Nhiều người bệnh gút thường truyền tai nhau việc sử dụng bromelain – một loại enzyme chiết xuất từ quả dứa – để xoa dịu những cơn đau nhức dữ dội ở khớp ngón chân, cổ chân. Với hy vọng tìm kiếm một giải pháp từ tự nhiên, không ít người tin rằng hoạt chất này vừa giúp cắt cơn đau cấp tốc, vừa hỗ trợ bài tiết axit uric dư thừa ra khỏi cơ thể.
Tuy nhiên, dựa trên các bằng chứng khoa học và sinh học phân tử hiện nay, bromelain không phải là phương pháp điều trị được công nhận cho cơn đau gút cấp, cũng không có tác dụng hạ axit uric hay thay thế thuốc điều trị đặc hiệu. Cơn đau gút cấp xuất phát từ cơ chế viêm tự miễn đặc thù kích hoạt bởi tinh thể muối urat, đòi hỏi các can thiệp y tế đã được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt.
Cơn đau gút cấp bùng phát như thế nào trong cơ thể?
Bệnh gút là một nhóm bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, đặc trưng bởi sự hình thành và lắng đọng của các tinh thể natri urat tại nhiều mô trong cơ thể [1]. Khi nồng độ axit uric trong huyết thanh tăng cao vượt ngưỡng bệnh lý, tình trạng này được gọi là tăng axit uric máu – yếu tố nguy cơ quan trọng nhất dẫn đến sự phát triển của viêm khớp gút [1]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ việc cơ thể sản xuất quá nhiều axit uric hoặc do giảm đào thải chất này qua thận và đường tiêu hóa [1].
Khi lượng axit uric tích tụ kéo dài, các tinh thể urat sẽ kết tủa và tích tụ bên trong dịch khớp cũng như các khoang quanh khớp [2], [3]. Tinh thể muối này kết tủa và gây ra tình trạng viêm khớp cấp tính, biểu hiện bằng việc khớp sưng to, đỏ ửng, nóng rát, đau đớn và làm mất khả năng vận động chức năng của khớp [4]. Viêm khớp gút cấp tính chính là biểu hiện lâm sàng sớm nhất của căn bệnh này [1].
Cơn gút cấp thường xảy ra đột ngột ở một khớp đơn lẻ tại các chi dưới, đặc biệt là khớp bàn ngón chân cái hoặc cổ chân [3]. Bệnh nhân phải đối mặt với những đợt viêm khớp cấp tính dữ dội kèm theo cảm giác đau đớn đến mức cùng cực [5]. Mặc dù các đợt bùng phát này có đặc tính tự giới hạn sau một khoảng thời gian, nhưng nếu không được kiểm soát tốt, bệnh sẽ tái phát thường xuyên và chuyển biến xấu [5].
Tinh thể urat kích hoạt chuỗi phản ứng viêm dữ dội ra sao?
Để hiểu tại sao các mẹo dân gian hay enzyme thông thường khó có thể dập tắt cơn đau gút, cần nhìn vào bản chất sinh học phân tử của phản ứng viêm. Các nghiên cứu gần đây xác nhận rằng tinh thể axit uric đóng vai trò như một tín hiệu nguy hiểm trực tiếp kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh của cơ thể [2], [3].
Khi tinh thể lắng đọng trong dịch khớp, chúng kích hoạt một cảm biến nội bào đặc biệt được gọi là thể viêm inflammasome [2]. Thể viêm này là nền tảng phát tín hiệu thiết yếu để kích hoạt interleukin-1, một loại cytokine giữ vai trò then chốt trong việc khởi động toàn bộ quá trình viêm cấp tính của bệnh gút [2]. Cả bằng chứng phân tử lẫn bệnh học đều chứng minh bệnh gút là dạng điển hình của nhóm bệnh lý tự viêm [2]. Việc kích hoạt thụ thể nội bào inflammasome và interleukin-1 chính là nguyên nhân dẫn tới phản ứng viêm bùng phát rầm rộ [5].
Sự kích hoạt của hệ miễn dịch bẩm sinh kéo theo việc giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm vào máu [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy nồng độ của protein phản ứng C (CRP), interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong huyết thanh của bệnh nhân trong cơn gút cấp tăng cao rõ rệt so với người khỏe mạnh [6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối tương quan thuận giữa nồng độ axit uric trong máu và mức tăng của các chất trung gian gây viêm này, khẳng định tinh thể urat kích thích chuỗi phản ứng viêm toàn thân rất mạnh mẽ [6].
Bromelain có giúp giảm viêm do urat và hạ axit uric không?
Nhiều người đặt niềm tin vào bromelain vì hoạt chất này vốn được biết đến trong một số nghiên cứu chung về khả năng hỗ trợ tiêu viêm mô mềm hoặc giảm phù nề sau chấn thương. Tuy nhiên, trong cơ chế bệnh sinh của gút, chuỗi viêm phụ thuộc hoàn toàn vào thể viêm inflammasome và cytokine interleukin-1 [2]. Các dữ liệu y khoa chuẩn quy hiện tại không có bằng chứng chứng minh bromelain có khả năng ức chế chuyên biệt con đường inflammasome do tinh thể urat kích hoạt để dập tắt cơn đau khớp cấp [2].
Bên cạnh đó, xét về khía cạnh chuyển hóa và bài tiết, không có nghiên cứu nào chứng minh bromelain có thể hoạt động như một chất ức chế men xanthine oxidase để giảm sản xuất urat, hay kích thích kênh vận chuyển ở ống thận để tăng đào thải axit uric [1]. Quá trình giảm tinh thể urat đòi hỏi phải kiểm soát chính xác nồng độ axit uric hòa tan trong huyết thanh bằng các dược chất đã được chứng minh cơ chế rõ ràng [1], [7].
Chính vì vậy, việc kỳ vọng dùng bromelain để thay thế thuốc hạ axit uric hoặc thuốc chống viêm trong cơn gút cấp là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Việc ngưng các liệu trình chính thống để chuyển sang dùng enzyme này không những không ngăn được phản ứng viêm do tinh thể urat mà còn khiến khớp tiếp tục bị tổn thương do axit uric vẫn không ngừng lắng đọng [1], [4].
Y học chuẩn quy điều trị cơn gút cấp và hạ axit uric như thế nào?
Các hướng dẫn y học đã vạch ra lộ trình điều trị rất rõ ràng và chuẩn xác dựa trên các bằng chứng khoa học thực nghiệm. Để xử trí cơn đau gút cấp, mục tiêu hàng đầu là nhanh chóng dập tắt phản ứng viêm tại khớp bằng các loại thuốc kháng viêm tác dụng nhanh [3].
Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) được xem là lựa chọn hàng đầu trong điều trị cơn gút cấp [7]. Bên cạnh đó, việc sử dụng colchicine đường uống liều thấp, ví dụ 0,5 mg từ một đến hai lần mỗi ngày, có thể được chỉ định như một liệu pháp duy trì dự phòng để ngăn chặn các cơn gút cấp tái phát thường xuyên [7]. Các hướng tiếp cận mới trong kiểm soát viêm tinh thể cũng đang tập trung nghiên cứu vào các chất đối kháng thụ thể interleukin-1 nhằm chặn đứng con đường kích hoạt từ thể viêm inflammasome [5].
Sau khi cơn cấp tính đã thuyên giảm hoàn toàn, liệu pháp mang tính cốt lõi và bắt buộc phải duy trì suốt đời là điều trị giảm axit uric máu bằng thuốc, thường dùng là allopurinol hoặc febuxostat [3]. Các nhóm thuốc này hoạt động như chất ức chế men xanthine oxidase để ngăn chặn việc sản sinh axit uric [1], [7]. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể phối hợp thêm thuốc tăng bài tiết axit uric qua thận như benzbromarone hoặc thuốc tiêu hủy axit uric như rasburicase [7].
Mục tiêu bắt buộc trong điều trị bệnh gút mạn tính có tophi là phải duy trì nồng độ axit uric trong máu liên tục dưới mức 360 micromol/lít [1]. Chỉ khi axit uric được giữ dưới ngưỡng này, các khối lắng đọng natri urat trong các mô khớp mới có thể hòa tan dần và ngăn ngừa tinh thể mới tiếp tục hình thành [1].
Nghiên cứu nói gì về chẩn đoán và đặc điểm lâm sàng của gút?
Bệnh gút không chỉ đơn thuần là đau khớp tạm thời mà là một rối loạn chuyển hóa phức tạp có thể gây tàn phế. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2015 trên 28 bệnh nhân gút (gồm 25 nam và 3 nữ) điều trị tại Phòng khám Thấp khớp thuộc Bệnh viện Phục hồi chức năng Iasi đã ghi nhận những xáo trộn bệnh lý nghiêm trọng [4]. Bệnh gút gây đau đớn kéo dài và có thể can thiệp tiêu cực, tương tác làm xói mòn chuyển hóa carbohydrate và lipid trong cơ thể [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận chụp cắt lớp vi tính năng lượng kép là công cụ chẩn đoán hiệu quả giúp phát hiện rõ mật độ tinh thể axit uric lắng đọng trong khớp và mô mềm quanh khớp [4].
Về tiêu chuẩn chẩn đoán, tiêu chuẩn vàng để xác định bệnh chính là tìm thấy tinh thể axit uric trong dịch khớp bị ảnh hưởng dưới kính hiển vi phân cực, ngay cả trong giai đoạn giữa các cơn đau cấp khi bệnh nhân không còn triệu chứng [3], [7]. Thậm chí, việc phát hiện tinh thể trong dịch khớp bằng kính hiển vi phân cực đã đủ bằng chứng xác thực bệnh gút mà không nhất thiết phải tìm thấy tinh thể nằm bên trong tế bào [3]. Siêu âm khớp cũng có thể được áp dụng để phát hiện sớm các tinh thể urat lắng đọng trên bề mặt sụn khớp [3].
Nghiên cứu năm 2022 về các chỉ dấu sinh học đã thực hiện phân tích đường cong ROC và chỉ ra rằng việc kết hợp nồng độ axit uric với các cytokine tiền viêm như CRP và TNF-alpha giúp tăng giá trị diện tích dưới đường cong (AUC) lên tới 0,986 so với mức 0,893 khi chỉ dùng đơn độc axit uric [6]. Kết quả này mang ý nghĩa lớn trong việc phân biệt nhanh chóng bệnh gút với các thể viêm khớp khác như viêm khớp dạng thấp hay viêm khớp vảy nến [6].
Trong nghiên cứu thực nghiệm trên động vật từ năm 1980, việc tiêm tinh thể natri urat kết hợp với chế độ ăn làm tăng axit uric trên chuột mắc viêm khớp bổ trợ đã chứng minh tác động làm gia tăng rõ rệt các tổn thương viêm khớp theo thời gian [8]. Điều này khẳng định tinh thể urat là dị vật gây viêm vô cùng dai dẳng nếu không có biện pháp can thiệp hòa tan chúng [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi tự ý dùng bromelain và thực phẩm chức năng
Nhiều người sau khi uống nước ép dứa hoặc các viên chiết xuất bromelain thấy cơn đau khớp sau vài ngày có dấu hiệu dịu bớt liền lầm tưởng hoạt chất này đã chữa khỏi cơn gút cấp. Tuy nhiên, đây là một hiểu lầm tai hại xuất phát từ việc không nắm rõ sinh lý bệnh. Cơn đau gút cấp có đặc tính tự giới hạn, các đợt bùng phát dữ dội có thể tự thoái lui một phần sau vài ngày đến một tuần ngay cả khi chưa có can thiệp đặc hiệu [2], [5]. Do đó, sự thuyên giảm này là diễn tiến tự nhiên của đợt viêm cấp chứ không phải do tác dụng điều trị từ bromelain.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng chỉ cần nồng độ axit uric trong máu giảm nhẹ sau ăn uống là bệnh đã khỏi. Nghiên cứu y khoa đã chỉ rõ nồng độ axit uric vượt quá 6,8 mg/dL là ngưỡng bão hòa vật lý, khiến axit uric không thể hòa tan thêm và bắt đầu kết tủa thành tinh thể mạn tính trong mô [7]. Mặc dù tăng axit uric máu là yếu tố nguy cơ hàng đầu, nhưng không có một ngưỡng nồng độ axit uric cố định nào có thể dự đoán chắc chắn thời điểm bùng phát cơn gút cấp [7]. Thậm chí, một số bệnh nhân khi vào cơn cấp chỉ có nồng độ axit uric huyết thanh tăng nhẹ hoặc bình thường [7].
Ngoài ra, các yếu tố căng thẳng tinh thần hoặc tình trạng mất nước cũng là những tác nhân kích hoạt cơn đau cấp bùng phát [7]. Nếu người bệnh chỉ tập trung uống các sản phẩm bổ sung như bromelain mà lơ là việc bù nước, giải tỏa căng thẳng hay kiểm soát nồng độ urat nền, cơn gút cấp chắc chắn sẽ tái diễn với mức độ ngày càng trầm trọng hơn [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi có axit uric cao?
Những người được chẩn đoán tăng axit uric máu hoặc đã từng xuất hiện cơn đau khớp cần hết sức cảnh giác với biến chứng mạn tính. Viêm khớp gút là dạng viêm khớp phổ biến nhất ở nam giới [3]. Bệnh nhân nam giới khi bước vào độ tuổi trung niên nếu có lối sống thiếu lành mạnh cần được theo dõi định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh [3], [4].
Những người đã xuất hiện hạt tophi quanh vành tai hoặc quanh các khớp ngón tay, ngón chân cần đặc biệt thận trọng [7]. Khi sự lắng đọng tinh thể natri urat trong các mô dẫn tới việc phá hủy các cấu trúc của hệ thống cơ xương khớp, bệnh đã chuyển sang giai đoạn viêm khớp gút tophi mạn tính [1]. Việc hút dịch từ các nốt tophi này sẽ thấy rõ sự hiện diện của vô số tinh thể urat [7]. Bệnh nhân ở giai đoạn này tuyệt đối không được tự ý dùng thảo dược hay enzyme thay thế thuốc chuyên khoa, bởi mục tiêu điều trị bắt buộc là phải hòa tan khối tophi và ngăn hủy hoại khớp [1].
Bên cạnh nguy cơ phá hủy khớp, tình trạng tăng axit uric máu kéo dài còn là yếu tố nguy cơ nguy hiểm dẫn tới suy giảm chức năng thận và làm gia tăng các bệnh lý tim mạch [1]. Hơn nữa, sự xáo trộn chuyển hóa urat còn tác động tiêu cực đến chuyển hóa đường và lipid của cơ thể, làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn chuyển hóa đi kèm [4]. Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp, đái tháo đường hoặc suy thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào.
Áp dụng thực tế để kiểm soát bệnh gút an toàn và khoa học
Để kiểm soát axit uric hiệu quả và ngăn ngừa các cơn đau gút tái phát, người bệnh cần tuân thủ một phác đồ khoa học, kết hợp hài hòa giữa y học chứng cứ và lối sống:
Thứ nhất, tuân thủ tuyệt đối chỉ định dùng thuốc của bác sĩ. Trong cơn đau cấp, sử dụng thuốc kháng viêm NSAIDs hoặc colchicine theo đúng liều lượng hướng dẫn để cắt cơn viêm [7]. Khi cơn đau đã dứt, cần dùng thuốc hạ axit uric như allopurinol hoặc febuxostat đều đặn mỗi ngày để duy trì axit uric dưới 360 micromol/lít [1], [3]. Đây là biện pháp điều trị lâu dài, suốt đời nhằm giải phóng toàn bộ tinh thể muối đang lắng đọng [1], [3].
Thứ hai, đảm bảo cung cấp đủ nước cho cơ thể hàng ngày. Tình trạng mất nước là một trong những yếu tố khởi phát cơn gút cấp tính [7]. Uống đủ nước giúp duy trì độ hòa tan của urat và tạo điều kiện thuận lợi cho thận đào thải lượng axit uric dư thừa ra ngoài qua đường tiểu [1], [7].
Thứ ba, điều chỉnh chế độ ăn uống và quản lý căng thẳng. Tránh các thực phẩm giàu nhân purin như thịt đỏ, nội tạng động vật, hải sản và tuyệt đối hạn chế bia rượu để giảm gánh nặng sản xuất axit uric [1], [7]. Giữ tinh thần thoải mái, hạn chế căng thẳng tâm lý vì áp lực tinh thần cũng là yếu tố thúc đẩy cơn đau bùng phát [7].
Thứ tư, nhìn nhận đúng đắn về quả dứa và bromelain. Dứa là một loại trái cây tươi ngon, giàu vitamin và người bệnh gút hoàn toàn có thể thưởng thức như một phần của chế độ ăn cân bằng. Tuy nhiên, chỉ nên xem đây là món ăn giải khát, tuyệt đối không dùng dứa hay các viên uống bromelain với mục đích thay thế thuốc trị bệnh [3], [7]. Người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc đang dùng thuốc chống đông máu càng cần thận trọng khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất enzyme đậm đặc.
Kiểm soát bệnh gút là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kiên trì và hiểu biết khoa học đúng đắn. Thay vì tìm kiếm những giải pháp truyền miệng chưa có căn cứ khoa học như bromelain, người bệnh hãy chủ động thăm khám y tế định kỳ, duy trì dùng thuốc kiểm soát nồng độ axit uric theo chỉ dẫn của bác sĩ và xây dựng một lối sống lành mạnh để bảo vệ khớp xương vững chắc.
