Thời tiết giao mùa, nhiều cha mẹ có thói quen bôi tinh dầu bạc hà lên ngực, cổ hoặc nhỏ vào gối của con để mong giữ ấm, giảm nghẹt mũi. Hương thơm mát lạnh của bạc hà thường tạo cảm giác dễ chịu ngay lập tức cho người lớn, nên phụ huynh dễ nghĩ rằng sản phẩm thảo dược tự nhiên này cũng an toàn tuyệt đối cho con trẻ. Vậy thực chất việc dùng tinh dầu bạc hà cho trẻ nhỏ có thực sự thông mũi và vô hại như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý dùng tinh dầu bạc hà đậm đặc hay các sản phẩm chứa hoạt chất menthol cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt là những trẻ có cơ địa dị ứng hoặc đường thở nhạy cảm. Dù được xem là thảo dược quen thuộc trong điều trị cảm lạnh thông thường, cảm cúm và hỗ trợ tiêu hóa [1], thành phần menthol trong bạc hà khi hít vào hoặc bôi lên da có khả năng tác động mạnh lên hệ thống thần kinh cảm giác ở đường hô hấp [2]. Chất này chỉ tạo cảm giác thông mũi giả [3], đồng thời tiềm ẩn nguy cơ kích phát cơn hen suyễn, viêm mũi dị ứng, nổi mề đay, thậm chí là sốc phản vệ hoặc ức chế phản xạ bảo vệ tự nhiên của đường thở [2].
Thói quen xức dầu bạc hà và những lầm tưởng phổ biến
Cây bạc hà có tên khoa học là Mentha piperita L. hoặc Mentha canadensis L., từ lâu đã là một loại cây thơm và dược liệu được sử dụng rộng rãi trong ngành thực phẩm, nước hoa, mỹ phẩm, dược phẩm lẫn y học cổ truyền [4]. Lá bạc hà thường được dùng để pha trà thảo mộc đơn chất, trong khi tinh dầu chiết xuất từ cây được đưa vào nhiều bài thuốc dân gian [5]. Hai thành phần dễ bay hơi chính tạo nên đặc tính của tinh dầu bạc hà là menthol và menthone [5]. Ngoài ra, trong tinh dầu còn chứa các hợp chất khác như alpha-pinene, beta-pinene, limonene, eucalyptol, menthofuran và menthyl acetate [6].
Riêng hoạt chất chính menthol là một loại cồn terpene đơn vòng có công thức hóa học C10H20O, chứa 3 nguyên tử carbon bất đối xứng trong vòng cyclo-hexane [1]. Chất này tồn tại tự nhiên trong cây bạc hà ở dạng đồng phân L (+) hoặc (-), và cũng có thể được tổng hợp nhân tạo [7]. Trong đời sống hằng ngày, menthol xuất hiện dày đặc trong dầu ăn, kẹo ngậm, nước súc miệng, thuốc lá, món tráng miệng và các loại dầu xoa bóp giảm đau [1].
Chính sự phổ biến này khiến nhiều gia đình mặc định tinh dầu bạc hà là lành tính cho mọi lứa tuổi. Khi trẻ nhỏ bị sổ mũi, khò khè do viêm đường hô hấp trên, người lớn thường lấy dầu có chứa menthol bôi trực tiếp dưới mũi hoặc pha vào nước tắm cho trẻ hít hơi. Tuy nhiên, cấu trúc đường thở và làn da của trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ rất mỏng manh. Việc tiếp xúc với hơi tinh dầu đậm đặc hoặc thẩm thấu qua da có thể gây ra những phản ứng sinh lý bất lợi mà mắt thường không nhận biết kịp thời.
Menthol đánh lừa cảm giác và tác động lên đường thở ra sao?
Để hiểu vì sao tinh dầu bạc hà có thể gây hại cho hệ hô hấp nhạy cảm, cần nhìn vào cơ chế tác động của menthol lên hệ thần kinh. Khi bôi lên da hoặc niêm mạc, dạng đồng phân L của menthol tạo ra mùi hương bạc hà đặc trưng và mang lại cảm giác mát lạnh [3]. Cảm giác mát lạnh, giảm đau và thư giãn cơ này thực chất diễn ra thông qua sự tương tác của menthol với các thụ thể chuyên biệt trên tế bào thần kinh, bao gồm kênh ion TRPM8 (thụ thể nhạy cảm với nhiệt độ lạnh), thụ thể kappa và kênh natri phụ thuộc điện thế [1].
Khi hít hơi bạc hà vào mũi, phân tử menthol kích thích các thụ thể nhận cảm lạnh nằm trên các nhánh của dây thần kinh sọ số năm (dây thần kinh sinh ba) [3]. Sự kích thích này gửi tín hiệu mát lạnh về não, từ đó tạo ra "ấn tượng" rằng luồng không khí đi qua mũi đang thông thoáng hơn và giảm triệu chứng nghẹt mũi ở một số người bệnh [3]. Nói cách khác, menthol không làm co mạch máu hay giải phóng dịch nhầy thực sự mà chỉ đánh lừa cảm giác của hệ thần kinh.
Nguy hiểm hơn, khi đi vào đường hô hấp, menthol được hấp thu rất hiệu quả và đạt nồng độ tại chỗ đủ để kích hoạt các kênh cảm giác TRP trên tế bào thần kinh [2]. Bên cạnh kênh nhận cảm lạnh TRPM8, menthol còn tương tác với kênh TRPA1, vốn là kênh cảm nhận các tác nhân gây kích ứng đường thở [2]. Thông qua việc kích hoạt TRPM8, menthol đóng vai trò như một chất "chống kích ứng" mạnh mẽ, làm tê liệt hoặc làm giảm phản xạ cảnh báo tự nhiên của đường hô hấp trước các tác nhân độc hại [2]. Đối với trẻ nhỏ, khi phản xạ ho hoặc phản xạ nhận biết kích ứng đường thở bị ức chế, trẻ có nguy cơ hít sâu hơn các chất gây hại hoặc không biểu hiện triệu chứng cảnh báo sớm khi đường thở đang bị tổn thương.
Ngoài tác động lên thần kinh cảm giác, các phân tử monoterpene như menthol còn có đặc tính làm tăng tính thấm của màng tế bào và thúc đẩy quá trình hấp thu thuốc qua da [7]. Điều này có nghĩa là khi cha mẹ bôi tinh dầu bạc hà lên làn da vốn rất mỏng của trẻ sơ sinh, hoạt chất menthol và các chất đi kèm sẽ xuyên qua hàng rào bảo vệ da vào máu nhanh và nhiều hơn so với người lớn.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về tác động của bạc hà và menthol?
Những rủi ro tiềm ẩn của menthol đối với hệ hô hấp, hệ miễn dịch và tế bào đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu y sinh học từ thực nghiệm tế bào, động vật cho đến báo cáo lâm sàng ở người.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát tác động của menthol lên phản ứng kích ứng cảm giác đường hô hấp ở chuột bằng phương pháp đo phế dung (plethysmography) [2]. Nhóm nghiên cứu cho chuột tiếp xúc với các chất gây kích ứng có trong khói thuốc lá gồm acrolein (chất kích hoạt kênh TRPA1), axit axetic và cyclohexanone (chất kích hoạt thụ thể capsaicin TRPV1) [2]. Kết quả cho thấy ở nồng độ chỉ 16 phần triệu (ppm), thấp hơn cả nồng độ trong khói thuốc lá bạc hà, menthol đã xóa bỏ ngay lập tức phản ứng kích ứng hô hấp đối với acrolein [2]. Tương tự, hoạt chất eucalyptol (cũng có trong tinh dầu bạc hà) ở nồng độ 460 ppm cũng làm mất phản ứng bảo vệ này [2]. Tác dụng của menthol bị đảo ngược khi dùng chất đối kháng kênh TRPM8 là AMTB [2]. Đáng chú ý, menthol còn làm suy giảm phản ứng kích ứng đối với cả axit axetic và cyclohexanone [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình chuột, nhưng nó chứng minh rõ ràng menthol làm tê liệt phản ứng bảo vệ đường thở, từ đó tạo điều kiện cho việc hít sâu các chất độc hại vào phổi [2].
Về nguy cơ gây co thắt phế quản và dị ứng đường thở ở người, một nghiên cứu tổng quan tường thuật công bố năm 2022 đã tiến hành khảo sát dữ liệu y văn trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Google và Google Scholar để làm rõ liệu các sản phẩm chứa menthol có làm trầm trọng thêm bệnh viêm mũi dị ứng hay không [3]. Viêm mũi dị ứng vốn là tình trạng viêm niêm mạc mũi đặc trưng bởi tiếng thở khò khè, nghẹt mũi, ngứa mũi và chảy dịch mũi [3]. Tổng quan này chỉ ra rằng việc hít hơi menthol ảnh hưởng đến hệ hô hấp theo nhiều cách và menthol được ghi nhận là tác nhân khởi phát cơn hen suyễn (gây co thắt phế quản), viêm mũi dị ứng cũng như nổi mề đay [3]. Ở cấp độ tế bào, phân tử menthol kích thích thụ thể TRPM8 và có thể kích thích giải phóng histamine (chất trung gian gây dị ứng và co thắt đường thở) theo cách phụ thuộc vào liều lượng từ các tế bào RBL-2H3 nuôi cấy [3]. Nghiêm trọng hơn, menthol có khả năng gây ra các phản ứng quá mẫn dị ứng và kích hoạt cả phản ứng phản vệ đe dọa tính mạng [3].
Không chỉ dừng lại ở kích ứng dị ứng, tiếp xúc với nồng độ menthol cao qua đường hô hấp có thể dẫn đến ngộ độc tử vong. Một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2016 đã ghi nhận trường hợp tử vong đầu tiên trong y văn do ngộ độc menthol cấp tính [1]. Bệnh nhân là một nam nông dân 21 tuổi sống tại bang Uttar Pradesh, Ấn Độ, được đưa vào khoa cấp cứu trong tình trạng bất tỉnh [1]. Bệnh sử cho thấy 4 ngày trước đó, anh được yêu cầuลงไป làm sạch một bể chứa trong nhà máy sản xuất bạc hà [1]. Ngay sau khi hít phải hơi độc bạc hà đậm đặc trong bể, anh rơi vào trạng thái bất tỉnh và mất một giờ đồng hồ mới được đưa ra ngoài [1]. Dù rất hiếm gặp, ca bệnh này cho thấy hơi menthol đậm đặc khi hít phải có thể gây ức chế thần kinh trung ương và hô hấp nghiêm trọng, đặc biệt khi hiện nay ngộ độc menthol hoàn toàn không có thuốc giải độc đặc hiệu mà chỉ có thể điều trị hỗ trợ [1].
Về quá trình đào thải các hợp chất bạc hà qua hơi thở ở người, một nghiên cứu năm 2020 thuộc dự án "Peppermint Consortium" đã sử dụng kỹ thuật vi chiết bẫy kim kết hợp sắc ký khí khối phổ hai lần để phân tích mẫu hơi thở [6]. Một tình nguyện viên khỏe mạnh được yêu cầu uống một viên nang tinh dầu bạc hà 200 mg, sau đó 6 mẫu hơi thở được thu thập ở các thời điểm khác nhau trong vòng 6 giờ sau khi uống [6]. Với giới hạn phát hiện từ 1 đến 20 phần nghìn tỷ thể tích (pptv) khi nạp 25 ml hỗn hợp khí chuẩn ở tốc độ dòng 10 ml/phút và độ chụm nội ngày/liên ngày dưới 15%, nhóm nghiên cứu phát hiện nồng độ các chất bay hơi của bạc hà trong hơi thở bị ảnh hưởng nhẹ bởi nhịp thở và lưu lượng thở ra [6]. Điều này chứng tỏ khi vào cơ thể, các thành phần tinh dầu bạc hà nhanh chóng đi vào tuần hoàn và bài tiết trực tiếp qua đường phổi.
Ở cấp độ độc tính tế bào, nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng cảnh báo khả năng gây tổn thương màng tế bào của tinh dầu bạc hà và menthol. Một nghiên cứu năm 2014 trên mô hình nấm men cho thấy tinh dầu Mentha piperita gây độc tế bào dẫn đến chết tế bào theo chương trình (apoptosis), liên quan đến sự gia tăng các gốc oxy tự do (ROS) nội bào, phân mảnh ty thể, ngưng tụ chất nhiễm sắc và làm tăng tần suất đột biến khiếm khuyết hô hấp tế bào do tổn thương bộ gen ty thể [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 trên nấm Candida albicans bằng phương pháp đo dòng chảy tế bào và PCR định lượng thời gian thực (trên 3 gen KRE9, RPL11, CDC37) cho thấy ở nồng độ dưới ngưỡng độc là 0,5 mM và 1 mM, menthol làm suy yếu tính toàn vẹn của màng tế bào, giữ 71% tế bào ở pha G2-M (so với 57% ở nhóm chứng) và gây chết tế bào theo chương trình ở 11,1% đến 15,2% tế bào (so với 8,2% ở nhóm chứng) [7]. Một nghiên cứu khác vào năm 2024 trên vi khuẩn lam Microcystis aeruginosa cũng khẳng định đồng phân l-menthol gây tổn thương hệ thống chống oxy hóa và màng sinh chất mạnh hơn dạng rac-menthol, làm giảm hàm lượng năng lượng ATP vào ngày thứ 6 và tăng chỉ số tổn thương màng MDA [8]. Dù các thí nghiệm trên vi sinh vật [4] không phản ánh trực tiếp cơ thể người, chúng củng cố bằng chứng rằng hoạt chất menthol ở nồng độ nhất định có tính chất phá hủy màng sinh học rất mạnh [7].
Lợi ích thực sự và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn nhận một cách công bằng, cây bạc hà và tinh dầu của nó có nhiều giá trị y học khi dùng đúng đối tượng. Một tổng quan khoa học năm 2006 ghi nhận trong lá bạc hà có chứa axit rosmarinic cùng nhiều hoạt chất flavonoid quý như eriocitrin, luteolin và hesperidin [5]. Trong ống nghiệm, bạc hà thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, kháng virus đáng kể, chống oxy hóa mạnh, kháng khối u và có một số tiềm năng chống dị ứng [5]. Các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy bạc hà giúp thư giãn mô đường tiêu hóa, giảm đau và gây tê ở hệ thần kinh trung ương lẫn ngoại biên, đồng thời điều hòa miễn dịch [5]. Ở người trưởng thành, một số thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh viên nang tinh dầu bạc hà giúp cải thiện các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích (IBS) [5].
Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay là rất lớn. Tổng quan năm 2006 chỉ ra rằng các nghiên cứu trên người về lá bạc hà còn rất hạn chế và hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng về trà bạc hà [5]. Đặc biệt, chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực chứng minh tính an toàn của việc bôi hay xông tinh dầu bạc hà cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Ngược lại, các bằng chứng về khả năng kích hoạt giải phóng histamine, gây co thắt phế quản trong bệnh hen suyễn và làm tê liệt phản xạ bảo vệ đường thở của menthol lại rất rõ ràng [2]. Do đó, không thể lấy lợi ích hỗ trợ tiêu hóa hay giảm đau ở người lớn để áp dụng sang cho trẻ nhỏ.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với tinh dầu bạc hà?
Dựa trên các dữ liệu y văn đã công bố, việc sử dụng tinh dầu bạc hà và các chế phẩm chứa menthol cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh hoàn toàn ở những nhóm đối tượng sau:
Thứ nhất là trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và những người có tiền sử mắc các bệnh lý dị ứng đường hô hấp. Tổng quan y văn năm 2022 khuyến cáo tốt nhất nên tránh hoàn toàn việc sử dụng các sản phẩm chứa menthol ở những trường hợp đã có sẵn rối loạn dị ứng [3]. Ở trẻ nhỏ có cơ địa nhạy cảm, menthol dễ dàng đóng vai trò là yếu tố khởi phát cơn hen cấp tính (biểu hiện bằng co thắt phế quản, thở rít, khó thở), làm bùng phát viêm mũi dị ứng, nổi mề đay trên da hoặc nguy hiểm nhất là sốc phản vệ [3].
Thứ hai là những người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa và tiết niệu. Nghiên cứu tổng quan năm 2006 nhấn mạnh cần phải thận trọng khi dùng liệu pháp tinh dầu bạc hà cho những bệnh nhân bị trào ngược dạ dày thực quản (GI reflux), thoát vị khe thực quản (hiatal hernia) hoặc người đang bị sỏi thận [5]. Tác dụng làm giãn cơ trơn đường tiêu hóa của bạc hà [5] có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới, khiến axit dạ dày trào ngược lên thực quản và đường hô hấp mạnh hơn—một tình trạng vốn rất hay gặp ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi (trào ngược sinh lý và bệnh lý).
Thứ ba là những người làm việc hoặc sinh hoạt trong môi trường kín có nguy cơ tiếp xúc với hơi bạc hà nồng độ cao. Tất cả các biện pháp phòng ngừa cần thiết phải được thực hiện để giảm thiểu việc ăn uống quá mức hoặc hít phải hơi menthol đậm đặc, bởi chất này chưa có thuốc giải độc đặc hiệu khi xảy ra ngộ độc cấp tính [1].
Giải pháp thay thế an toàn khi chăm sóc hô hấp cho trẻ
Thay vì dùng tinh dầu bạc hà hay các loại dầu gió chứa menthol để xử lý tình trạng nghẹt mũi, ho khò khè ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, phụ huynh nên áp dụng các biện pháp chăm sóc cơ học an toàn và đã được y học hiện đại kiểm chứng:
Khi trẻ bị nghẹt mũi, phương pháp an toàn và hiệu quả nhất là sử dụng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) dạng nhỏ hoặc xịt phun sương nhẹ nhàng để làm loãng dịch nhầy, sau đó dùng dụng cụ hút mũi chuyên dụng lấy dịch ra. Cách này giúp giải phóng đường thở thực sự chứ không tạo cảm giác thông mũi giả như menthol [3].
Giữ ấm cơ thể cho trẻ bằng cách mặc quần áo thoáng khí nhưng đủ ấm, đeo tất chân, giữ ấm vùng cổ và ngực bằng khăn mềm. Không bôi bất kỳ loại tinh dầu đậm đặc nào lên vùng da dưới mũi, ngực hay lòng bàn chân của trẻ sơ sinh vì đặc tính tăng thấm qua màng tế bào của menthol sẽ đưa hóa chất vào máu trẻ nhanh chóng [7].
Đảm bảo không gian phòng ngủ của trẻ thông thoáng, duy trì độ ẩm không khí ở mức thích hợp và tuyệt đối tránh xa khói thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá có tẩm hương bạc hà vì menthol làm che lấp phản ứng kích ứng với các chất độc như acrolein trong khói thuốc [2]. Cho trẻ bú mẹ đầy đủ hoặc uống đủ nước ấm (đối với trẻ lớn) để làm dịu niêm mạc đường hô hấp.
Đối với người lớn trong gia đình nếu muốn dùng bạc hà để thư giãn hoặc hỗ trợ tiêu hóa, việc uống trà bạc hà pha loãng từ lá thường an toàn hơn vì hiện chưa có báo cáo nào về phản ứng bất lợi của trà bạc hà [5]. Tuy nhiên, nếu dùng viên nang tinh dầu bạc hà hoặc có sẵn bệnh nền, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
Tóm lại, tinh dầu bạc hà và hoạt chất menthol tuy mang lại cảm giác mát lạnh dễ chịu nhưng không phải là lựa chọn an toàn cho hệ hô hấp chưa hoàn thiện của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Khả năng gây kích ứng giải phóng histamine, khởi phát cơn hen suyễn, làm giãn cơ gây trào ngược và ức chế phản xạ bảo vệ đường thở của menthol là những rủi ro đã được khoa học ghi nhận [2]. Khi trẻ có biểu hiện nghẹt mũi, thở khò khè kéo dài, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn xử trí đúng cách, tránh tự ý dùng các loại tinh dầu truyền miệng gây hại cho sức khỏe của con.
