Nhiều người truyền tai rượu ngâm động vật giúp bồi bổ xương khớp, tăng cường sinh lực. Chim bìm bịp thường bị săn bắt để ngâm nguyên con vào rượu mạnh làm bài thuốc dân gian. Người mắc bệnh gút và gan mạn tính hay tìm đến loại rượu này với hy vọng giảm đau nhức.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học: Người bị gút và gan mạn tính tuyệt đối không được dùng rượu bìm bịp. Loại rượu này không trị được bệnh, ngược lại còn đẩy nhanh nguy cơ hủy hoại tế bào gan và gây bùng phát cơn gút cấp.
Mối liên hệ nguy hiểm giữa bệnh gút và tổn thương gan
Bệnh gút và bệnh lý gan thường đồng hành, làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể. Nghiên cứu y khoa năm 2017 xác nhận lạm dụng rượu là yếu tố nguy cơ thường gặp gây khởi phát bệnh gút ở người uống rượu đều đặn [1]. Đáng chú ý, bệnh gút được xác định là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) [1].
Người bệnh gút thường phải dùng các nhóm thuốc giảm đau, hạ axit uric kéo dài. Nhiều loại thuốc điều trị như allopurinol, thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), hoặc colchicine đều có nguy cơ gây độc cho gan dẫn đến tổn thương gan do thuốc (DILI) [1]. Việc đánh giá men gan tăng cao ở người bệnh gút luôn phải xem xét cẩn trọng yếu tố tổn thương gan do thuốc và gan nhiễm mỡ [1]. Một ca bệnh sinh thiết năm 2017 chứng minh biến chứng nhiễm độc gan do colchicine, cảnh báo các bất thường men gan ở bệnh nhân gút có bệnh lý mỡ gan [1]. Khi gan vốn đã suy yếu vì viêm gan hay xơ hóa, nạp thêm rượu ngâm sẽ kích hoạt tổn thương nặng hơn.
Cồn phá hủy tế bào gan và tạo stress oxy hóa ra sao
Bản chất rượu bìm bịp là rượu etylic nồng độ cao ngâm xác động vật. Rượu bia là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh gan do rượu (ALD), biểu hiện qua nhiều giai đoạn như gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu, xơ hóa và xơ gan [2]. Nghiên cứu chỉ ra cồn thúc đẩy tiến trình tổn thương tế bào gan, gây rối loạn chức năng gan nghiêm trọng [2].
Quá trình chuyển hóa cồn tại gan sinh ra các chất độc hại, điển hình là các gốc oxy hóa tự do (ROS) phá hủy cấu trúc tế bào [2]. Stress oxy hóa giữ vai trò bệnh sinh then chốt dẫn đến viêm gan và hoại tử gan [3]. Nghiên cứu năm 2011 xác nhận việc đưa cồn vào cơ thể gây stress oxy hóa rõ rệt, làm suy sụp hệ thống phòng vệ tự nhiên [4]. Cồn gây tổn thương mô học, làm gia tăng quá trình peroxy hóa mỡ màng tế bào gan [4].
Bằng chứng khoa học về độc tính của cồn trên mô gan
Nhiều mô hình tiền lâm sàng đo lường mức độ phá hủy gan do cồn ethanol gây ra:
Thử nghiệm năm 2014 tiêm cồn liều 3 g/kg mỗi ngày trong 15 ngày trên chuột [2]. Kết quả ghi nhận men gan ALT, AST, gamma-GT và bilirubin toàn phần tăng vọt [2]. Cồn làm sụt giảm nồng độ chất chống oxy hóa tự nhiên (GSH), ức chế men catalase (CAT) và superoxide dismutase (SOD), gây hoại tử và chết theo chương trình ở tế bào gan [2].
Nghiên cứu năm 2008 cho chuột dùng ethanol liều 7,9 g/kg mỗi ngày trong 45 ngày [3]. Nồng độ enzym gan AST, ALT, ALP, GGT tăng vọt; chất chỉ thị peroxy hóa lipid (TBARS) tăng mạnh; toàn bộ enzym chống oxy hóa (SOD, CAT, GPx, GST) cùng vitamin E, C và GSH tụt dốc [3]. Tổn thương mô học xuất hiện nặng nề ở cả gan và thận [3].
Nghiên cứu năm 2011 dùng rượu 45 độ với liều 4,8 g/kg trong 16 ngày trên chuột Wistar đực [4]. Kết quả cho thấy nồng độ ALT và triglycerid huyết thanh tăng có ý nghĩa thống kê, giảm mạnh enzym SOD và cạn kiệt glutathione dự trữ [4]. Mô bệnh học gan ghi nhận tổn thương cấu trúc rõ rệt [4].
Nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm cồn liều 10 g/kg mỗi ngày trong 35 ngày trên chuột Wistar [5]. Cồn liều cao đẩy vọt chỉ số men gan AST, ALT, ALP và chất chỉ điểm thoái hóa mỡ MDA, làm thay đổi cấu trúc vi thể mô gan [5]. Rượu bìm bịp với nồng độ cồn cao mang trọn vẹn nguy cơ hủy hoại mô gan y hệt các thực nghiệm này.
Nguy cơ từ đạm và purin khi ngâm xác chim nguyên con
Bìm bịp là động vật ăn thịt sống như rắn, ếch, chuột. Khi ngâm nguyên con vào rượu, lượng lớn protein động vật và các chất dịch nội tạng bị phân rã, hòa tan vào dung dịch rượu. Tài liệu nghiên cứu hóa sinh năm 1911 chỉ ra việc chiết xuất mô động vật bằng cồn sẽ kéo theo các hợp chất protein, muối khoáng [6]. Các chất không tan trong ether nhưng tan trong cồn nóng còn bao gồm xà phòng hóa, sản phẩm phân giải protein và muối mật [6]. Các phân tử này có đặc tính gây tan máu rất mạnh và không mang lại giá trị dược lý có lợi [6].
Nội tạng và cơ thịt chim bìm bịp chứa hàm lượng nhân purin cực lớn. Quá trình ngâm chiết giải phóng purin tự do vào rượu. Khi người bệnh gút uống phải, purin lập tức chuyển hóa thành axit uric. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 trên mô hình bệnh gút cho thấy khi nồng độ enzym xanthine oxidase (XO) tăng cao, axit uric và creatinin huyết thanh tăng mạnh, dẫn đến lắng đọng urat gây teo cầu thận, hoại tử biểu mô ống thận và suy giảm chức năng bài tiết [7]. Nạp cồn kèm purin động vật từ rượu bìm bịp vừa kích hoạt enzym XO sản sinh ồ ạt axit uric, vừa ngăn thận đào thải, tạo ra cuộc tấn công kép hủy hoại khớp và thận.
Hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm động vật
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng rượu ngâm càng lâu càng bổ, độc tố tự triệt tiêu. Cồn không tiêu hủy được purin từ thịt và phủ tạng bìm bịp. Xác chim ngâm lâu ngày phân hủy sinh ra các amin độc và protein biến tính.
Nhiều người thấy bớt đau tạm thời sau khi uống nên tin rượu bìm bịp có tác dụng chữa gút. Thực tế, cồn gây ức chế thần kinh trung ương tạm thời tạo cảm giác giảm đau ảo. Ngay sau đó, axit uric máu tăng vọt sẽ kích hoạt cơn viêm khớp gút cấp tính dữ dội, khớp sưng nóng đỏ đau và biến dạng.
Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu bìm bịp
Nhóm người có tiền sử tăng axit uric máu, bệnh gút cấp và mạn tính không được đụng vào bất kỳ giọt rượu bìm bịp nào.
Người mắc bệnh gan mạn tính bao gồm viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, xơ gan, tăng men gan phải tránh xa tuyệt đối. Cồn là chất gây độc trực tiếp đẩy nhanh xơ hóa gan sang giai đoạn mất bù.
Người có bệnh thận mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan như allopurinol, colchicine, thuốc chống viêm giảm đau NSAID cần kiêng rượu hoàn toàn để ngừa tương tác gây độc tính [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bệnh gút và gan
Người mắc bệnh gút và gan mạn tính cần kiên quyết loại bỏ hoàn toàn các loại rượu ngâm động vật khỏi chế độ sinh hoạt. Thay vào đó, cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa do bác sĩ chỉ định.
Kiểm soát nồng độ axit uric bằng chế độ ăn giảm đạm động vật giàu purin (nội tạng, thịt đỏ, hải sản). Uống đủ 2 - 2,5 lít nước lọc mỗi ngày giúp tăng đào thải axit uric qua đường tiết niệu. Tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào gan.
Khám sức khỏe định kỳ mỗi 3 - 6 tháng để theo dõi men gan, nồng độ axit uric, chức năng thận. Nếu phát hiện men gan bất thường khi đang điều trị gút, cần liên hệ bác sĩ ngay để điều chỉnh thuốc kịp thời [1]. Tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc dân gian truyền miệng thay thế y học hiện đại.
Rượu bìm bịp không phải thần dược cho bệnh xương khớp mà là mối đe dọa trực tiếp đến gan và khớp. Từ bỏ thói quen dùng rượu thuốc động vật là bước quan trọng giúp bảo vệ lá gan và giữ cho nồng độ axit uric ổn định bền vững.
