Người ăn chay có nên dùng thực phẩm chứa cánh kiến đỏ?

Nhiều người tiêu dùng theo đuổi chế độ ăn chay thường kiểm tra rất kỹ bảng thành phần thực phẩm để tránh các chất có nguồn gốc động vật như mỡ, gelatin hay sữa. Tuy nhiên, một thành phần phổ biến tạo độ bóng cho kẹo socola, viên thuốc bổ hoặc phẩm màu đỏ trong nước giải khát lại khiến không ít người bối rối: cánh kiến đỏ. Nhiều người thắc mắc liệu đây là một loại thảo mộc, nhựa cây tự nhiên hay có liên quan gì đến sinh vật sống.

Đối với người thực hành ăn chay nghiêm ngặt (thuần chay), câu trả lời trực tiếp là không nên sử dụng. Về mặt sinh học và nguồn gốc thương mại, cánh kiến đỏ là chất tiết tự nhiên từ một loài rệp muội côn trùng mang tên khoa học Kerria lacca, do đó nó là sản phẩm có nguồn gốc từ động vật chứ không phải thực vật thuần túy ^[1].

Cánh kiến đỏ thực chất là gì?

Cánh kiến đỏ, hay còn gọi là lac, seedlac hoặc dạng tinh chế quen thuộc là shellac, là chất nhựa được thu hoạch chủ yếu từ loài rệp cánh kiến Kerria lacca [1, 2]. Loài côn trùng này phân bố phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là các quốc gia Nam Á và Đông Nam Á như Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan và Myanmar [1, 5].

Nghiên cứu phát sinh loài cho thấy tiểu lục địa Ấn Độ là trung tâm nguồn gốc của loài côn trùng sản xuất cánh kiến, trước khi chúng dịch chuyển đến lục địa Á-Âu ^[2]. Đây là loài côn trùng nhựa mang giá trị kinh tế cao qua hàng thế kỷ ^[2]. Về mặt bản chất thương mại, nhựa cánh kiến bao gồm ba thành phần tự nhiên chính: nhựa tinh chế (resin), sáp (wax) và chất màu đỏ (lac dye) ^[3].

Nhờ đặc tính không độc hại, có khả năng cách nhiệt, chống ẩm, độ bám dính tốt, không mùi vị và tạo bề mặt nhẵn bóng, chế phẩm cánh kiến được ứng dụng rất rộng rãi trong công nghiệp chế biến thực phẩm, dược phẩm và nhiều ngành kỹ thuật ^[3].

Cơ chế tạo thành và góc nhìn dưới kính hiển vi

Trong tự nhiên, các cá thể cái của rệp Kerria lacca tiết ra lớp nhựa bảo vệ bao bọc lấy cơ thể chúng để chống lại các tác nhân gây hại ngoài môi trường ^[4]. Loài rệp này bám cố định trên cành của một số loài cây chủ cụ thể như Schleichera oleosa, Butea monosperma và Ziziphus mauritiana ^[4].

Để tạo ra nhựa, rệp chích hút dòng nhựa rây (phloem sap) từ cây chủ làm nguồn dinh dưỡng duy nhất ^[4]. Phân tích hóa sinh cho thấy nhựa rây của cây chứa chủ yếu là đường sucrose (chiếm từ 58,9% đến 85,6%) và axit glutamic (chiếm từ 33,1% đến 39,8%) ^[4]. Khi vào cơ thể côn trùng, dịch bạch huyết (hemolymph) của rệp Kerria lacca lại biến đổi cấu trúc thành phần với đường chính là trehalose (62,3%) và axit amin chủ đạo là tyrosine (61%) ^[4].

Đáng chú ý, tỷ lệ axit amin thiết yếu trong dịch bạch huyết của rệp lên tới 81,9%, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ chỉ 30,1% đến 35,4% ở nhựa cây chủ ^[4]. Phát hiện sinh học phân tử vào năm 2025 đã làm sáng tỏ rằng sắc tố đỏ rực rỡ đặc trưng (các axit laccaic) không phải do bản thân côn trùng hay cây chủ tự tổng hợp ^[5]. Thay vào đó, sắc tố này được tạo ra hoàn toàn bởi một loại vi sinh vật cộng sinh dạng nấm men (YLS) sống bên trong tế bào rệp ^[5]. Vi sinh vật nội cộng sinh này cung cấp axit amin thiết yếu và tạo ra sắc tố thông qua một cụm gen đặc biệt, tạo nên sự sống chung mật thiết với cá thể côn trùng ^[5].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn và dược tính

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đánh giá cả mặt an toàn lẫn tác dụng sinh học của các chế phẩm từ cánh kiến đỏ đối với động vật thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá độc tính toàn diện của phẩm màu cánh kiến đỏ (lac dye) tinh khiết trên chuột cống dòng Sprague-Dawley ^[6]. Thử nghiệm dùng liều đơn đường uống ghi nhận không có trường hợp tử vong nào ở mức 5000 mg/kg thể trọng, xác lập liều gây chết một nửa (LD50) lớn hơn 5000 mg/kg thể trọng ^[6].

Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày, chuột dùng liều 200 và 500 mg/kg thể trọng có hiện tượng tăng tiết nước bọt tạm thời nhưng không gây tổn thương mô tuyến nước bọt ^[6]. Chuột ở nhóm 500 mg/kg thể trọng cũng xuất hiện sự nhiễm sắc màu đỏ tím ở bề mặt xương đùi và xương sọ, nhưng được xác định là tác động sinh lý không có hại ^[6]. Từ đó, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) được thiết lập là 500 mg/kg thể trọng ^[6]. Đồng thời, phẩm màu lac dye không gây đột biến gen và không kích hoạt phản ứng quá mẫn da thụ động trong thí nghiệm dị ứng in vivo ^[6].

Về mặt dược tính, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột đực dòng Wistar (170-220 g) ăn chế độ giàu chất béo trong 12 tuần đã khảo sát khả năng cải thiện chuyển hóa của seedlac và shellac ^[1]. Kết quả cho thấy việc bổ sung seedlac hoặc shellac ở các tỷ lệ 0,1%, 0,2% và 0,4% (trọng lượng/trọng lượng) đã ngăn ngừa đáng kể sự tăng cân, giảm nồng độ hormone leptin trong huyết thanh so với nhóm đối chứng dùng chất béo cao không điều trị ^[1]. Đồng thời, shellac làm giảm chỉ số mỡ máu triglyceride (TG), cả seedlac và shellac đều làm tăng đáng kể nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) ^[1].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước của cánh kiến đỏ chứa các dẫn xuất axit laccaic (trong đó axit laccaic A là thành phần chính) cũng được chứng minh có khả năng ức chế tín hiệu viêm IFN-gamma thông qua trục JAK2-STAT1-IRF1 trong các nghiên cứu tế bào u hắc tố ^[7].

Phân loại ăn chay và nhãn mác thực phẩm

Dù có các giá trị sinh học và an toàn nêu trên, việc sử dụng cánh kiến đỏ lại là một lằn ranh rõ rệt đối với người thực hành ăn chay vì nguồn gốc khai thác sinh học:

• Người ăn chay thuần (Vegan): Hoàn toàn không sử dụng. Dù nhựa shellac là chất tiết tự nhiên ^[4], nhưng trong quá trình cạo nhựa từ các cành cây để chế biến, rệp cánh kiến bám chặt trên cành thường bị lẫn vào và chết trong quá trình sơ chế thô. Do đó, sản phẩm này bị loại trừ hoàn toàn khỏi danh mục thuần chay.
• Người ăn chay có trứng sữa (Lacto-Ovo Vegetarian): Một số người có thể chấp nhận chất tiết côn trùng tương tự mật ong, nhưng nhiều người vẫn chủ động từ chối nếu biết nhựa này có liên quan tới sinh thái rệp muội ^[3].
• Cách nhận diện trên bao bì: Chất làm bóng shellac thường được ký hiệu bằng mã số phụ gia thực phẩm quốc tế là E904 (chất làm bóng bề mặt). Còn màu đỏ tự nhiên từ cánh kiến (lac dye) có thể xuất hiện dưới tên gọi phụ gia tạo màu đỏ tự nhiên.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng cánh kiến đỏ là chất hóa học độc hại nhân tạo. Ngược lại, đây là phụ gia sinh học tự nhiên lâu đời, có độ an toàn cao và không gây đột biến di truyền khi sử dụng theo tiêu chuẩn thực phẩm [4, 5].

Một lầm tưởng khác cho rằng cánh kiến đỏ là bột nghiền từ gỗ hay cánh của một loài bướm. Thực chất, từ "cánh kiến" trong dân gian chỉ lớp vảy nhựa do loài rệp Kerria lacca tiết ra để bọc quanh nhánh cây, và màu sắc đỏ là sản phẩm tương tác sinh học giữa rệp và nấm men nội cộng sinh [6, 7].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?

Người có cơ địa cực kỳ nhạy cảm cần lưu ý: dù lac dye tinh khiết không kích hoạt phản ứng phản vệ qua da trên mô hình động vật ^[6], việc kiểm soát tạp chất trong các chế phẩm thô vẫn cần được giám sát chặt chẽ.

Những người tu tập tâm linh, người ăn chay vì lý do đạo đức động vật, người ăn thuần chay cần chủ động đọc nhãn thực phẩm để tránh tiêu thụ các sản phẩm chứa mã E904 hoặc lac dye mà không hay biết.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu bạn là người ăn chay nghiêm ngặt, hãy hình thành thói quen kiểm tra danh sách phụ gia trên bao bì các loại thực phẩm thường dùng shellac làm chất bảo quản và làm bóng, chẳng hạn như:

• Kẹo dẻo, socola, kẹo ngậm tráng bóng bề mặt.
• Một số loại trái cây tươi nhập khẩu được phủ màng sáp mỏng nhằm hạn chế mất nước và chống mốc ^[3].
• Viên nén thực phẩm chức năng, viên uống dầu cá hoặc thuốc màng bao tan trong ruột.

Nếu bao bì ghi nhận thành phần Shellac hoặc mã số E904, người ăn thuần chay nên lựa chọn các sản phẩm thay thế sử dụng chất làm bóng có nguồn gốc thực vật như sáp carnauba (chiết xuất từ lá cọ), tinh bột ngô hoặc các loại dầu thực vật tinh chế.

Tóm lại, cánh kiến đỏ là một chất tự nhiên hữu ích và an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng nói chung [4, 5]. Tuy nhiên, do có nguồn gốc gắn liền với loài côn trùng Kerria lacca, nó hoàn toàn không phù hợp với những ai đang theo đuổi chế độ ăn thuần chay nghiêm ngặt [2, 5]. Người tiêu dùng nên chủ động trang bị kiến thức về mã phụ gia thực phẩm để có sự lựa chọn phù hợp nhất với niềm tin và phong cách sống của mình.