Nhiều người có thói quen tìm kiếm các cây thuốc nam mọc hoang hoặc trồng trong vườn nhà để tự chữa bệnh cao huyết áp, mất ngủ mà không nắm rõ độc tính tiềm ẩn. Trong số đó, ba gạc hoa đỏ là dược liệu chứa hoạt chất sinh học rất mạnh từng được chiết xuất dùng trong y học hiện đại nhưng đòi hỏi sự giám sát nghiêm ngặt. Việc người bệnh đang bị tổn thương dạ dày tự ý sắc uống loại cây này có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng.
Người bị viêm loét dạ dày dùng ba gạc hoa đỏ có thể làm bệnh trầm trọng hơn, làm tăng nguy cơ bào mòn niêm mạc và xuất huyết tiêu hóa. Hoạt chất chính của cây thuốc này kích thích dạ dày tiết nhiều axit dịch vị, làm suy giảm hàng rào bảo vệ tự nhiên và gây thiếu máu cục bộ tại lớp lót dạ dày. Do đó, đây là dược liệu chống chỉ định tuyệt đối đối với những ai có tiền sử hoặc đang điều trị viêm loét đường tiêu hóa.
Hoạt chất trong ba gạc hoa đỏ tấn công dạ dày ra sao
Ba gạc hoa đỏ (thuộc chi Rauvolfia) là nguồn chiết xuất tự nhiên của nhiều alkaloid quan trọng, nổi bật nhất là reserpine [1]. Khi đi vào cơ thể, chất này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và các chất dẫn truyền thần kinh ngoại vi, làm cạn kiệt nguồn dự trữ catecholamine và serotonin [2]. Sự rối loạn này kích hoạt phản ứng của dây thần kinh phế vị (dây thần kinh số X), kích thích bài tiết dịch vị một cách ồ ạt [3, 6].
Bình thường, dạ dày có một lớp chất nhầy và hệ thống tuần hoàn máu phong phú để bảo vệ mô tế bào trước môi trường axit đậm đặc. Khi có sự hiện diện của alkaloid từ ba gạc, tế bào mast ở niêm mạc dạ dày bị kích thích giải phóng histamin [4, 7]. Histamin gắn vào thụ thể H2 trên tế bào thành của dạ dày, phát tín hiệu thúc đẩy bài tiết axit hydrochloric và enzyme pepsin [1, 2, 4].
Đồng thời, hoạt chất reserpine làm mất cân bằng nghiêm trọng giữa yếu tố tấn công và yếu tố bảo vệ niêm mạc [2]. Nồng độ axit tăng vọt trong khi tuần hoàn máu nuôi dưỡng lớp lót không tăng tương ứng để thích nghi, đẩy dạ dày vào trạng thái thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ [3]. Tình trạng này làm lớp màng nhầy nhanh chóng bị hủy hoại, tạo điều kiện cho dịch tiêu hóa ăn mòn các mô bên dưới [2, 6].
Bằng chứng khoa học về tác hại gây loét của alkaloid ba gạc
Mối liên hệ giữa hoạt chất alkaloid của ba gạc với sự hình thành vết loét đường tiêu hóa đã được xác nhận qua hàng loạt thử nghiệm sinh học nghiêm ngặt trên mô hình động vật:
Năm 1976, một công trình nghiên cứu trên chuột cống so sánh độc tính của các alkaloid nhóm Rauwolfia cho thấy reserpine và rescinnamine gây tổn thương dạ dày nghiêm trọng [1]. Khi dùng lặp lại trong 3 ngày trên chuột được cho ăn, các vết loét do reserpine và rescinnamine trở nên trầm trọng hơn nhiều so với việc chỉ dùng một liều đơn lẻ khi đói [1]. Khi chuột thử nghiệm dùng liều cao reserpine và rescinnamine, tình trạng tổn thương nặng nề đến mức dẫn đến tử vong [1]. Ngoài ra, việc dùng thuốc kháng cholinergic như atropine sulfate và atropine methylbromide đã ức chế sự hình thành vết loét, chứng minh hệ cholinergic đóng vai trò chủ chốt trong cơ chế sinh bệnh [1].
Năm 1978, nghiên cứu về chuyển hóa các amin sinh học ở chuột mang ống dò dạ dày mạn tính ghi nhận reserpine làm cạn kiệt lượng dopamine, noradrenaline và serotonin ở não [2]. Hoạt chất này cũng làm giảm dự trữ dopamine và serotonin ở thành dạ dày, đồng thời làm tăng nồng độ noradrenaline tại chỗ [2]. Thử nghiệm cho thấy việc giảm tiết axit và pepsin nhờ các chất can thiệp không phải lúc nào cũng ngăn được vết loét hình thành, ngoại trừ khi dùng nialamide hoặc alpha-methyl-p-tyrosine [2]. Điều này chứng minh rằng việc hình thành ổ loét do reserpine phụ thuộc chủ yếu vào sự suy giảm sức đề kháng của hàng rào niêm mạc hơn là chỉ đơn thuần do nồng độ axit [2].
Năm 1981, nghiên cứu xem xét ảnh hưởng của thuốc kháng thụ thể histamine H2 là cimetidine trên chuột được dùng reserpine [4]. Kết quả cho thấy reserpine kích thích hiện tượng khử hạt của tế bào mast ở vùng niêm mạc tuyến dạ dày và gây biến đổi vi tuần hoàn bề mặt [4]. Cimetidine ở liều từ 10 mg/kg trở lên đã làm giảm lượng axit dạ dày được kích thích bởi reserpine và ngăn ngừa vết loét [4]. Điều đáng chú ý là ngay cả ở các liều thấp từ 5 mg/kg trở xuống không ức chế tiết axit, cimetidine vẫn bảo vệ được niêm mạc tuyến bằng cách ngăn chặn tình trạng ứ trệ vi tuần hoàn qua trung gian thụ thể H2 [4].
Năm 1983, các thử nghiệm về ảnh hưởng của metiamide trên chuột được tiêm màng bụng reserpine liều 3 mg/kg đã chỉ ra rằng reserpine làm tăng mạnh nồng độ axit dịch vị trong 4 giờ đầu tiên [5]. Khi dùng metiamide liều cao 50-100 mumol/kg mỗi 2 giờ, sự hình thành vết loét dạ dày gần như bị triệt tiêu hoàn toàn và lượng axit dạ dày tiết ra giảm đi rõ rệt [5]. Ngược lại, nếu chỉ dùng liều thấp (0.01 mumol/kg) mỗi 3 giờ, tổn thương loét do reserpine lại càng trở nên trầm trọng hơn và lượng axit tăng thêm [5].
Năm 1985, một khảo sát tập trung vào cơ chế sinh bệnh học xác nhận việc tiêm màng bụng reserpine gây loét dạ dày nghiêm trọng, đi kèm với sự suy giảm rõ rệt số lượng tế bào mast và cạn kiệt histamine ở niêm mạc tuyến dạ dày [6]. Sử dụng atropine để phong bế thần kinh cholinergic giúp bảo tồn số lượng tế bào mast và giảm tổn thương [6]. Các chất kháng histamine như mepyramine và cimetidine cũng đối kháng mạnh mẽ với vết loét dạ dày do reserpine gây ra [6].
Năm 1986, nghiên cứu về mối tương quan giữa bài tiết axit và lưu lượng máu niêm mạc cho thấy tiêm reserpine làm sản lượng axit tăng dần nhưng lưu lượng máu nuôi dưỡng niêm mạc lại không hề tăng theo [3]. Sự mất kết nối này dẫn đến trạng thái thiếu máu cục bộ tương đối tại lớp lót dạ dày, gây xói mòn và trợt loét mô [3]. Sử dụng atropine trước đó đã ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng tăng tiết axit do reserpine kích hoạt [3].
Năm 1987, nghiên cứu theo dõi tác động dài hạn của reserpine (0.1 mg/kg) tiêm bắp mỗi ngày trong 6 tuần trên chuột [7]. Kết quả ghi nhận lượng axit dịch vị cơ bản tăng vọt từ 12 mumol/h lên mức 38.1 mumol/h, và có tới 83.3% số động vật thí nghiệm phát triển thành ổ loét tá tràng mạn tính [7]. Việc cắt dây thần kinh phế vị đã bảo vệ hoàn toàn dạ dày chuột khỏi các thương tổn này, củng cố giả thuyết rằng alkaloid kích hoạt trục thần kinh điều khiển tăng tiết serotonin và axit dịch vị [7].
Tác động phối hợp nguy hiểm đối với hệ tiêu hóa
Dữ liệu thực nghiệm cho thấy cơ chế gây hại của alkaloid trong ba gạc là một đòn tấn công kép: vừa làm tăng tiết axit hủy hoại mô, vừa bóp nghẹt tuần hoàn nuôi dưỡng niêm mạc [3]. Bình thường, khi dạ dày tăng hoạt động và tăng tiết dịch tiêu hóa, cơ thể sẽ tự động điều tiết mở rộng các mạch máu nhỏ dưới niêm mạc để cung cấp oxy và dưỡng chất giúp tế bào chống chọi [3]. Dưới tác động của alkaloid chiết xuất từ ba gạc hoa đỏ, phản xạ bảo vệ này hoàn toàn bị tê liệt [3].
Lượng máu đến niêm mạc bị giữ nguyên hoặc ứ trệ khiến các tế bào biểu mô rơi vào tình trạng thiếu dưỡng khí trầm trọng [4, 6]. Đồng thời, các tế bào mast bị kích thích xả một lượng lớn histamin vào các mô xung quanh [4, 7]. Lượng axit tăng cao liên tục bào mòn bề mặt niêm mạc đã bị suy yếu, nhanh chóng làm các vết trợt nông chuyển thành các ổ loét sâu vào lớp cơ thành dạ dày [3, 4].
Ở người đã có sẵn ổ loét hoặc viêm dạ dày từ trước, hàng rào bảo vệ niêm mạc vốn đã bị tổn hại nặng nề. Việc tiếp nhận các hoạt chất kích thích bài tiết từ ba gạc sẽ đẩy nhanh tiến trình ăn mòn vào các mạch máu lớn ở đáy vết loét. Điều này giải thích vì sao dùng hoạt chất ba gạc lặp lại ở trạng thái đã có tổn thương có thể làm vết loét bùng phát dữ dội [1].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng vô tư mà không lo tác dụng phụ như thuốc tây. Trên thực tế, ba gạc hoa đỏ là loài cây có độc tính rất cao, thuộc nhóm dược liệu cần phải kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt từng miligram. Alkaloid tự nhiên trong lá, rễ và vỏ cây có hoạt tính sinh học cực mạnh, tương đương với các thành phần hoạt chất tinh khiết được bào chế trong phòng thí nghiệm [1].
Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc hoặc ngâm rượu rễ ba gạc để hạ huyết áp, an thần mà không hề hay biết rằng các alkaloid nhóm Rauwolfia đi thẳng vào hệ tuần hoàn và tác động trực tiếp lên hệ thần kinh phế vị [3, 5, 6]. Khi sắc uống thủ công, hàm lượng hoạt chất giải phóng ra nước không thể nào định lượng chính xác. Một liều lượng mất kiểm soát có thể gây ngộ độc cấp, trụy tim mạch hoặc khiến dạ dày bị thủng do axit bùng phát bất ngờ [3, 5].
Một số người bệnh còn cho rằng nếu uống thảo dược sau bữa ăn no thì sẽ không lo bị đau dạ dày. Bằng chứng khoa học lại chỉ ra điều ngược lại: khi cho chuột dùng lặp lại alkaloid ba gạc trong trạng thái no, các tổn thương dạ dày bị kích thích và tiến triển trầm trọng hơn rất nhiều so với dùng một lần khi đói [1]. Điều này đập tan suy nghĩ cho rằng lót dạ bằng thức ăn có thể trung hòa được độc tính làm loét của loại dược liệu này.
Những ai tuyệt đối cần tránh xa ba gạc hoa đỏ
Nhóm đối tượng đầu tiên phải tuyệt đối kiêng dùng ba gạc hoa đỏ và các chế phẩm chứa alkaloid từ cây này là người đang mắc viêm loét dạ dày tá tràng, người có tiền sử xuất huyết đường tiêu hóa, hoặc người đang bị trào ngược dạ dày thực quản nặng. Tác động làm tăng axit và phá vỡ hàng rào niêm mạc của cây thuốc này sẽ kích hoạt cơn đau cấp và tăng nguy cơ thủng dạ dày [2, 3].
Người cao tuổi có chức năng tiêu hóa suy giảm, thành mạch yếu cũng là đối tượng có nguy cơ cao gặp tai biến xuất huyết nếu tự ý dùng dược liệu. Alkaloid trong ba gạc gây ảnh hưởng đến hệ tim mạch và lưu lượng tuần hoàn, có thể gây ra hiện tượng thiếu máu cục bộ niêm mạc dạ dày nặng nề hơn ở người có xơ vữa mạch máu [3].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em là những đối tượng chống chỉ định dùng ba gạc hoa đỏ do nguy cơ ngộ độc hệ thần kinh và tim mạch. Người đang điều trị bằng các thuốc chống đông máu, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc các loại thuốc huyết áp khác cũng không được kết hợp với cây thuốc này vì nguy cơ tương tác gây hại niêm mạc dạ dày và tụt huyết áp nghiêm trọng.
Khuyến cáo áp dụng và xử trí an toàn
Đối với người bệnh gặp các vấn đề về tăng huyết áp hay mất ngủ kèm theo tiền sử dạ dày, giải pháp an toàn duy nhất là thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được kê đơn thuốc phù hợp. Hiện nay y học hiện đại đã có rất nhiều nhóm thuốc hạ áp thế hệ mới hiệu quả cao và ít tác dụng phụ lên đường tiêu hóa hơn rất nhiều so với việc dùng các alkaloid tự nhiên chưa tinh chế từ cây ba gạc.
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái thân, rễ hay lá cây ba gạc hoa đỏ để đun nước uống, ngâm rượu xoa bóp hoặc uống dưới bất kỳ hình thức nào. Khi bắt buộc phải sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần này, việc kê đơn và bốc thuốc phải do các bác sĩ, thầy thuốc được cấp phép thực hiện với liều lượng được tính toán kỹ càng.
Trường hợp người bệnh lỡ uống nhầm hoặc tự ý dùng ba gạc hoa đỏ mà xuất hiện các dấu hiệu như đau quặn vùng thượng vị, ợ chua dữ dội, cồn cào ruột gan, buồn nôn, đi ngoài phân đen hoặc phân lẫn máu thì cần ngừng uống ngay lập tức. Người bệnh phải đến ngay bệnh viện gần nhất để được thăm khám, nội soi dạ dày và xử trí cầm máu kịp thời trước khi biến chứng loét sâu trở nên nguy kịch.
Tóm lại, ba gạc hoa đỏ chứa alkaloid có khả năng kích hoạt tiết axit dạ dày rất mạnh và phá vỡ cấu trúc vi tuần hoàn bảo vệ niêm mạc [1, 4, 6]. Người bệnh viêm loét dạ dày sử dụng loại cây này chắc chắn sẽ làm tình trạng bệnh nặng thêm, thậm chí đe dọa tính mạng. Việc dùng bất kỳ loại thảo dược hạ áp nào cũng cần có sự chỉ định và theo dõi chặt chẽ của nhân viên y tế để đảm bảo an toàn tối đa cho hệ tiêu hóa.
