Đau đầu âm ỉ vùng trán và thái dương sau giờ làm việc căng thẳng là tình trạng nhiều người gặp phải. Thay vì uống thuốc giảm đau ngay lập tức, nhiều người có thói quen thoa dầu hoặc tinh dầu bạc hà lên thái dương để xoa dịu cơn đau. Liệu mẹo dân gian quen thuộc này chỉ mang lại cảm giác mát lạnh đánh lừa giác quan hay thực sự có cơ sở khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn là có. Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh việc thoa ngoài da dung dịch tinh dầu bạc hà pha loãng (nồng độ 10% trong cồn ethanol) giúp giảm đau đầu do căng thẳng hiệu quả hơn giả dược [1]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm đau ngoại vi của phương pháp này được ghi nhận tương đương với việc uống các thuốc giảm đau thông thường như paracetamol hoặc axit acetylsalicylic (aspirin) [1].
Nhận diện cơn đau đầu do căng thẳng và cơ chế tác động của bạc hà
Đau đầu do căng thẳng là dạng đau đầu phổ biến nhất hiện nay [1]. Cơn đau thường tiến triển chậm, âm ỉ, liên tục, không có cảm giác mạch đập và thường xuất hiện ở vùng chẩm, sau gáy hoặc tạo cảm giác bó chặt quanh đầu như đeo một chiếc băng đô [2]. Tình trạng này được chia làm hai loại: đau đầu từng đợt khi xuất hiện dưới 15 lần mỗi tháng, và đau đầu mạn tính khi xảy ra trên 15 lần mỗi tháng kéo dài ít nhất 6 tháng [2].
Ở những trường hợp có biểu hiện điển hình và không kèm theo co giật, thay đổi trạng thái tâm thần hay khiếm khuyết thần kinh, người bệnh thường không cần chụp X-quang sọ não, chụp cắt lớp vi tính (CT) hay đo điện não đồ [2]. Các phương pháp xử trí đau đầu từng đợt thường bao gồm chườm nóng hoặc chườm lạnh tại chỗ, tập thể dục, kỹ thuật giảm căng thẳng, dùng thuốc giảm đau nhẹ hoặc thuốc giãn cơ [2]. Trong số các biện pháp tác động tại chỗ, tinh dầu bạc hà nổi lên như một lựa chọn điều trị tiêu chuẩn cho cơn đau cấp tính [1].
Cơ chế của tinh dầu bạc hà không chỉ dừng lại ở mùi hương dễ chịu. Tinh dầu bạc hà tác động vào sinh lý bệnh của cơn đau đầu theo nhiều cách khác nhau ngay tại vùng thoa [1]. Bên cạnh tác dụng làm giãn cơ trơn đã được biết đến trong y văn [3], hoạt chất menthol trong tinh dầu bạc hà còn thể hiện tác dụng giảm đau mạnh trên các thụ thể nhận cảm đau ở da [4]. Nhờ khả năng tác động trực tiếp tại chỗ, dung dịch tinh dầu bạc hà 10% trong ethanol đã được cấp phép để điều trị đau đầu do căng thẳng ở người lớn và trẻ em trên 6 tuổi, đồng thời được đưa vào hướng dẫn điều trị của các hiệp hội chuyên môn [1].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả so với thuốc giảm đau?
Bằng chứng rõ ràng nhất về hiệu quả của tinh dầu bạc hà đến từ một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược và thiết kế bắt chéo công bố năm 1996 [5]. Nghiên cứu này tiến hành phân tích 164 cơn đau đầu trên 41 bệnh nhân thuộc cả hai giới, độ tuổi từ 18 đến 65, được chẩn đoán mắc chứng đau đầu do căng thẳng theo phân loại quốc tế [5]. Mỗi bệnh nhân được điều trị 4 đợt đau đầu khác nhau để so sánh trực tiếp hiệu quả giữa chế phẩm bôi ngoài da và thuốc uống [5].
Trong thử nghiệm, các nhà khoa học sử dụng dung dịch chứa 10 g tinh dầu bạc hà pha trong cồn ethanol 90% (nồng độ 10%), đối chiếu với thuốc uống acetaminophen (tức paracetamol) hàm lượng 500 mg mỗi viên và nhóm dùng giả dược [5]. Khi cơn đau xuất hiện, người bệnh uống 2 viên thuốc (tương đương 1.000 mg paracetamol hoặc viên giả dược) kết hợp thoa dung dịch (tinh dầu bạc hà 10% hoặc cồn có pha vết bạc hà làm giả dược) rộng khắp vùng trán và hai bên thái dương [5]. Việc thoa dung dịch được lặp lại sau 15 phút và 30 phút, sau đó mức độ đau được ghi nhận qua nhật ký tại các mốc 15, 30, 45 và 60 phút [5].
Kết quả cho thấy dung dịch tinh dầu bạc hà 10% làm giảm đáng kể cường độ đau đầu trên lâm sàng chỉ sau 15 phút thoa so với giả dược [5]. Đà giảm đau này tiếp tục duy trì ổn định trong suốt 1 giờ theo dõi [5]. Quan trọng hơn, các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hiệu quả giảm đau giữa việc thoa tinh dầu bạc hà 10% và việc uống 1.000 mg paracetamol [5]. Thậm chí, khi kết hợp đồng thời cả uống 1.000 mg paracetamol và thoa tinh dầu bạc hà 10%, hiệu quả giảm đau còn mang tính cộng gộp, hỗ trợ nhau tốt hơn [5].
Ngoài đau đầu do căng thẳng, tinh dầu bạc hà cũng được thử nghiệm trên các dạng đau khác. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi năm 2019 đã so sánh hiệu quả của thuốc nhỏ mũi chứa tinh dầu bạc hà 1,5% với lidocaine 4% trên các cơn đau nửa đầu (migraine) [6]. Kết quả cho thấy cường độ đau giảm đáng kể ở khoảng 40% bệnh nhân, với tỷ lệ đáp ứng tốt ở nhóm dùng tinh dầu bạc hà là 42,1% và nhóm dùng lidocaine là 41,5% [6]. Nhiều bệnh nhân sau khi nhỏ tinh dầu bạc hà đã giảm mức độ đau đến mức không còn bị cản trở sinh hoạt hàng ngày, dù tần suất xuất hiện cơn đau giữa các nhóm không có sự khác biệt [6]. Một báo cáo ca bệnh năm 2002 trên bệnh nhân nữ 76 tuổi bị đau dây thần kinh sau zona kháng trị cũng ghi nhận việc thoa tinh dầu bạc hà chứa 10% menthol lên da giúp cải thiện cơn đau gần như tức thì và kéo dài tác dụng từ 4 đến 6 giờ trong suốt 2 tháng theo dõi [4].
Tác dụng thật sự từ hoạt chất hay chỉ là tâm lý từ mùi hương?
Một thắc mắc phổ biến là liệu mùi thơm nồng của bạc hà có làm người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn về mặt tâm lý thay vì thực sự cắt cơn đau. Để làm rõ vấn đề mùi hương trong các thử nghiệm lâm sàng, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2001 đã đánh giá khứu giác định tính và định lượng trên 41 người khỏe mạnh trong độ tuổi từ 21 đến 28 [7]. Những người tham gia được tiếp xúc với 5 nồng độ tinh dầu bạc hà pha trong ethanol khác nhau gồm: 10%, 1%, 0,5%, 0,1% và 0% [7].
Kết quả phân tích cho thấy sự khác biệt giữa các nồng độ chủ yếu nằm ở cường độ kích thích mạnh hay nhẹ, chứ không làm thay đổi mức độ dễ chịu hay tác động lên dây thần kinh sinh ba [7]. Khi xét đến sự biến thiên tự nhiên của độ nhạy khứu giác qua từng ngày, chất lượng mùi hương của dung dịch tinh dầu bạc hà 10% không thể phân biệt được với các nồng độ rất thấp như 0,1%, 0,5% hay 1% nếu thử vào các ngày khác nhau [7]. Điều này khẳng định trong nghiên cứu điều trị năm 1996, việc dùng dung dịch cồn chỉ chứa một vết nhỏ tinh dầu bạc hà làm giả dược hoàn toàn đảm bảo tính khách quan: người bệnh vẫn ngửi thấy mùi bạc hà nhưng không đạt được hiệu quả giảm đau như dung dịch 10% [7]. Do đó, tác dụng giảm đau của dung dịch 10% là hiệu quả dược lý thực sự tại mô ngoại vi chứ không phải hiệu ứng tâm lý từ mùi hương [1].
Tuy nhiên, người đọc cũng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện có. Thử nghiệm đối chứng với paracetamol năm 1996 có quy mô mẫu tương đối nhỏ với 41 bệnh nhân và thời gian theo dõi trực tiếp mỗi cơn đau chỉ kéo dài trong 1 giờ [5]. Nghiên cứu nhỏ mũi điều trị đau nửa đầu năm 2019 cũng có hạn chế trong thiết kế khi thiếu nhóm đối chứng giả dược ở một số phép so sánh [6]. Tương tự, ghi nhận về khả năng giảm đau thần kinh kéo dài 4 đến 6 giờ mới chỉ dừng lại ở báo cáo trên một ca bệnh đơn lẻ [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu bạc hà trị đau đầu
Hiểu lầm lớn nhất của người dùng là đánh đồng mọi loại dầu gió hoặc tinh dầu bạc hà nguyên chất đậm đặc trên thị trường với chế phẩm y tế dùng trong nghiên cứu. Chế phẩm được chứng minh hiệu quả tương đương thuốc giảm đau và được cấp phép cho đau đầu do căng thẳng là dung dịch tinh dầu bạc hà đã pha loãng ở nồng độ chuẩn 10% trong cồn ethanol [1]. Việc tự ý bôi tinh dầu bạc hà nguyên chất nồng độ quá cao trực tiếp lên vùng da mỏng ở thái dương có thể gây bỏng rát hoặc kích ứng mạnh.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần hít ngửi mùi tinh dầu khuếch tán trong phòng là đủ để cắt cơn đau đầu. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, để đạt hiệu quả tương đương 1.000 mg paracetamol, dung dịch tinh dầu bạc hà 10% cần được thoa trực tiếp trên diện rộng vùng trán và thái dương để hoạt chất thấm qua da và tác động tại chỗ [5]. Ngửi mùi hương đơn thuần ở nồng độ thấp không mang lại tác dụng giảm đau lâm sàng này [5].
Hiểu lầm thứ ba là dùng tinh dầu bạc hà cho mọi loại đau đầu bất kể nguyên nhân. Thoa tinh dầu bạc hà 10% là phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho chứng đau đầu do căng thẳng cấp tính [1]. Đối với chứng đau nửa đầu (migraine) hoặc các loại đau đầu phức tạp khác, phương pháp thoa ngoài da thông thường chưa có đủ dữ liệu khẳng định hiệu quả tương tự, mà các nhà khoa học phải thử nghiệm dạng nhỏ mũi chuyên biệt với nồng độ 1,5% [6].
Ai nên thận trọng khi áp dụng phương pháp này?
Mặc dù tinh dầu bạc hà nhìn chung được dung nạp tốt ở liều lượng khuyến cáo thông thường, dược liệu này vẫn có thể gây ra các tác dụng phụ đáng kể nếu dùng ở liều cao [3]. Khi thoa lên da, một số người có thể gặp tác dụng phụ nhẹ tại chỗ [4]. Do vị trí thoa nằm ở vùng trán và hai bên thái dương, người dùng cần tuyệt đối tránh để dung dịch chứa tinh dầu và cồn dây vào mắt hoặc vùng niêm mạc nhạy cảm.
Về độ tuổi, các chế phẩm dung dịch tinh dầu bạc hà 10% trong ethanol chỉ được cấp phép sử dụng cho người lớn và trẻ em từ trên 6 tuổi [1]. Không nên áp dụng phương pháp này cho trẻ nhỏ dưới 6 tuổi. Những người có làn da quá nhạy cảm, đang có vết thương hở hoặc viêm da vùng trán và thái dương cũng cần tránh bôi trực tiếp.
Đặc biệt, người bệnh không nên tự điều trị tại nhà bằng tinh dầu bạc hà nếu cơn đau đầu đi kèm các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý nền nghiêm trọng như co giật, thay đổi trạng thái tinh thần hoặc có các khiếm khuyết thần kinh (như yếu liệt tay chân, nói khó, nhìn mờ) [2]. Những người bị đau đầu mạn tính kéo dài trên 15 ngày mỗi tháng trong suốt 6 tháng, người có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ để có phác đồ toàn diện, có thể bao gồm cả thuốc chuyên dụng hoặc tư vấn tâm lý khi cần thiết [2].
Cách áp dụng thực tế để giảm đau đầu an toàn, hiệu quả
Để đạt được lợi ích giảm đau tối ưu như trong các thử nghiệm lâm sàng, yếu tố quan trọng đầu tiên là chọn đúng nồng độ. Người dùng nên tìm mua các chế phẩm tinh dầu bạc hà pha sẵn nồng độ 10% trong dung môi ethanol dùng ngoài da, hoặc pha loãng tinh dầu chuẩn theo đúng tỷ lệ 10% trước khi dùng [1].
Về thời điểm và cách thoa, ngay khi cơn đau đầu do căng thẳng khởi phát, hãy lấy một lượng dung dịch vừa đủ và thoa trải rộng khắp vùng trán cũng như hai bên thái dương [5]. Không nên chỉ chấm một điểm nhỏ ở thái dương. Sau lần thoa đầu tiên, hãy lặp lại việc thoa dung dịch lên cùng vị trí sau 15 phút và một lần nữa sau 30 phút để duy trì tác dụng giảm đau kéo dài [5]. Cảm giác đau thường sẽ bắt đầu dịu đi rõ rệt chỉ sau 15 phút đầu tiên [5].
Trong trường hợp cơn đau đầu ở mức độ nặng hơn, người trưởng thành có thể kết hợp vừa thoa dung dịch tinh dầu bạc hà 10% ngoài da vừa uống thuốc giảm đau paracetamol theo liều lượng cho phép để tạo hiệu ứng giảm đau cộng gộp mạnh mẽ hơn [5]. Bên cạnh đó, đừng quên kết hợp các biện pháp không dùng thuốc đã được khuyến cáo cho chứng đau đầu căng thẳng như nghỉ ngơi, chườm ấm hoặc chườm lạnh vùng cổ gáy, tập thể dục nhẹ nhàng và thực hành các kỹ thuật thư giãn giảm stress [2].
Tóm lại, thoa dung dịch tinh dầu bạc hà 10% lên trán và thái dương là một phương pháp giảm đau đầu do căng thẳng có cơ sở khoa học vững chắc, mang lại hiệu quả tương đương thuốc giảm đau nhẹ thông thường [1]. Áp dụng đúng nồng độ, đúng quy trình thoa lặp lại sau mỗi 15-30 phút sẽ giúp bạn kiểm soát cơn đau cấp tính một cách an toàn và giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc uống [5]. Tuy nhiên, đây là giải pháp xử trí triệu chứng tạm thời; nếu cơn đau xuất hiện dày đặc hoặc kèm dấu hiệu thần kinh bất thường, bạn cần đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán chính xác [2].
