Bối cảnh và mối lo ngại về xơ vữa mạch máu

Bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch gây ra hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu [1]. Trong đời sống hàng ngày, nhiều người thường lo lắng khi cầm trên tay kết quả xét nghiệm mỡ máu với chỉ số cholesterol tăng cao. Nhiều người truyền tai nhau việc tìm đến các loại thảo dược tự nhiên quen thuộc, trong đó có cây biển súc (hay còn gọi là rau đắng đất), với kỳ vọng làm sạch thành mạch và bảo vệ trái tim.

Thực tế, quá trình xơ vữa không đơn thuần chỉ là việc mỡ bám vào thành mạch như cặn bẩn bám vào đường ống nước. Quá trình này bắt nguồn từ tổn thương viêm mạn tính và sự biến đổi sinh học sâu sắc của các phân tử mỡ [2]. Vậy cây biển súc có thực sự hỗ trợ ngăn ngừa xơ vữa động mạch bằng cách ức chế oxy hóa mỡ xấu và bảo vệ nội mạc hay không?

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện có

Câu trả lời thẳng thắn là: Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng nghiên cứu trực tiếp nào chứng minh cây biển súc có khả năng ức chế oxy hóa LDL hay bảo vệ nội mạc mạch máu để ngăn ngừa xơ vữa động mạch.

Mặc dù biển súc là vị thuốc dân gian quen thuộc, các dữ liệu sinh học phân tử hiện nay chỉ làm rõ vai trò then chốt của các chất oxy hóa và thụ thể bề mặt trong tổn thương mạch máu [2], [1]. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa lời đồn đại dân gian và những cơ chế đã được khoa học thực nghiệm xác nhận.

Bản chất của xơ vữa: Căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm

Xơ vữa động mạch từ lâu đã được biết đến là một căn bệnh viêm mạn tính [2]. Đi kèm với đó là tình trạng căng thẳng oxy hóa nghiêm trọng trong thành mạch máu, xuất phát từ sự mất cân bằng giữa lượng gốc oxy phản ứng (ROS) sinh ra quá mức và hệ thống phòng thủ chống oxy hóa bị suy yếu [2].

Bình thường, lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) giữ vai trò vận chuyển cholesterol đi nuôi cơ thể qua hệ tuần hoàn máu [3]. Tuy nhiên, khi các yếu tố nguy cơ tích tụ, tế bào nội mạc và các tế bào khác sẽ giải phóng nhiều gốc oxy tự do [4]. Lực oxy hóa dư thừa này sẽ biến đổi các hạt LDL tự nhiên thành các hạt LDL bị oxy hóa (ox-LDL) có độc tính sinh xơ vữa rất cao [2].

Khi LDL bị biến đổi sinh hóa bởi các gốc tự do tại lớp dưới nội mạc của thành động mạch, quá trình xơ vữa chính thức bùng phát [4]. Tình trạng này làm tăng nguy cơ tổn thương cấu trúc và gây suy thoái sớm các tế bào mạch máu [4].

"Mỡ xấu" bị biến đổi và sự hình thành mảng xơ vữa

Sau khi ox-LDL xuất hiện, chúng nhanh chóng lắng đọng ở lớp dưới nội mạc thành mạch [2]. Khác với LDL bình thường, ox-LDL được các đại thực bào nhận diện và "nuốt chửng" một cách ồ ạt [5]. Việc tích tụ quá nhiều phân tử mỡ biến đổi khiến các đại thực bào phình to, chuyển hóa thành những "tế bào bọt" (foam cells) chứa đầy lipid [1], [5].

Các tế bào bọt chính là dấu ấn bệnh lý điển hình của các dải vân mỡ - giai đoạn đầu tiên của mảng xơ vữa [5], [3]. Quá trình này không chỉ làm dày thành động mạch mà còn kéo theo sự tăng sinh và di chuyển của các tế bào cơ trơn mạch máu (VSMC), đồng thời kích thích lắng đọng collagen để tạo thành mảng xơ vữa hoàn chỉnh [2], [1].

Bên cạnh đó, ox-LDL còn giữ chân các tế bào miễn dịch như bạch cầu đơn nhân và tế bào lympho T ở lại lớp nội mạc, gây độc trực tiếp cho cả tế bào nội mạc lẫn tế bào bọt [5]. Sự tích tụ liên tục này thúc đẩy quá trình tái cấu trúc thành mạch và làm lòng mạch dần hẹp lại [3].

Cơ chế thụ thể LOX-1 và nguy cơ tổn thương nội mạc

Để các phân tử ox-LDL phát huy tác động phá hủy lên mạch máu, chúng cần thông qua các thụ thể quét trên bề mặt tế bào, trong đó quan trọng nhất là thụ thể LOX-1 [2]. LOX-1 là một glycoprotein xuyên màng có chức năng gắn kết và đưa ox-LDL vào sâu bên trong nội mạc [2].

Tại tế bào nội mạc mạch máu, sự gắn kết giữa ox-LDL và LOX-1 sẽ kích hoạt một chuỗi phản ứng dây chuyền tiêu cực [2]:

  • Làm gia tăng biểu hiện của các phân tử bám dính tế bào, khiến các tế bào viêm dễ dàng dính chặt và chui qua nội mạc vào bên trong thành mạch [2].
  • Thúc đẩy tế bào sản sinh nhiều chất co mạch và tăng sinh thêm các gốc oxy phản ứng (ROS) [2].
  • Làm cạn kiệt lượng oxit nitric (NO) của tế bào nội mạc, dẫn đến suy giảm chức năng giãn mạch nghiêm trọng [2].

Các phản ứng này tạo thành một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm. Thậm chí, thụ thể LOX-1 còn bị kích hoạt mạnh mẽ bởi chính các phân tử LDL biến đổi, các chất trung gian gây viêm, tình trạng tăng đường huyết và dòng chảy huyết động bất thường [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về các dạng oxy hóa mạch máu?

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đi sâu làm rõ cơ chế tổn thương mạch máu thực tế [1]. Nhóm tác giả giải thích rằng trước đây các nghiên cứu thường dùng LDL oxy hóa bằng đồng (Cuox-LDL) trong phòng thí nghiệm [1]. Nghiên cứu năm 2022 đã sử dụng mô hình phù hợp sinh lý hơn là LDL bị oxy hóa bởi enzyme myeloperoxidase (Mox-LDL) từ tế bào miễn dịch tiết ra [1].

Nghiên cứu trên tế bào nội mạc động mạch chủ của người (HAEC) chỉ ra rằng Mox-LDL kích thích làm tăng chính biểu hiện của thụ thể LOX-1 trên bề mặt tế bào [1]. Sự gia tăng này trực tiếp làm bùng phát phản ứng viêm cục bộ và suy giảm khả năng tạo mạch của tế bào, dẫn tới tình trạng rối loạn chức năng nội mạc [1]. Myeloperoxidase biến đổi LDL thông qua việc tạo ra axit hypoclorơ (HOCl) từ H2O2 và clorua, phản ánh chính xác các tổn thương diễn ra trong cơ thể sống [1], [3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 1995 trên tế bào nội mạc động mạch chủ bò đã xem xét tác động của các biến đổi lipid phối hợp [6]. Nghiên cứu ủ LDL với 20 mM glucose trong 3 ngày để tạo LDL bị đường hóa (gLDL), sau đó tiếp tục ủ với 1 microM CuSO4 trong 12 giờ để tạo LDL vừa bị đường hóa vừa bị oxy hóa (ogLDL) [6].

Kết quả cho thấy ogLDL kích thích sản xuất prostacyclin (PGI2) - một chất bảo vệ nội mạc - mạnh hơn đáng kể so với LDL bình thường, và tác động này phụ thuộc theo liều lượng cũng như mức độ oxy hóa [6]. Điều này cho thấy nội mạc mạch máu có cơ chế tự thích ứng nhất định nhằm cố gắng loại bỏ các lipoprotein gây xơ vữa và duy trì lưu thông máu [6].

Vai trò của chất chống oxy hóa: Giới hạn và hiểu lầm

Vì quá trình oxy hóa LDL là mắt xích then chốt hình thành bệnh xơ vữa, giả thuyết sử dụng chất chống oxy hóa để bảo vệ mạch máu đã được đặt ra từ rất sớm [7], [5]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật từng cho thấy những chất chống oxy hóa như probucol, butylated hydroxytoluene và alpha-tocopherol có thể làm chậm tiến triển của xơ vữa mạch máu [5]. Dữ liệu dịch tễ học cũng chỉ ra chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa tự nhiên như vitamin E, beta-carotene và vitamin C mang lại lợi ích nhất định cho tim mạch [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu y khoa tổng hợp cho thấy một thực tế phức tạp hơn nhiều [7]. Các chiến lược can thiệp bằng chất chống oxy hóa đơn thuần trên lâm sàng lại cho kết quả rất hạn chế trong việc giảm thiểu biến cố tim mạch hoặc ngăn chặn sự tiến triển của mảng xơ vữa [7]. Nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy có sự tách rời giữa mức độ oxy hóa lipoprotein và tốc độ xơ vữa động mạch [7].

Các nhà khoa học nhận định rằng viêm nhiễm mới là quá trình khởi phát nguyên phát của bệnh, còn căng thẳng oxy hóa chỉ là phản ứng thứ phát sau đó [7]. Do đó, việc độc giả kỳ vọng dùng một loại thảo dược như cây biển súc để "chống oxy hóa, dọn sạch mảng xơ vữa" là một hiểu lầm lớn về mặt sinh học.

Các yếu tố nguy cơ khác cần được kiểm soát

Quá trình xơ vữa động mạch chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố bệnh học chứ không chỉ phụ thuộc vào các phân tử oxy hóa [4]:

  • Tuổi tác: Xơ vữa động mạch là căn bệnh gắn liền với quá trình lão hóa của cơ thể, trong đó tổn thương và lão hóa nội mạc là dấu hiệu cốt lõi [4].
  • Giới tính: Nam giới có tỷ lệ mắc xơ vữa động mạch cao xấp xỉ gấp đôi so với phụ nữ ở cùng độ tuổi [4].
  • Lối sống và chuyển hóa: Nồng độ lipid máu cao, thói quen hút thuốc lá và bệnh tăng huyết áp là những yếu tố nguy cơ hàng đầu [4].
  • Dinh dưỡng: Chế độ ăn uống dư thừa năng lượng dẫn tới béo phì và đái tháo đường, trực tiếp gia tăng lượng LDL bị biến đổi sinh hóa trong lòng mạch [4], [6].

Bên cạnh đó, việc điều biến thụ thể LOX-1 là một hướng can thiệp tiềm năng [2]. Chuột bị làm bất hoạt gen LOX-1 hoặc được can thiệp điều trị kháng LOX-1 đã cho thấy giảm viêm, giảm căng thẳng oxy hóa và giảm xơ vữa mạch [2]. Song việc mất hoàn toàn thụ thể này lại gây ra tổn thương do thiếu máu cục bộ, chứng minh việc can thiệp vào mạch máu cần sự cẩn trọng và theo dõi chuyên môn chặt chẽ [2].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng cây biển súc?

Cây biển súc là một vị thảo dược trong y học cổ truyền, thường dùng cho mục đích lợi tiểu hoặc thanh nhiệt. Tuy nhiên, người bệnh tim mạch cần đặc biệt lưu ý:

  • Người đã được chẩn đoán xơ vữa động mạch hoặc có nguy cơ tim mạch cao: Tuyệt đối không tự ý uống nước cây biển súc để thay thế các thuốc điều trị nội khoa tiêu chuẩn (như thuốc kiểm soát huyết áp, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin).
  • Người có bệnh lý nền mạn tính: Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận, hoặc đái tháo đường cần thận trọng, tránh uống các loại nước lá thảo dược đậm đặc dài ngày vì có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho cơ thể hoặc gây tương tác thuốc.
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ cây biển súc để đảm bảo không cản trở phác đồ điều trị chính thống.

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu

Để ngăn ngừa tình trạng oxy hóa LDL và bảo vệ tế bào nội mạc mạch máu một cách khoa học, độc giả nên xây dựng lối sống lành mạnh toàn diện:

  • Dinh dưỡng tự nhiên và đa dạng: Thay vì tìm kiếm dược chất đặc trị từ một loại cây cỏ chưa được chứng minh, hãy duy trì chế độ ăn giàu rau xanh, củ quả tươi nhiều màu sắc và các loại hạt để cung cấp nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên bền vững [5].
  • Kiểm soát chuyển hóa: Giảm bớt lượng đường ngọt tinh chế và tinh bột dư thừa để phòng tránh nguy cơ đường hóa và oxy hóa các phân tử mỡ trong cơ thể [4], [6].
  • Hạn chế gốc tự do từ môi trường: Bỏ thuốc lá hoàn toàn, giảm uống rượu bia và hạn chế các món ăn chiên rán nhiều dầu mỡ ở nhiệt độ cao [4].
  • Vận động và theo dõi định kỳ: Tập thể dục thường xuyên giúp nội mạc mạch máu tăng tiết oxit nitric, cải thiện sự đàn hồi tự nhiên của thành mạch. Khám sức khỏe định kỳ giúp kiểm soát sớm huyết áp và nồng độ lipid trong máu [4].

Kết luận

Cây biển súc hiện chưa có căn cứ khoa học xác thực trong việc ức chế oxy hóa LDL hay bảo vệ lớp lót nội mạc khỏi mảng bám xơ vữa. Bản chất của xơ vữa động mạch là một chuỗi phản ứng viêm và oxy hóa phức tạp đòi hỏi sự can thiệp đa chiều. Người dân không nên đặt trọn niềm tin vào các biện pháp truyền miệng mà cần tuân thủ chỉ dẫn chuyên môn, kiểm soát các chỉ số mỡ máu và duy trì lối sống lành mạnh để bảo vệ hệ tim mạch lâu dài.