huyết áp do mất nước qua đường nôn và tiêu chảy [1, 3].
  • Can thiệp y tế chuyên sâu: Tại phòng cấp cứu, phương pháp rửa dạ dày cần được tiến hành sớm để loại bỏ mảnh rễ củ và độc chất chưa kịp hấp thu [2].
  • Điều trị nâng đỡ: Phác đồ chủ yếu là điều trị hỗ trợ tích cực, bao gồm truyền dịch lượng lớn chống sốc giảm thể tích tuần hoàn, hiệu chỉnh toan chuyển hóa máu, kiểm soát đông máu và dùng thuốc chống nôn hoặc điều hòa nhịp tim nếu có blốc nhĩ thất [1, 3, 6].

Thương lục là loại cây có độc tính rất mạnh trên đường tiêu hóa, tim mạch và tính mạng con người [1, 6]. Tuyệt đối không tự ý đào rễ, ngắt lá hay hái quả của loại cây này để ăn uống hoặc ngâm rượu bồi bổ, tránh những hậu quả đau lòng cho bản thân và gia đình.