Nhu cầu dinh dưỡng và băn khoăn về mướp khía
Mướp khía là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt Nam nhờ vị ngọt thanh, tính mát và dễ chế biến. Trong giai đoạn mang thai, nhu cầu về vi chất dinh dưỡng, chất xơ và nước của cơ thể tăng cao rõ rệt để hỗ trợ sự phát triển của thai nhi. Do đó, việc lựa chọn các loại rau củ lành tính luôn là mối quan tâm hàng đầu của thai phụ.
Nhiều mẹ bầu thắc mắc liệu ăn mướp khía có thực sự an toàn hay tiềm ẩn nguy cơ gây co thắt tử cung. Để giải đáp băn khoăn này, cần phân tích cẩn trọng các thành phần dinh dưỡng cũng như các dữ liệu nghiên cứu độc tính thực nghiệm hiện có.
Phụ nữ mang thai có nên ăn mướp khía?
Mướp khía cung cấp nước, chất xơ và nhiều dưỡng chất thực vật có ích cho hệ tiêu hóa của người bình thường. Tuy nhiên, phụ nữ mang thai cần ăn ở mức độ vừa phải và hết sức thận trọng khi chế biến. Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai để đưa ra mức khuyến nghị an toàn tuyệt đối.
Đáng chú ý, các dữ liệu tiền lâm sàng trên mô hình động vật ghi nhận một số chiết xuất của cây mướp khía có đặc tính gây độc cho thai nhi [1]. Vì vậy, thai phụ chỉ nên dùng phần thịt quả nấu chín, tuyệt đối không ăn quả có vị đắng bất thường và không dùng các dạng chiết xuất cô đặc hay bài thuốc dân gian từ hạt và lá mướp khía.
Giá trị dinh dưỡng và chất chống oxy hóa từ mướp khía
Mướp khía (tên khoa học: Luffa acutangula) thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) [2]. Phần vỏ ngoài của quả mướp khía thường bị gọt bỏ trong quá trình chế biến, nhưng đây lại là bộ phận chứa hàm lượng dưỡng chất đáng chú ý [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 phân tích thành phần vỏ mướp khía cho thấy bộ phận này chứa 20,6% chất xơ và 7,7% khoáng chất [3]. Phân tích acid amin ghi nhận hàm lượng cao nhất là Carnosine, tiếp theo là acid aspartic và acid aminoadipic [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận chiết xuất ethyl acetate của vỏ mướp khía có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, chứa lượng đáng kể các acid phenolic tự do như acid p-coumaric (68,64 mg/100 g trọng lượng khô), acid gallic (34,98 mg/100 g trọng lượng khô), acid protocatechuic (30,52 mg/100 g trọng lượng khô) và acid ferulic dạng liên kết (13,04 mg/100 g trọng lượng khô) [3].
Bằng chứng khoa học về độc tính và cảnh báo an toàn
Hiện tại, các nghiên cứu chuyên sâu về tác động sinh học của mướp khía chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để đánh giá hồ sơ an toàn [1].
Một tổng quan khoa học năm 2018 đã tổng hợp các nghiên cứu dược lý và độc tính của mướp khía trên mô hình tiền lâm sàng [1]. Nghiên cứu độc tính cấp tính trên chuột Wistar uống chiết xuất ethanol từ lá cây với các nồng độ 50, 100, 250, 500, 1.000 và trên 2.000 mg/kg, theo dõi trong 72 giờ không ghi nhận tử vong hay triệu chứng ngộ độc [1].
Tuy nhiên, khi thử nghiệm an toàn các chiết xuất từ quả mướp khía (chiết xuất ether, chloroform, ethanol và chiết xuất nước) theo hướng dẫn OECD 423, kết quả ghi nhận tỷ lệ tử vong 50% ở liều uống 2.000 mg/kg [1]. Đáng lưu ý hơn với thai phụ, các nghiên cứu độc tính cấp tính trên mô hình tiền lâm sàng cho thấy cây có đặc tính gây độc thai nhi do làm giảm trọng lượng thai trong thai kỳ [1]. Dữ liệu này đòi hỏi phụ nữ mang thai phải đặc biệt cảnh giác, không lạm dụng hoặc dùng các chế phẩm chiết xuất liều cao từ mướp khía [1].
Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của mướp khía
Nhiều người quan niệm mướp khía là rau củ tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, ăn bao nhiêu cũng được. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì các loại thực vật họ Bầu bí có thể tích lũy các hợp chất tự nhiên gây vị đắng khi gặp điều kiện sinh trưởng bất lợi.
Trong dân gian, hạt và các bộ phận có vị đắng của cây mướp thường được dùng làm thuốc tẩy xổ, kích thích nôn hoặc điều kinh. Những hoạt chất này có nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tiêu hóa và tử cung. Bất kỳ quả mướp khía nào bị đắng đều phải loại bỏ ngay, không được tiếc rẻ nấu chín để ăn, vì các chất đắng độc hại không bị phân hủy hoàn toàn bởi nhiệt độ.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng mướp khía?
Nhóm phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ hoặc người có tiền sử sảy thai, sinh non, dọa sảy thai nên hết sức thận trọng. Các nghiên cứu độc tính trên động vật ghi nhận nguy cơ giảm trọng lượng thai nhi khi tiếp xúc với chiết xuất thực vật này [1].
Người đang gặp các vấn đề về rối loạn tiêu hóa, đại tiện lỏng, lạnh bụng cũng không nên ăn nhiều mướp khía do tính mát và lượng nước dồi dào có thể làm nặng thêm triệu chứng. Phụ nữ mang thai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại rau này vào thực đơn định kỳ.
Áp dụng thực tế an toàn cho bữa ăn gia đình
Để sử dụng mướp khía an toàn, việc lựa chọn và sơ chế đóng vai trò quyết định. Chỉ nên chọn mua những quả tươi non, vỏ xanh đều, không bị dập nát hay sâu bệnh.
Khi sơ chế, cần gọt sạch lớp vỏ cứng có khía bên ngoài, rửa sạch dưới vòi nước chảy. Trước khi nấu cả quả, nên nếm thử một lát nhỏ ở phần cuống; nếu thấy có vị đắng dù rất nhẹ thì phải bỏ toàn bộ quả mướp đó đi. Đối với phụ nữ mang thai, tốt nhất nên loại bỏ bớt phần ruột chứa nhiều hạt già trước khi chế biến. Luôn nấu chín kỹ mướp khía qua các món canh hoặc xào chín tới, tuyệt đối không ăn sống hoặc ép nước uống.
Lời khuyên cân bằng cho thai kỳ khỏe mạnh
Mướp khía là thực phẩm cung cấp chất xơ và chất chống oxy hóa tự nhiên, nhưng chưa được chứng minh an toàn tuyệt đối cho thai kỳ qua các thử nghiệm lâm sàng [3] [1]. Thai phụ chỉ nên dùng mướp khía như một loại rau đổi vị với lượng vừa phải, luôn nấu chín và loại bỏ phần đắng. Xây dựng chế độ ăn đa dạng nhiều nhóm rau xanh an toàn khác và tham khảo ý kiến nhân viên y tế là giải pháp tối ưu cho sức khỏe của mẹ và thai nhi.
