Vào những tuần cao điểm chạy hạn chót của các dự án công nghệ hay kế hoạch kinh doanh, bàn làm việc của nhiều người trẻ hiếm khi vắng bóng những lon nước tăng lực ướp lạnh. Cảm giác mệt mỏi, thiếu ngủ sau nhiều đêm thức trắng nhanh chóng bị xua tan chỉ sau vài ngụm nước ngọt có ga sảng khoái. Tuy nhiên, đằng sau sự tỉnh táo tức thì đó là áp lực vô hình nhưng vô cùng nặng nề đè nặng lên hệ thống tim mạch và thần kinh thực vật.

Nước tăng lực không đơn thuần là một món giải khát bổ sung năng lượng mà thực chất là một hỗn hợp gồm nhiều hoạt chất kích thích thần kinh ở nồng độ cao [1], [2]. Khi người làm việc văn phòng ít vận động liên tục nạp các hoạt chất này để cưỡng ép cơ thể hoạt động, nhịp tim và huyết áp sẽ phải chịu những biến đổi bất thường mà bản thân người uống khó có thể lường trước [1], [3].

Cơn sốt nước tăng lực mùa tăng ca và sự nhầm lẫn về năng lượng

Nhiều người ngồi bàn giấy thường có thói quen xem nước tăng lực như một giải pháp cứu cánh để duy trì sự tập trung cao độ khi cơ thể đã kiệt sức. Cảm giác phấn chấn sau khi uống khiến người dùng lầm tưởng rằng cơ thể đã thực sự được nạp năng lượng sinh học mới để tiếp tục làm việc [1], [4].

Thực tế, năng lượng tức thời mà người uống cảm nhận được phần lớn đến từ lượng đường hấp thu nhanh và các chất kích thích thần kinh trung ương [1], [3]. Những thành phần này đánh lừa não bộ bằng cách ngăn chặn các tín hiệu mệt mỏi tự nhiên, khiến các cơ quan nội tạng phải hoạt động quá công suất bình thường [2], [3].

Tình trạng này lặp đi lặp lại nhiều ngày trong các giai đoạn nước rút của công việc tạo ra một chu kỳ căng thẳng kép. Cơ thể vừa phải chịu đựng tình trạng thiếu ngủ kéo dài, vừa phải chịu sự kích thích liên tục từ các hoạt chất sinh học ngoại lai [2], [3].

Cơ chế tác động: Tim và hệ thần kinh thực vật bị thúc đẩy thế nào?

Thành phần chủ đạo tạo nên tác động mạnh mẽ của nước tăng lực là caffeine ở hàm lượng cao, thường được kết hợp cùng taurine, đường và các vitamin nhóm B [2], [3]. Trong nhiều sản phẩm, sự phối hợp giữa caffeine và các hợp chất khác như theophylline tạo nên hiệu ứng kích thích thần kinh cộng hưởng rất rõ rệt [4].

Caffeine là một chất kích thích thần kinh tự nhiên hoạt động chủ yếu bằng cách ức chế các thụ thể tiếp nhận adenosine trong não bộ [2]. Khi các thụ thể này bị phong tỏa, cảm giác buồn ngủ biến mất và hệ thống thần kinh giao cảm bị kích hoạt mạnh mẽ [3]. Sự gia tăng hoạt động giao cảm này lập tức truyền tín hiệu co mạch và thúc đẩy tim đập nhanh hơn bình thường [3].

Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng việc tiêu thụ nước tăng lực đi kèm với sự gia tăng huyết áp, tăng cường trương lực giao cảm và gây ra hiện tượng kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ [3]. Hệ thần kinh tự chủ bị đẩy vào trạng thái sẵn sàng chiến đấu hoặc bỏ chạy, một phản ứng vốn chỉ dành cho các tình huống căng thẳng sinh tồn cấp tính [3]. Khi người uống chỉ ngồi yên trước màn hình máy tính, nguồn năng lượng và áp lực này không được giải phóng qua vận động cơ bắp, khiến hệ thống mạch máu phải chịu tải trực tiếp [1], [3].

Thử nghiệm năm 2025: Độ cứng động mạch biến đổi sau 30 phút

Để làm sáng tỏ tác động cấp tính của các loại đồ uống này lên mạch máu, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 đã theo dõi chi tiết trên 64 người trẻ khỏe mạnh có huyết áp bình thường, không mắc bệnh tim mạch hay rối loạn chuyển hóa [1]. Sau khi đo các chỉ số huyết động và mạch máu cơ bản, người tham gia được cho uống một lon nước tăng lực, sau đó được đo lại các thông số ở mốc 30 phút và 2 giờ bằng thiết bị chuyên dụng không xâm lấn [1].

Kết quả thực nghiệm ghi nhận sự gia tăng tạm thời nhưng có ý nghĩa thống kê của chỉ số gia tăng áp lực mạch (AIx) và AIx hiệu chỉnh theo nhịp tim 75 lần/phút (AIx@75) ngay tại thời điểm 30 phút sau khi uống nước tăng lực (với P lần lượt bằng .016 và .005) [1]. Sự gia tăng này cho thấy các thành mạch máu ngoại biên bị căng cứng tạm thời một cách đáng kể [1].

Mặc dù chỉ số độ cứng động mạch này trở về mức ban đầu sau 2 giờ, các biến đổi huyết động khác vẫn tiếp diễn [1]. Ở thời điểm 2 giờ sau uống, huyết áp tâm trương ở cả mạch ngoại biên và mạch máu trung tâm đều giảm rõ rệt so với mức cơ bản (P lần lượt là .011 và .020), đồng thời tổng kháng lực mạch máu toàn thân cũng sụt giảm đáng chú ý (P = .044) [1]. Trong khi đó, các chỉ số như thể tích tống máu, cung lượng tim, chỉ số tim, nhịp tim và vận tốc sóng mạch (PWV) vẫn giữ mức ổn định [1]. Nghiên cứu này khẳng định nước tăng lực gây ra những thay đổi cấp tính lên độ cứng động mạch, đòi hỏi người trẻ cần phải hết sức thận trọng [1].

Nguy cơ loạn nhịp: Từ cảm giác hồi hộp đến rung nhĩ cấp tính

Tác động gây kích thích của nước tăng lực lên hệ thống dẫn truyền điện học của tim là một trong những mối lo ngại lớn nhất của giới y khoa [5], [6], [7]. Một nghiên cứu tổng quan mang tính bước ngoặt năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 32 báo cáo ca lâm sàng và 19 thử nghiệm lâm sàng, cho thấy số lượng biến cố tim mạch bất lợi, các ca cấp cứu và thậm chí tử vong liên quan đến nước tăng lực ngày càng gia tăng [6].

Nhiều trường hợp rối loạn nhịp tim nguy hiểm đã được ghi nhận ngay cả ở những thanh niên trẻ tuổi không hề có tiền sử bệnh tim từ trước [5], [4], [3]. Một báo cáo lâm sàng năm 2020 mô tả trường hợp một nam sinh viên 22 tuổi khỏe mạnh, hoàn toàn không có tiền sử bệnh lý tim mạch cá nhân hay gia đình, đã phải nhập viện cấp cứu vào sáng sớm vì khó thở dữ dội [4]. Trước kỳ thi học kỳ sáng hôm đó, nam thanh niên này đã uống 2 lon nước tăng lực với tổng hàm lượng caffeine và taurine là 111 mg để giữ tỉnh táo [4].

Sau khi uống khoảng một giờ, cảm giác tỉnh táo ban đầu nhanh chóng bị thay thế bởi tình trạng bồn chồn, nôn mửa và khó thở [4]. Khi thăm khám tại phòng cấp cứu, bệnh nhân trong trạng thái kích động vật vã, nhịp tim đo được vọt lên mức hơn 150 nhịp/phút với nhịp đập hoàn toàn không đều và được chẩn đoán mắc chứng rung nhĩ (AF) [4]. Báo cáo cũng nhắc lại các nghiên cứu trước đó của Di Rocco và Mattioli, ghi nhận nhiều thanh thiếu niên bị rung nhĩ đáp ứng thất nhanh sau khi nạp lượng lớn caffeine và nước tăng lực [4]. Dù rung nhĩ rất hiếm gặp ở người dưới 60 tuổi (chiếm dưới 1%), các chất kích thích liều cao trong nước tăng lực hoàn toàn có thể trở thành ngòi nổ kích hoạt cơn loạn nhịp này [4].

Nghiêm trọng hơn, tài liệu y khoa năm 2017 đã báo cáo 2 ca rối loạn nhịp thất đe dọa tính mạng ở bệnh nhân trẻ sau khi tiêu thụ nước tăng lực [5]. Tuyên bố của Hội Loạn nhịp Tim Châu Âu (ECAS) năm 2019 cũng dẫn chứng 22 biến cố tim mạch nghiêm trọng liên quan đến việc sử dụng hoặc lạm dụng nước tăng lực, bao gồm cả những ca rối loạn nhịp tim ác tính có hoặc không kèm ngừng tim [7]. Đánh giá toàn diện năm 2023 cũng phân tích tác hại của việc lạm dụng nước tăng lực và xác định được 9 trường hợp ngừng tim, trong đó có 3 trường hợp dẫn đến tử vong [2].

Liều lượng và ngưỡng an toàn: Uống bao nhiêu là quá mức?

Mức độ rủi ro đối với hệ tim mạch tỷ lệ thuận với lượng nước tăng lực được nạp vào cơ thể trong một khoảng thời gian ngắn [8]. Một đánh giá nguy cơ chuyên sâu năm 2019 tại Châu Âu về các thông số tim mạch đã chỉ ra sự khác biệt rất lớn giữa việc tiêu thụ chừng mực và việc lạm dụng quá đà [8].

Theo các thử nghiệm can thiệp được tổng hợp, việc sử dụng nước tăng lực ở mức độ vừa phải tương đương với lượng caffeine nạp vào cơ thể dưới 200 mg không dẫn đến những biến đổi tim mạch có ý nghĩa lâm sàng ở những người trẻ tuổi khỏe mạnh [8]. Đây là ngưỡng liều lượng mà đa số cơ thể trưởng thành có thể dung nạp và chuyển hóa mà không gây xáo trộn huyết động nghiêm trọng [8].

Ngược lại, khi lượng tiêu thụ tăng cao lên mức khoảng 1 lít nước tăng lực trong một đợt sử dụng, các tác dụng phụ từ mức độ trung bình đến nghiêm trọng đã bắt đầu xuất hiện ở một số người tham gia thử nghiệm [8]. Các triệu chứng thường gặp bao gồm cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực dữ dội và tình trạng kéo dài khoảng QTc trên điện tâm đồ, một dấu hiệu cảnh báo nguy cơ rối loạn nhịp tim nguy hiểm [8]. Đáng lo ngại là các khảo sát tại 16 quốc gia thành viên Liên minh Châu Âu cho thấy có tới 12% trẻ em và thanh thiếu niên từng uống nước tăng lực với số lượng lớn từ 1 lít trở lên trong một số dịp [8].

Nghiên cứu năm 2023 nhấn mạnh rằng các đặc tính kích thích thần kinh vốn có của nước tăng lực đòi hỏi phải có những quy định giới hạn nghiêm ngặt hơn so với việc tiêu thụ caffeine đơn thuần, do sự phối hợp phức tạp giữa các hoạt chất bên trong đồ uống này [2].

Những hiểu lầm phổ biến của dân văn phòng

Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người làm việc trí óc là coi nước tăng lực như một loại nước bù khoáng hoặc nước giải khát thông thường, có thể uống thay nước lọc suốt cả ngày dài. Nước tăng lực chứa hàm lượng carbohydrate cao cùng các chất kích thích thần kinh, không có tác dụng bù nước cho tế bào mà ngược lại có thể gây lợi tiểu nhẹ, khiến cơ thể dễ bị mất nước nếu không bổ sung nước lọc song song [1], [3].

Một sai lầm nguy hiểm khác là kết hợp nước tăng lực với các chất kích thích khác như thuốc lá hoặc rượu bia trong các buổi liên hoan hay làm đêm [8], [7], [3]. Báo cáo khoa học cảnh báo rằng việc phối hợp nước tăng lực với rượu hoặc các chất kích thích khác như nicotine có thể làm tăng cường độ phản ứng của hệ thần kinh và mạch máu theo hướng rất khó dự đoán, đẩy áp lực tim mạch lên mức nguy hiểm [8], [7], [3].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng taurine và các vitamin nhóm B trong lon nước sẽ giúp bồi bổ và giảm bớt độc tính của caffeine [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học chỉ ra rằng cơ chế tương tác chính xác giữa caffeine, taurine, theophylline và đường vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn, và sự kết hợp của chúng có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn điện học tại tim thay vì mang lại lợi ích bảo vệ [4], [6], [3].

Ai nên thận trọng hoặc tránh xa nước tăng lực?

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng hiện có, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên sử dụng hoặc phải hạn chế tối đa việc dùng nước tăng lực [6], [7]:

  • Người có tiền sử bệnh lý tim mạch: Những người từng bị chẩn đoán rối loạn nhịp tim, rung nhĩ, bệnh cơ tim hoặc cao huyết áp cần tránh xa đồ uống này do nguy cơ kích phát các biến cố loạn nhịp ác tính [5], [4], [3].
  • Người có cấu trúc tim bình thường nhưng nhạy cảm với chất kích thích: Bằng chứng cho thấy ngay cả những người trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, tim không có tổn thương cấu trúc vẫn có thể bị rung nhĩ cấp tính hoặc nhịp nhanh sau khi dùng nước tăng lực [4], [3].
  • Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi: Hệ thần kinh và tim mạch của nhóm tuổi này đang trong giai đoạn phát triển và rất nhạy cảm với tác động của caffeine liều cao cùng các hợp chất kích thích đi kèm [2], [8], [7].
  • Người đang dùng thuốc điều trị hoặc các chất kích thích khác: Sự tương tác giữa các loại thuốc với caffeine và theophylline có thể làm gia tăng độc tính tim mạch [4], [3]. Những người đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung kích thích nào.

Giải pháp an toàn cho mùa chạy hạn chót dự án

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hệ thần kinh trong những giai đoạn công việc căng thẳng, người làm việc văn phòng nên áp dụng các thói quen sinh hoạt khoa học thay vì lạm dụng nước tăng lực:

  • Kiểm soát lượng dùng nếu bắt buộc phải uống: Nếu cần sự tỉnh táo cấp bách, chỉ nên dùng tối đa 1 lon nhỏ mỗi ngày và đảm bảo tổng lượng caffeine nạp vào không vượt quá ngưỡng 200 mg [8]. Tuyệt đối không uống dồn dập từ 2 lon trở lên hoặc uống gần mức 1 lít trong thời gian ngắn [8], [4].
  • Tránh xa các khung giờ nhạy cảm: Không uống nước tăng lực vào buổi tối muộn hoặc trước giờ đi ngủ, vì điều này làm gián đoạn cấu trúc giấc ngủ sâu, khiến cơ thể càng thêm suy kiệt vào ngày hôm sau.
  • Duy trì đủ nước lọc: Uống từng ngụm nước lọc đều đặn trong ngày giúp máu lưu thông tốt hơn, giảm tải áp lực cho tim và hỗ trợ não bộ duy trì sự tập trung tự nhiên mà không cần đến chất kích thích.
  • Nghỉ ngơi ngắt quãng: Sau mỗi 45 đến 60 phút ngồi làm việc liên tục, hãy đứng dậy đi lại nhẹ nhàng trong 3 đến 5 phút để kích thích tuần hoàn máu ngoại vi, giảm hiện tượng căng cứng thành mạch [1].
  • Tái tạo năng lượng bằng dinh dưỡng lành mạnh: Bổ sung các loại hạt, trái cây tươi giàu vitamin thay vì nạp lượng đường tinh luyện lớn từ nước tăng lực [1], [3].

Nước tăng lực có thể mang lại sự tỉnh táo nhất thời để giải quyết công việc trước mắt, nhưng cái giá phải trả của hệ tim mạch và thần kinh là rất lớn nếu bị lạm dụng [2], [3]. Sự cân bằng giữa công việc, dinh dưỡng đầy đủ và giấc ngủ phục hồi vẫn luôn là nền tảng an toàn, bền vững nhất cho hiệu suất lao động lâu dài.