Đi bộ vài trăm mét phải dừng lại vì bắp chân đau nhức, nghỉ một lát mới đi tiếp được là cảnh quen thuộc ở người lớn tuổi mắc chứng đau cách hồi do bệnh động mạch ngoại biên [1]. Nhiều người tự mua thực phẩm bổ sung Ginkgo biloba (bạch quả) uống mỗi ngày với hy vọng thông mạch máu chân, giúp đi bộ xa hơn mà không đau [2].

Tuy nhiên, câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa hiện có là Ginkgo biloba không mang lại lợi ích rõ rệt về mặt lâm sàng trong việc cải thiện quãng đường đi bộ ở người bị đau cách hồi [3]. Dù một số thử nghiệm cũ ghi nhận kết quả tích cực, các phân tích gộp quy mô lớn cho thấy mức tăng quãng đường đi bộ là quá nhỏ và chưa đạt ý nghĩa thống kê vững chắc để thay thế phác đồ điều trị chuẩn [3].

Đau cách hồi và cơ chế tác động của Ginkgo biloba

Đau cách hồi là tình trạng đau nhức ở các khối cơ vùng chân xuất hiện khi vận động và giảm đi sau một khoảng thời gian nghỉ ngơi ngắn [1]. Đây là triệu chứng điển hình của bệnh động mạch ngoại biên giai đoạn 2 theo phân loại Fontaine, khi lòng mạch nuôi chân bị hẹp khiến máu không cung cấp đủ oxy cho cơ bắp lúc gắng sức [4]. Để giảm triệu chứng, các hướng dẫn y khoa chuẩn thường ưu tiên liệu pháp tập luyện có giám sát kết hợp điều trị bằng thuốc chuyên khoa [1].

Trong khi đó, Ginkgo biloba là một trong những thảo dược bán chạy hàng đầu tại Mỹ và châu Âu, thường được dùng cho chứng suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ và đau cách hồi ngoại biên [2]. Về mặt dược lý, chiết xuất Ginkgo biloba được xếp vào nhóm tác nhân vận mạch, tức có khả năng tác động lên hoạt động co giãn của mạch máu [1]. Các chế phẩm thương mại của thảo dược này đều chứa hai nhóm hoạt chất chính là flavonoid và terpene dưới nhiều dạng cấu trúc khác nhau [2].

Các nhà khoa học từng đặt giả thuyết rằng hoạt chất trong Ginkgo biloba có thể thúc đẩy độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy và cải thiện trạng thái chống oxy hóa trong lòng mạch [2]. Dù vậy, khi đo đạc thực tế bằng siêu âm Doppler hay tỷ số huyết áp cổ chân - cánh tay sau vận động, thảo dược này lại không tạo ra thay đổi lớn nào đối với lưu lượng tưới máu tổng thể ở chân bị thiếu máu cục bộ [5].

Các thử nghiệm lâm sàng riêng lẻ nói gì?

Khi nhìn vào từng nghiên cứu đơn lẻ qua các thập kỷ, kết quả thu được khá mâu thuẫn [2]. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 1990 đã theo dõi 37 bệnh nhân mắc bệnh mạch máu ngoại biên giai đoạn 2 trong suốt 6 tháng [5]. Người bệnh được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất Ginkgo biloba hoặc giả dược, kiểm tra ở các mốc 6, 12 và 24 tuần [5]. Kết quả sau 24 tuần cho thấy nhóm dùng Ginkgo biloba giảm đáng kể mức độ đau tối đa (đo trên thang điểm 10 cm) và tăng quãng đường đi bộ có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không ghi nhận thay đổi nào ở chỉ số huyết áp cổ chân, tỷ số huyết áp hay thời gian phục hồi sau tập [5].

Đến năm 1996, một nghiên cứu mù đôi bắt chéo khác lại cho kết quả trái ngược khi thử nghiệm trên 18 bệnh nhân bị đau cách hồi ổn định [6]. Những người này dùng chiết xuất Ginkgo biloba (mã GB-8) liều 120 mg mỗi ngày trong 3 tháng và dùng giả dược trong 3 tháng [6]. Kết quả cho thấy thảo dược không tạo ra bất kỳ thay đổi có ý nghĩa nào về huyết áp ngoại biên, mức độ đau chân hay quãng đường đi bộ không đau và đi bộ tối đa trên máy chạy bộ [6]. Điểm sáng duy nhất là người bệnh giảm tình trạng mất tập trung và hay quên, dù trí nhớ ngắn hạn đo khách quan không đổi [6].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng giả dược, thiết kế song song công bố năm 2009 tiếp tục kiểm chứng liều cao hơn trên 62 người lớn tuổi (trung bình 70 tuổi, độ lệch chuẩn 8 tuổi) bị đau cách hồi do bệnh động mạch ngoại biên [2]. Người tham gia uống 300 mg chiết xuất Ginkgo biloba (EGb 761) mỗi ngày hoặc giả dược trong 4 tháng [2]. Kết thúc thử nghiệm, thời gian đi bộ tối đa trên máy chạy bộ ở nhóm dùng giả dược tăng 20 giây (độ lệch chuẩn 80 giây), còn nhóm dùng EGb 761 tăng 91 giây (độ lệch chuẩn 242 giây), nhưng sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê với P = 0,12 [2]. Thời gian đi bộ không đau cũng chỉ tăng lần lượt 15 giây và 21 giây ở hai nhóm (P = 0,28), đồng thời không có sự khác biệt nào về độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy, kháng thể chống LDL oxy hóa hay chất lượng cuộc sống [2].

Phân tích gộp quy mô lớn kết luận ra sao?

Để giải quyết sự bất nhất của các nghiên cứu nhỏ, các nhà khoa học thuộc mạng lưới Cochrane đã thực hiện những tổng quan hệ thống và phân tích gộp quy mô lớn vào các năm 2009, 2010 và cập nhật năm 2013 [1]. Nhóm nghiên cứu đã rà soát các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng so sánh chiết xuất Ginkgo biloba ở mọi liều lượng với giả dược trên người bị đau cách hồi [3]. Để đồng bộ hóa dữ liệu từ nhiều giao thức máy chạy bộ khác nhau (khác tốc độ và độ dốc), các tác giả quy đổi quãng đường và thời gian đi bộ sang mức tiêu hao năng lượng tính bằng kilocalo [3].

Tổng cộng có 14 thử nghiệm với 739 người tham gia được đưa vào tổng quan [3]. Trong đó, 11 thử nghiệm bao gồm 477 bệnh nhân trực tiếp so sánh Ginkgo biloba với giả dược về quãng đường đi bộ tuyệt đối (quãng đường tối đa đi được) [7]. Phân tích cho thấy khi kết thúc điều trị, nhóm dùng Ginkgo biloba có mức tăng tiêu hao năng lượng tổng thể là 3,57 kilocalo (khoảng tin cậy từ -0,10 đến 7,23; P = 0,06) so với giả dược [3].

Khi quy đổi ra thực tế, con số 3,57 kilocalo này tương đương với việc người bệnh chỉ đi bộ thêm được 64,5 mét (khoảng tin cậy từ -1,8 đến 130,7 mét) trên máy chạy bộ phẳng với vận tốc trung bình 3,2 km/giờ [3]. Vì giá trị P = 0,06 chưa vượt qua ngưỡng ý nghĩa thống kê chuẩn và mức tăng quãng đường quá khiêm tốn, các tác giả kết luận không có bằng chứng cho thấy Ginkgo biloba mang lại lợi ích có ý nghĩa lâm sàng cho bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên [3].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Nhìn lại lịch sử nghiên cứu, một tổng quan hệ thống năm 2005 đánh giá 7 tổng quan/phân tích gộp và 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (tìm kiếm đến tháng 12/2004) từng nhận định Ginkgo biloba và chế phẩm padma 28 có hiệu quả hơn giả dược ở bệnh nhân đau cách hồi giai đoạn Fontaine II, trong khi tỏi, omega-3, vitamin E, châm cứu hay liệu pháp thải độc (chelation) không có bằng chứng hiệu quả [4]. Một bài tổng quan năm 2023 điểm lại hoạt tính tim mạch của Ginkgo biloba cũng nhắc lại việc từng có tổng quan ghi nhận thảo dược này hiệu quả hơn giả dược đối với chứng đau cách hồi [8].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng ủng hộ Ginkgo biloba nằm ở sai lệch xuất bản (publication bias) [3]. Báo cáo cập nhật năm 2013 chỉ rõ việc thiếu hụt dữ liệu hoặc các thử nghiệm có kết quả "âm tính" (không hiệu quả) không được công bố nhiều khả năng đã làm thổi phồng mức độ hiệu quả của thảo dược này trong các thống kê trước đó [3].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng thường có cỡ mẫu nhỏ (từ 18 đến 62 người) và thời gian theo dõi ngắn (từ 3 đến 6 tháng) [6]. Ngay cả nhóm tác giả thực hiện thử nghiệm dùng liều 300 mg/ngày trong 4 tháng cũng lưu ý rằng dữ liệu hiện tại không ủng hộ việc dùng Ginkgo biloba làm liệu pháp điều trị hiệu quả cho bệnh động mạch ngoại biên, và các nghiên cứu tương lai nếu có sẽ cần thời gian sử dụng dài hơn để đánh giá [2].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược thông mạch

Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng Ginkgo biloba có thể "đả thông" mọi mạch máu từ não xuống chân và trị được nhiều bệnh tim mạch [8]. Thực tế, tổng quan y văn năm 2023 cho thấy dù Ginkgo biloba được dùng rộng rãi cho tăng huyết áp, bệnh mạch máu não, suy tĩnh mạch ngoại biên, hội chứng Raynaud hay rối loạn cương dương, đa số các phân tích gộp đều cho kết quả kém khả quan [8].

Cụ thể, với bệnh tăng huyết áp, không có bằng chứng thuyết phục nào ủng hộ hiệu quả hạ áp của chiết xuất Ginkgo biloba do thiết kế nghiên cứu còn nhiều thiếu sót và chất lượng phương pháp luận kém [8]. Ở người bị ù tai không kèm bệnh tim mạch, Ginkgo biloba cũng không hiệu quả hơn giả dược (chỉ trừ nhóm người cao tuổi có kèm sa sút trí tuệ) [8]. Với hội chứng co thắt mạch Raynaud, kết quả rất mâu thuẫn và Ginkgo biloba thậm chí được chứng minh là kém hiệu quả hơn thuốc chuẩn nifedipine [8].

Một hiểu lầm khác là tin rằng uống thảo dược giúp giảm đau chân nghĩa là mạch máu đã hết tắc nghẽn [5]. Như thử nghiệm năm 1990 đã chỉ ra, ngay cả ở những bệnh nhân cảm thấy bớt đau và đi bộ xa hơn sau 24 tuần dùng Ginkgo biloba, kết quả siêu âm Doppler và đo huyết áp cổ chân vẫn không hề cải thiện, chứng tỏ tình trạng thiếu máu nuôi chân về mặt đại thể vẫn còn nguyên [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người lớn tuổi bị đau cách hồi tuyệt đối không tự ý dùng Ginkgo biloba để thay thế các phương pháp điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả như tập luyện phục hồi chức năng có giám sát và dùng thuốc theo đơn [3]. Việc trì hoãn điều trị chuẩn vì quá tin vào thực phẩm chức năng có thể làm bệnh mạch máu ngoại biên tiến triển nặng hơn.

Những người đang mắc kèm các bệnh lý tim mạch như tăng huyết áp, hội chứng Raynaud hoặc đang dùng thuốc điều trị chuyên khoa (như nifedipine) cần đặc biệt thận trọng [8]. Dữ liệu cho thấy cả Ginkgo biloba và giả dược đều có thể tạo ra dao động trên huyết áp hệ thống [6]. Do đó, người có bệnh nền hoặc đang uống thuốc kê đơn bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ chế phẩm Ginkgo biloba nào.

Gợi ý áp dụng thực tế cho người bệnh

Thay vì trông chờ vào viên uống thảo dược với mức cải thiện quãng đường đi bộ chỉ khoảng 64,5 mét trên máy chạy bộ (vốn không đạt ý nghĩa thống kê) [3], người bị đau cách hồi nên tập trung vào liệu pháp vận động có giám sát [1]. Tập đi bộ đúng phương pháp dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế kết hợp điều trị thuốc đặc hiệu mới là nền tảng giúp cải thiện triệu chứng bền vững [3].

Trong trường hợp người bệnh lớn tuổi có kèm theo biểu hiện suy giảm nhận thức, giảm sự tập trung hoặc hay quên do thiểu năng tuần hoàn, có thể trao đổi với bác sĩ về việc dùng chiết xuất Ginkgo biloba như một biện pháp hỗ trợ nhận thức [6]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, những liều lượng từng được sử dụng an toàn là 120 mg mỗi ngày (dùng trong 3 tháng) [6] hoặc 300 mg mỗi ngày (dùng trong 4 tháng) với các chiết xuất chuẩn hóa chứa flavonoid và terpene [2]. Tuy nhiên, người bệnh cần hiểu rõ mục đích dùng lúc này là hỗ trợ chức năng nhận thức chứ không phải để chữa khỏi chứng tắc mạch chân [6].

Song song với phác đồ của bác sĩ, người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước, ăn uống cân bằng và theo dõi sát các triệu chứng đau chân khi đi lại. Khám định kỳ để đo huyết áp cổ chân - cánh tay và siêu âm mạch máu sẽ giúp bác sĩ đánh giá chính xác mức độ tưới máu chi dưới để điều chỉnh thuốc kịp thời [5].

Tóm lại, bằng chứng khoa học hiện tại khẳng định Ginkgo biloba không mang lại lợi ích rõ rệt về mặt lâm sàng trong việc kéo dài quãng đường đi bộ cho người bị đau cách hồi do bệnh động mạch ngoại biên [3]. Người bệnh không nên tự mua thảo dược này với kỳ vọng làm thông mạch máu chân, mà cần tuân thủ liệu pháp tập luyện và phác đồ thuốc của bác sĩ chuyên khoa [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ thực phẩm bổ sung nào để đảm bảo an toàn và tránh lãng phí [2].