Ngứa da kéo dài do mề đay, viêm da cơ địa hay khô da là nỗi ám ảnh thường ngày. Nhiều người tìm đến tinh dầu bạc hà hoặc kem bôi chứa menthol theo kinh nghiệm dân gian để làm dịu da tức thì [1].

Khoa học xác nhận menthol (hoạt chất chính trong tinh dầu bạc hà) giúp giảm ngứa tạm thời nhờ kích hoạt thụ thể lạnh TRPM8 trên da [2]. Dữ liệu lâm sàng ghi nhận hiệu quả của nhóm chất này trên bệnh nhân mề đay, khô da và viêm da cơ địa [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có chưa đánh giá trực tiếp trên nhóm phụ nữ mang thai.

Cơ chế đánh lạc hướng cảm giác ngứa bằng tín hiệu lạnh

Cảm giác ngứa khởi phát khi tế bào thần kinh chuyên biệt (pruriceptor) bị kích thích bởi tác nhân gây ngứa [2]. Tín hiệu truyền từ da qua hạch rễ lưng hoặc hạch sinh ba, đi vào tủy sống rồi lên não [2].

Có hai con đường gây ngứa chính là phụ thuộc histamine và không phụ thuộc histamine [2]. Histamine từ tế bào mast gắn vào thụ thể H1 và kênh TRPV1 gây ngứa cấp tính [2]. Ngược lại, ngứa mạn tính thường do các chất trung gian gây viêm (cytokine như IL-31, IL-33, TSLP) hoặc chất dẫn truyền thần kinh serotonin kích hoạt, khiến thuốc kháng histamine thông thường kém hiệu quả [2].

Tinh dầu bạc hà (Mentha piperita L.) chứa hoạt chất chính là menthol [1]. Khi bôi lên da, menthol tạo cảm giác mát lạnh bằng cách kích hoạt kênh ion TRPM8 (thụ thể nhận cảm lạnh trên tế bào thần kinh cảm giác) [2]. Sự kích hoạt TRPM8 đóng vai trò như công tắc ức chế cả hai con đường ngứa phụ thuộc và không phụ thuộc histamine tại tủy sống [4]. Tín hiệu lạnh từ TRPM8 chặn đường truyền ngứa lên não, đồng thời làm giảm nhạy cảm của các sợi thần kinh cảm giác sau kích thích ban đầu [5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về menthol và chất kích hoạt TRPM8?

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình chuột đã làm rõ cơ chế giảm ngứa của menthol ở cấp độ tủy sống [1]. Nhóm nghiên cứu dùng tổng cộng 179 con chuột đực ICR (chia các nhóm từ 5 đến 17 con), 10 con chuột C57BL/6 bình thường và 14 con chuột biến đổi gen thiếu thụ thể TRPM8 [1]. Chuột được tiêm chất gây ngứa dưới da gáy, sau đó bôi dung dịch menthol 8% lên bàn chân trước trong 10 giây và theo dõi hành vi gãi trong 30 đến 60 phút [1]. Kết quả cho thấy menthol 8% giúp giảm khoảng 63,02% hành vi gãi so với nhóm không bôi [1]. Tác dụng này biến mất hoàn toàn ở nhóm chuột thiếu gen TRPM8 hoặc khi dùng chất ức chế BCTC, chứng minh menthol giảm ngứa trực tiếp qua thụ thể TRPM8 và ức chế hoạt hóa tế bào vi giao (microglia) ở tủy sống [1].

Trên người, vì menthol tự nhiên dễ gây kích ứng và hiệu lực yếu đối với ngứa nặng, các nhà khoa học đã thử nghiệm các dẫn xuất menthol và hoạt chất tổng hợp kích hoạt TRPM8 mạnh hơn [6]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng công bố năm 2017 đã đánh giá hỗn hợp làm mát (gồm dẫn xuất menthol là menthoxypropanediol và một chất đồng vận TRPM8 khác) trên 70 bệnh nhân ngứa mạn tính do khô da có điểm ngứa từ 3 trở lên [6]. Bệnh nhân bôi kem chứa hoạt chất hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần [6]. Kết thúc điều trị, nhóm dùng hoạt chất cải thiện điểm ngứa tổng thể vượt trội so với nhóm giả dược (79,2% so với 47,1%) [6]. Có tới 84% bệnh nhân báo cáo cảm giác mát lạnh kéo dài và chất lượng cuộc sống cải thiện rõ rệt, dù một số người thấy cảm giác lạnh đôi khi quá mạnh [6].

Đối với bệnh mề đay và viêm da cơ địa, một nghiên cứu năm 2023 điểm lại các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về hoạt chất tổng hợp Cryosim-1 (chất kích hoạt TRPM8) [3]. Kết quả ghi nhận điểm số ngứa giảm đáng kể chỉ sau 2 giờ bôi Cryosim-1 ở bệnh nhân mề đay và viêm da cơ địa [3]. Một thử nghiệm khác dùng gel Cryosim-1 cho người bị ngứa da đầu cũng cho thấy mức độ ngứa giảm mạnh sau 2 giờ so với giả dược [3]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận dẫn xuất menthol là menthoxypropanediol mang lại sự hài lòng nhanh chóng khi thử nghiệm trên mẫu sinh thiết của bệnh nhân viêm da cơ địa [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Ưu điểm lớn nhất của menthol và các chất kích hoạt TRPM8 là khả năng cắt cơn ngứa nhanh chóng, giúp bệnh nhân giảm phản xạ gãi gây trầy xước da [3]. Cơ chế làm mát hoạt động hiệu quả trên cả ngứa do histamine (như mề đay) và ngứa không do histamine (như khô da mạn tính, viêm da cơ địa) [3].

Tuy nhiên, phương pháp này chỉ mang tính chất giảm triệu chứng tạm thời [2]. Ở bệnh nhân ngứa nặng, menthol tự nhiên có hoạt lực khá yếu và dễ bốc hơi nhanh [6]. Hơn nữa, các dữ liệu lâm sàng hiện tại tập trung vào mề đay, khô da và viêm da cơ địa, hoàn toàn thiếu các thử nghiệm kiểm chứng độ an toàn và hiệu quả trên phụ nữ mang thai [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi làm mát da trị ngứa

Nhiều người cho rằng cứ làm lạnh hoặc bôi thật nhiều bạc hà thì mọi loại ngứa đều khỏi. Thực tế, một nghiên cứu năm 2008 chỉ ra mối quan hệ phức tạp giữa nhiệt độ và cơn ngứa: trong khi làm ấm làm tăng nặng cơn ngứa do histamine, việc làm mát cường độ thấp trong thời gian ngắn đôi khi lại làm tăng mức độ ngứa vượt ngưỡng gãi ở người [8].

Một hiểu lầm khác là dùng tinh dầu bạc hà cho bệnh vảy nến. Nghiên cứu năm 2023 phát hiện biểu hiện của thụ thể TRPM8 tăng cao bất thường ở vùng da tổn thương của bệnh nhân vảy nến thể mảng và vảy nến da đầu, tỷ lệ thuận với độ ngứa [3]. Do đó, bôi các chất kích hoạt TRPM8 như menthol có nguy cơ làm trầm trọng thêm cơn ngứa ở người bệnh vảy nến [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có làn da nhạy cảm, da đang trầy xước hoặc mắc bệnh vảy nến cần tránh tự ý bôi các chế phẩm chứa menthol nồng độ cao vì nguy cơ gây kích ứng da hoặc làm cơn ngứa nặng hơn [3]. Ngay cả trong thử nghiệm lâm sàng, một số bệnh nhân cũng phản ánh cảm giác lạnh từ hoạt chất đôi khi quá mạnh gây khó chịu [6].

Phụ nữ mang thai bị ngứa da hoặc nổi mề đay cần đặc biệt thận trọng. Tinh dầu bạc hà nguyên chất chứa nhiều hợp chất đậm đặc, chưa có dữ liệu an toàn từ các thử nghiệm lâm sàng trong thai kỳ. Thai phụ và người có bệnh nền da liễu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bôi ngoài da nào.

Cách áp dụng thực tế và an toàn tại nhà

Thay vì dùng tinh dầu bạc hà nguyên chất bôi trực tiếp dễ gây bỏng rát và kích ứng, người bệnh nên chọn các loại kem dưỡng ẩm (lotion) chứa thành phần làm mát hoặc dẫn xuất menthol đã được chuẩn hóa nồng độ [6]. Trong nghiên cứu năm 2017, việc bôi kem dưỡng ẩm đều đặn 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần giúp cải thiện độ ẩm, giảm độ thô ráp của da song song với việc giảm ngứa [6].

Bên cạnh dùng sản phẩm bôi, người bị ngứa nên duy trì không gian sống thoáng mát, tránh tắm nước quá nóng vì nhiệt độ cao làm kích hoạt mạnh hơn phản ứng ngứa do histamine [8]. Chườm mát đúng cách bằng khăn sạch cũng là giải pháp vật lý an toàn giúp kích hoạt thụ thể TRPM8 để làm dịu cơn ngứa cấp tính [2].

Tinh dầu bạc hà và hoạt chất menthol có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc giảm ngứa tạm thời nhờ cơ chế kích hoạt thụ thể lạnh TRPM8, hỗ trợ tốt cho người bị khô da hay mề đay [3]. Tuy nhiên, đây không phải là thuốc chữa khỏi nguyên nhân gốc rễ và có thể gây kích ứng nếu dùng sai cách [6]. Người bệnh, đặc biệt là phụ nữ mang thai hoặc người bị vảy nến, nên hỏi ý kiến bác sĩ để lựa chọn sản phẩm an toàn, phù hợp với tình trạng da [3].