Thói quen dùng bạc hà làm dịu bụng và nỗi lo ợ nóng
Sau bữa ăn no hoặc khi cảm thấy đầy bụng, nhiều người có thói quen ngậm kẹo bạc hà, uống trà bạc hà hoặc dùng các chế phẩm chứa tinh dầu bạc hà để tạo cảm giác the mát, dễ chịu ở cổ họng. Tuy nhiên, không ít người mắc trào ngược dạ dày thực quản (GERD) lại nhận thấy cảm giác nóng rát ngực và ợ chua bùng phát mạnh hơn ngay sau đó.
Câu trả lời ngắn gọn cho thắc mắc này là người bị trào ngược dạ dày cần thận trọng với tinh dầu bạc hà vì nguy cơ làm giãn cơ thắt thực quản dưới, khiến triệu chứng ợ nóng nặng hơn. Khi "van chắn" tự nhiên giữa thực quản và dạ dày bị suy yếu hoặc giãn ra không đúng lúc, dịch vị axit từ dạ dày sẽ dễ dàng trào ngược lên trên và gây kích ứng niêm mạc [1].
Để hiểu vì sao những tác nhân làm giãn cơ thắt lại bất lợi cho người bệnh GERD, cần nhìn vào cấu trúc và cơ chế vận hành của hàng rào chống trào ngược trong cơ thể. Các nghiên cứu sinh lý tiêu hóa trong nhiều thập kỷ đã làm rõ vai trò cốt lõi của áp lực cơ thắt thực quản dưới đối với mức độ nặng của bệnh [2].
Cơ thắt thực quản dưới hoạt động như chiếc van một chiều
Cơ thắt thực quản dưới (LES) là thành phần chính của hàng rào chống trào ngược giữa thực quản và dạ dày [3]. Cùng với dây chằng chân hoành, góc His và dây chằng hoành - thực quản, vòng cơ này giữ cho dịch axit và thức ăn ở yên trong dạ dày sau khi nuốt [3]. Ở trạng thái bình thường, áp lực cơ thắt thực quản dưới dao động từ 5 đến 20 mmHg và luôn cao hơn áp lực bên trong dạ dày ít nhất 4 mmHg [3].
Cơ thắt này chỉ giãn ra trong thời gian ngắn khi có nhu động nuốt để thức ăn đi xuống dạ dày [3]. Nếu cơ thắt thực quản dưới bị giãn thoáng qua xuống ngang mức áp lực dạ dày hoặc giảm xuống mức 0 đến 2 mmHg, các chất chứa trong dạ dày sẽ trào ngược lên thực quản [3].
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản chủ yếu bắt nguồn từ sự suy yếu hoặc rối loạn chức năng vận động của cơ thắt thực quản dưới [1]. Đây là một rối loạn tiêu hóa phổ biến, thường kéo dài suốt đời do đoạn dưới thực quản phải tiếp xúc bất thường và mạn tính với dịch dạ dày [4].
Các báo cáo y khoa chỉ ra hai cơ chế chính gây trào ngược liên quan đến chiếc van này [1]. Thứ nhất là áp lực nền của cơ thắt thấp dẫn đến trào ngược tự do, thường xảy ra vào ban đêm khi người bệnh nằm ngửa [1]. Thứ hai là sự gia tăng các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp dù áp lực lúc nghỉ bình thường hoặc tăng, gây trào ngược vào ban ngày khi ở tư thế đứng [1].
Ở phần lớn bệnh nhân mắc GERD mức độ nhẹ đến trung bình, hiện tượng giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không phù hợp là cơ chế chiếm ưu thế [2]. Phần lớn các đợt trào ngược được kích hoạt bởi tình trạng căng giãn dạ dày sau bữa ăn làm cơ thắt giãn ra [3]. Trong khi đó, ở những bệnh nhân mắc bệnh mức độ trung bình đến nặng, thoát vị khe hoành và sự suy giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò rất lớn [2].
Ngoài ra, trào ngược vẫn có thể xuất hiện ngay cả khi áp lực cơ thắt thực quản dưới bình thường nếu có sự gia tăng áp lực ổ bụng hoặc tình trạng chậm làm rỗng dạ dày [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về áp lực cơ thắt và trào ngược
Nhiều công trình nghiên cứu đã đo đạc trực tiếp áp lực cơ thắt thực quản dưới (LESP) để tìm hiểu mối liên hệ giữa độ khỏe của vòng cơ này với lượng axit trào ngược và mức độ viêm thực quản.
Một nghiên cứu công bố năm 1980 đã so sánh áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc đói của 18 tình nguyện viên bình thường với 22 bệnh nhân có triệu chứng và bằng chứng khách quan của trào ngược dạ dày thực quản [5]. Nhóm nghiên cứu sử dụng ống thông tưới rửa hướng tâm 8 lòng để lấy mẫu áp lực ở mỗi góc 45 độ quanh chu vi cơ thắt bằng kỹ thuật kéo nhanh [5]. Khi phân tích, 22 bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm có thâm nhiễm viêm cấp tính trên sinh thiết và nhóm không có viêm [5]. Kết quả cho thấy những bệnh nhân không bị viêm thực quản có áp lực cơ thắt bình thường, trong khi nhóm có thâm nhiễm viêm rõ rệt có áp lực thấp hơn đáng kể so với mức bình thường [5]. Sự phân tách kém tin cậy nhất giữa người bình thường và người viêm thực quản nằm ở các hướng phía trước của cơ thắt [5]. Các tác giả kết luận việc đo áp lực nền lúc đói có thể giúp nhận diện bệnh nhân trào ngược kèm viêm thực quản, nhưng không giúp ích trong việc xác định người bị trào ngược mà không có viêm [5].
Một nghiên cứu khác năm 1986 đã đánh giá 13 bệnh nhân mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản bằng phương pháp đo áp lực thực quản trong cả đợt cấp và giai đoạn bệnh thuyên giảm [6]. Cả áp lực cơ thắt thực quản dưới và biên độ nhu động đoạn xa ở bệnh nhân trào ngược đều thấp hơn so với nhóm đối chứng với mức ý nghĩa thống kê p nhỏ hơn 0,05 [6]. Đáng chú ý, sau điều trị ngắn hạn giúp cải thiện triệu chứng và hình ảnh nội soi, áp lực cơ thắt thực quản dưới không thay đổi (15,2 +/- 2,6 mmHg so với 14,3 +/- 1,8 mmHg) và áp lực nhu động cũng không đổi (64,1 +/- 6,9 so với 62,1 +/- 7,8 mmHg) [6]. Điều này cho thấy việc làm lành triệu chứng ngắn hạn không đồng nghĩa với việc cơ thắt thực quản dưới đã phục hồi áp lực [6].
Đến năm 1992, một nghiên cứu trên 32 bệnh nhân GERD có triệu chứng đã kết hợp nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng, theo dõi pH trong 24 giờ, đo áp lực thực quản và đo thời gian làm rỗng chất rắn của dạ dày [7]. Kết quả ghi nhận năng lực cơ học của cơ thắt thực quản dưới bị rối loạn nghiêm trọng hơn và thời gian làm rỗng dạ dày bị trì hoãn đáng kể hơn ở nhóm viêm thực quản trung bình/nặng so với nhóm viêm nhẹ [7]. Tuy không tìm thấy mối liên hệ trực tiếp giữa lượng axit trào ngược với chức năng cơ thắt và thời gian làm rỗng dạ dày, nghiên cứu chỉ ra áp lực nghỉ của cơ thắt và chức năng vận động dạ dày đóng vai trò chính quyết định mức độ nặng của viêm thực quản trào ngược [7].
Năm 2004, một nghiên cứu quy mô lớn hơn đã tiến hành trên 207 bệnh nhân được chứng minh mắc GERD, so sánh áp lực cơ thắt thực quản dưới đo bằng phương pháp kéo tĩnh với hồ sơ trào ngược axit đo bằng máy theo dõi pH 24 giờ [1]. Mức chênh lệch áp lực cơ thắt không có ý nghĩa thống kê giữa nhóm trào ngược chủ yếu ban ngày khi đứng và nhóm trào ngược chủ yếu ban đêm khi nằm ngửa (16,1 +/- 7,4 mmHg so với 15,1 +/- 7,8 mmHg; kiểm định t: P = 0,355) [1]. Ở cả hai kiểu hình, áp lực cơ thắt đều có mối tương quan nghịch mức độ nhẹ với lượng axit trào ngược (tính bằng tỷ lệ phần trăm thời gian có pH dưới 4), với hệ số tương quan Pearson là -0,196 ở nhóm trào ngược tư thế đứng (P = 0,006) và -0,137 ở nhóm trào ngược hai tư thế hoặc nằm ngửa (P = 0,049) [1]. Nghiên cứu cũng lưu ý hạn chế rằng phép đo áp lực kéo tĩnh chưa đủ để xác định nguyên nhân gây bệnh và có giá trị hạn chế trong chẩn đoán thường quy [1].
Bên cạnh yếu tố bệnh lý sẵn có, các tác nhân ăn uống làm căng giãn dạ dày hoặc làm yếu cơ thắt cũng được chứng minh gây suy giảm hàng rào chống trào ngược. Một nghiên cứu năm 2006 trên 9 tình nguyện viên khỏe mạnh không có triệu chứng đã đo áp lực nghỉ, tổng chiều dài và chiều dài đoạn bụng của cơ thắt thực quản dưới bằng kỹ thuật kéo cơ giới hóa chậm sau khi uống nước máy và đồ uống có ga [8]. Kết quả cho thấy tất cả các loại đồ uống có ga đều làm giảm kéo dài trong 20 phút từ 30% đến 50% ở cả ba thông số của cơ thắt thực quản dưới [8]. Ở 62% trường hợp, mức độ sụt giảm này lớn đến mức đẩy cơ thắt thực quản dưới chạm ngưỡng chẩn đoán suy yếu chức năng, trong khi nước máy không gây suy giảm bất kỳ thông số nào [8].
Triệu chứng nhận biết và giới hạn của các phương pháp điều trị
Khi cơ thắt thực quản dưới bị suy giảm sức mạnh hoặc giãn ra bất thường, người bệnh sẽ đối mặt với nhiều biểu hiện lâm sàng đa dạng. Các triệu chứng điển hình của bệnh trào ngược dạ dày thực quản bao gồm ợ nóng, trớ (ợ ngược thức ăn hoặc dịch chua) và khó nuốt [2].
Ngoài ra, người bệnh có thể gặp các triệu chứng không điển hình ngay cả khi có hoặc không có triệu chứng điển hình [2]. Nhóm biểu hiện này gồm đau ngực không do tim, các triệu chứng hô hấp như hen suyễn, ho, viêm phổi hít, hoặc các triệu chứng tai mũi họng như cảm giác vướng họng (globus) và viêm thanh quản [2]. Nếu tình trạng trào ngược mạn tính không được kiểm soát, bệnh có thể dẫn đến biến chứng hẹp thực quản do loét và dị sản Barrett thực quản — một yếu tố nguy cơ chính dẫn đến ung thư biểu mô tuyến thực quản cần được nội soi theo dõi kèm sinh thiết định kỳ [2].
Về mặt điều trị, các tài liệu y khoa khẳng định chưa có liệu pháp dùng thuốc nào có thể giải quyết hoàn toàn tình trạng rối loạn chức năng cơ thắt thực quản dưới [4]. Ngay cả khi điều trị ngắn hạn giúp cải thiện tổn thương trên nội soi và giảm triệu chứng, áp lực cơ thắt và nhu động thực quản vẫn không cải thiện [6]. Do đó, trọng tâm của điều trị nội khoa hiện nay là ức chế bài tiết axit bên trong dạ dày bằng các thuốc kháng tiết như thuốc ức chế bơm proton (PPI), thuốc đối kháng thụ thể H2 và thuốc kháng axit [4].
Trong số này, nhóm thuốc ức chế bơm proton được công nhận là trụ cột cho cả điều trị ngắn hạn và dài hạn nhờ tính an toàn, ít tác dụng phụ và khả năng dung nạp tốt [4]. Trong 5 loại PPI hiện hành được đề cập trong nghiên cứu năm 2003, esomeprazole cho thấy hiệu quả kiểm soát độ axit trong dạ dày cao hơn, đồng thời mang lại tỷ lệ lành tổn thương cao hơn và giải quyết triệu chứng ợ nóng nhanh, bền vững hơn so với omeprazole hoặc lansoprazole sau tối đa 8 tuần dùng thuốc một lần mỗi ngày ở bệnh nhân viêm thực quản ăn mòn [4]. Đối với các trường hợp cần can thiệp cơ học, phẫu thuật tạo hình đáy vị (fundoplication) và các phương thức can thiệp qua nội soi là những lựa chọn điều trị hiện có [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng sản phẩm tạo cảm giác mát họng
Hiểu lầm phổ biến nhất ở người bệnh tiêu hóa là đánh đồng cảm giác the mát tức thì ở miệng và họng với tác dụng chữa lành hoặc làm dịu dạ dày. Khi ợ nóng, niêm mạc thực quản đang bị kích ứng bởi axit trào lên từ dạ dày [4]. Việc dùng tinh dầu bạc hà hay các thức uống giải khát có ga có thể mang lại cảm giác sảng khoái tạm thời ở khoang miệng, nhưng thực chất lại tiềm ẩn rủi ro làm giãn hoặc làm giảm sức mạnh của cơ thắt thực quản dưới, tạo điều kiện cho axit tiếp tục trào lên nhiều hơn [8].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng khi hết cảm giác ợ nóng sau một đợt dùng thuốc thì cơ thắt thực quản dưới đã khỏe lại bình thường và có thể thoải mái dùng lại các chất gây giãn cơ thắt. Thực tế nghiên cứu trên bệnh nhân GERD cho thấy dù triệu chứng và hình ảnh nội soi đã thuyên giảm sau đợt điều trị ngắn hạn, áp lực cơ thắt thực quản dưới vẫn thấp hơn người bình thường và không hề tăng lên [6]. Do đó, việc tiếp xúc với các yếu tố làm giãn cơ thắt vẫn dễ dàng kích hoạt cơn trào ngược quay trở lại.
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng chỉ những người bị suy yếu cơ thắt cố định mới bị trào ngược sau ăn. Nghiên cứu chỉ ra bệnh trào ngược thường xuyên xảy ra ở những người có áp lực nghỉ và chiều dài cơ thắt hoàn toàn bình thường, đặc biệt là trào ngược sau bữa ăn do dạ dày bị căng giãn kích hoạt các đợt giãn cơ thắt thoáng qua [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng tinh dầu bạc hà và các chất làm giãn cơ thắt
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản hoặc thường xuyên có triệu chứng ợ nóng, trớ dịch chua và khó nuốt [2]. Ở nhóm này, hàng rào chống trào ngược vốn đã nhạy cảm, việc dùng thêm các chế phẩm có nguy cơ làm giãn cơ thắt thực quản dưới như tinh dầu bạc hà sẽ khiến axit dễ vượt qua van thực quản hơn.
Nhóm thứ hai là bệnh nhân có viêm thực quản mức độ trung bình đến nặng, người có kèm thoát vị khe hoành hoặc có tình trạng chậm làm rỗng dạ dày [2]. Nghiên cứu cho thấy ở những bệnh nhân này, cả năng lực cơ học của cơ thắt thực quản dưới lẫn chức năng vận động làm rỗng dạ dày đều suy giảm rõ rệt [7].
Nhóm thứ ba là người có các biểu hiện trào ngược ngoài thực quản như ho mạn tính, khò khè, hen suyễn, viêm thanh quản, cảm giác vướng cổ họng hoặc đau ngực không do tim [2]. Đôi khi người bệnh không có triệu chứng ợ nóng điển hình nên chủ quan dùng kẹo ngậm hoặc tinh dầu bạc hà để làm dịu cổ họng, vô tình làm nặng thêm tình trạng trào ngược âm thầm lên đường hô hấp [2].
Nhóm thứ tư là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có biểu hiện trào ngược. Ở trẻ nhỏ, trớ là triệu chứng phổ biến nhất, thường bắt đầu rõ rệt từ tuần thứ 2 hoặc thứ 3 sau sinh và đạt đỉnh vào lúc 4 tháng tuổi, với khoảng 25% trẻ sơ sinh trớ từ 4 lần trở lên mỗi ngày [3]. Trẻ mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản có thể kèm theo quấy khóc, bỏ bú, nôn ọe, chậm tăng cân, rối loạn giấc ngủ, ho mạn tính, thở rít hoặc hội chứng Sandifer [3]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng các loại tinh dầu hay chế phẩm thảo dược cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ cơ thắt thực quản dưới
Để hạn chế tối đa các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới gây ợ nóng, người bị trào ngược dạ dày nên chủ động điều chỉnh thói quen ăn uống và sinh hoạt hằng ngày. Trước hết, người bệnh nên tránh hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng tinh dầu bạc hà dưới dạng uống, viên nang, trà bạc hà đậm đặc hoặc kẹo ngậm bạc hà, đặc biệt là ngay sau bữa ăn. Sau khi ăn là thời điểm dạ dày đang căng giãn, vốn đã rất dễ kích hoạt các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua [3].
Bên cạnh việc kiêng tinh dầu bạc hà, người bệnh cần tránh các loại đồ uống có ga. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh nước có ga làm giảm từ 30% đến 50% áp lực nghỉ và chiều dài cơ thắt thực quản dưới suốt 20 phút, trong khi nước lọc thông thường hoàn toàn không gây ảnh hưởng xấu đến các thông số này [8]. Thay thế nước ngọt có ga, trà bạc hà bằng nước lọc ấm là giải pháp an toàn và thiết thực nhất để bảo vệ van thực quản [8].
Trong chế biến và ăn uống, người bệnh nên chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá no cùng một lúc để không làm tăng áp lực trong dạ dày và tránh gây căng giãn dạ dày quá mức sau ăn [3]. Đồng thời, không nên nằm ngửa ngay sau khi ăn hoặc mặc quần áo bó sát vùng bụng, vì tư thế nằm và việc tăng áp lực lên ổ bụng đều khiến tình trạng trào ngược dễ xảy ra hơn [3].
Nếu các triệu chứng ợ nóng, trớ chua diễn ra dai dẳng, người bệnh không nên tự chữa bằng các mẹo dân gian hay tinh dầu mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, nội soi hoặc đo pH thực quản khi cần thiết [2]. Việc dùng thuốc ức chế tiết axit như PPI hay kháng H2 cần tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ chuyên khoa, nhất là ở những người có bệnh nền hoặc đang dùng nhiều loại thuốc khác [4].
Tóm lại, cơ thắt thực quản dưới giữ vai trò chốt chặn quan trọng nhất ngăn axit dạ dày trào lên thực quản [3]. Người bị trào ngược dạ dày nên tránh dùng tinh dầu bạc hà cũng như các thực phẩm làm suy yếu hoặc gây giãn chiếc van này để không làm cơn ợ nóng thêm trầm trọng. Kết hợp lối sống khoa học, uống nước lọc thay vì đồ uống kích thích và tuân thủ điều trị y khoa là chìa khóa giúp kiểm soát bệnh an toàn, bền vững [8].