Uống trà xanh mỗi sáng từ lâu đã là thói quen gắn liền với đời sống của nhiều người Việt. Tuy nhiên, với những bệnh nhân tim mạch đang dùng thuốc chống đông máu, một ấm trà quen thuộc đôi khi lại trở thành nỗi băn khoăn lớn vì lo ngại làm mất tác dụng của thuốc.
Người đang uống thuốc chống đông máu nhóm kháng vitamin K như warfarin không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối trà xanh, nhưng cần tránh uống lượng quá lớn hoặc thay đổi lượng uống thất thường [1]. Bản chất lá trà chứa vitamin K tự nhiên có thể đối kháng trực tiếp với thuốc, làm giảm hiệu quả ngăn ngừa cục máu đông nếu nạp vào cơ thể một cách đột ngột [1].
Vì sao lá trà lại "ngược chiều" với thuốc chống đông máu?
Warfarin là thuốc chống đông máu đường uống đã được sử dụng trong y học gần 6 thập kỷ để phòng ngừa và kiểm soát các bệnh lý huyết khối tắc mạch [2]. Thuốc có khoảng điều trị hẹp, nghĩa là ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây biến chứng rất mong manh, dễ bị ảnh hưởng bởi thức ăn hoặc thuốc khác [3].
Về cơ chế, warfarin tạo ra tác dụng chống đông bằng cách cản trở gan sản xuất các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K, bao gồm yếu tố II, VII, IX và X [1]. Thuốc cũng tác động thông qua một thành phần gọi là phức hợp enzyme vitamin K epoxide reductase tiểu đơn vị 1 (VKORC1) và được chuyển hóa qua nhiều enzyme gan thuộc hệ P450 như CYP1A1, CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP3A4 [4].
Khi người bệnh nạp vitamin K từ bên ngoài qua thực phẩm hoặc đồ uống, lượng vitamin K này sẽ cạnh tranh và ức chế tác dụng của warfarin [1]. Hậu quả là mức độ chống đông của bệnh nhân bị suy giảm, thể hiện qua việc sụt giảm chỉ số INR (hệ thống chuẩn hóa quốc tế dùng để báo cáo kết quả xét nghiệm đông máu) [4]. Khi INR giảm xuống dưới ngưỡng điều trị, người bệnh đối mặt với nguy cơ hình thành cục máu đông gây huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ [4]. Ngược lại, các yếu tố kích thích enzyme CYP như caffeine cũng có thể làm giảm đáng kể chỉ số INR [4].
Chuyện gì xảy ra khi uống quá nhiều trà: Ghi nhận từ các ca bệnh
Tương tác giữa trà xanh và warfarin không chỉ là lý thuyết mà đã được ghi nhận qua các báo cáo ca bệnh thực tế. Một báo cáo công bố năm 1999 mô tả trường hợp nam bệnh nhân da trắng 44 tuổi dùng warfarin để phòng ngừa huyết khối sau phẫu thuật thay van động mạch chủ cơ học [1]. Bệnh nhân này dùng liều 7,5 mg mỗi ngày để dự phòng đột quỵ [5].
Trước đó khoảng một tháng, chỉ số INR của bệnh nhân ở mức 3,20 và đạt 3,79 khi đến phòng khám [1]. Tuy nhiên, 22 ngày sau, chỉ số INR của ông tụt mạnh xuống 1,37 và một tháng sau đó chỉ còn 1,14 [1]. Khi tìm hiểu nguyên nhân, các bác sĩ phát hiện bệnh nhân đã bắt đầu uống từ 0,5 đến 1 gallon (tương đương khoảng 1,9 đến 3,8 lít) trà xanh mỗi ngày, bắt đầu từ khoảng một tuần trước khi chỉ số INR rớt xuống 1,37 [1]. Ngay sau khi ngừng uống trà xanh, chỉ số INR của người đàn ông này đã tăng trở lại mức 2,55 [1].
Một báo cáo tổng hợp năm 2014 cũng dẫn lại trường hợp tương tác ngược lại ở một phụ nữ da trắng 67 tuổi uống warfarin liều 32 mg mỗi tuần để điều trị cuồng nhĩ [5]. Sau 3 tháng dùng thuốc, bà đột ngột ngừng uống trà đen (không rõ lượng uống trước đó) [5]. Chỉ trong vòng một tuần sau khi bỏ trà đen, chỉ số INR của bệnh nhân vọt từ 1,7 lên 5,0, buộc bác sĩ phải giảm liều warfarin xuống còn 26 mg mỗi tuần [5].
Nghiên cứu về thời điểm uống thuốc và mức tiêu thụ vitamin K
Bên cạnh các ca lâm sàng, giới khoa học cũng tìm cách tối ưu hóa việc dùng thuốc để hạn chế sự nhiễu loạn từ thực phẩm. Một đề cương thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2016 tại Canada (nghiên cứu PROBE kéo dài 7 tháng trên các bệnh nhân ngoại trú ở British Columbia và Alberta) đã đặt vấn đề về thời điểm uống warfarin [3]. Thông thường, bệnh nhân hay uống warfarin vào bữa tối — trùng với thời điểm lượng tiêu thụ vitamin K từ thức ăn trong ngày biến động mạnh nhất [3]. Do vitamin K có thời gian bán hủy cực ngắn trong khi warfarin có thời gian bán hủy dài, nhóm nghiên cứu tiến hành phân nhóm ngẫu nhiên người đang uống thuốc buổi tối chuyển sang uống buổi sáng (khi nồng độ vitamin K luôn ở mức thấp) hoặc giữ nguyên lịch buổi tối để theo dõi tỷ lệ thời gian chỉ số INR nằm trong và ngoài khoảng điều trị (TTR) cũng như các biến cố tim mạch lớn [3].
Ở góc độ dinh dưỡng thực tế trên người bệnh, một nghiên cứu công bố năm 2020 khảo sát trên nhóm 60 người sống sót sau đột quỵ mạn tính cho thấy chỉ có 5 người đang dùng thuốc chống đông máu, trong đó 3 người dùng warfarin [6]. Dưới 20% số người tham gia có sử dụng viên uống vitamin tổng hợp — vốn thường chứa vitamin K cùng các vitamin A, C, E, nhóm B và khoáng chất sắt, kẽm [6]. Nghiên cứu này ghi nhận lượng tiêu thụ vitamin K thấp ở nhóm bệnh nhân sau đột quỵ, đồng thời lưu ý rằng các thuốc chống đông máu thế hệ mới như rivaroxaban và apixaban không có cùng các hạn chế về chế độ ăn uống như warfarin [6].
Lá trà khô nhiều vitamin K, nhưng nước trà pha có đáng ngại?
Điểm đáng chú ý nằm ở sự khác biệt lớn giữa hàm lượng vitamin K trong lá trà khô và trong nước trà đã pha. Theo tổng quan năm 2014 về tương tác thảo dược - warfarin, cây trà (Camellia sinensis) có các bằng chứng trái chiều nhau về lượng vitamin K thực tế [5].
Lá trà khô thực sự rất giàu vitamin K, chứa tới 1.428 microgam (mcg) vitamin K trong mỗi 100 g lá khô [5]. Tuy nhiên, khi pha thành nước, 100 g nước trà xanh đã pha chỉ chứa khoảng 0,03 mcg vitamin K [5]. Điều này giải thích vì sao các ca tụt chỉ số INR nghiêm trọng thường xảy ra ở người uống lượng nước trà cực lớn (từ 0,5 đến 1 gallon mỗi ngày) hoặc thay đổi đột ngột thói quen uống trà hàng ngày [5].
Ngoài ra, một đánh giá hệ thống công bố năm 2024 trên cơ sở dữ liệu PubMed cho thấy các bằng chứng từ thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) về tương tác giữa thuốc chống đông đường uống và thực phẩm, thảo dược vẫn còn rất mỏng [7]. Đa số dữ liệu hiện có đến từ các báo cáo ca bệnh, chuỗi ca bệnh hoặc nghiên cứu quan sát với cỡ mẫu nhỏ, kết quả đôi khi mâu thuẫn và thành phần thảo dược không đồng nhất, khiến việc đưa ra kết luận tuyệt đối gặp nhiều hạn chế [7].
Hiểu lầm thường gặp: Có phải kiêng sạch mọi món có màu xanh?
Nhiều người bệnh khi nghe nói vitamin K làm giảm tác dụng của thuốc chống đông liền cắt bỏ hoàn toàn rau xanh và trà xanh khỏi thực đơn. Thực tế, các hướng dẫn dinh dưỡng chỉ ra rằng việc duy trì một lượng vitamin K ổn định hàng ngày mới là cách tiếp cận được chấp nhận rộng rãi nhất để giữ hiệu quả chống đông ổn định [2].
Mức tiêu thụ vitamin K cố định hàng ngày đáp ứng khuyến nghị dinh dưỡng từ 65 đến 80 mcg/ngày được xem là thực hành phù hợp cho bệnh nhân đang điều trị bằng warfarin [2]. Một tổng quan năm 2024 lưu ý người dùng warfarin cần thận trọng khi ăn các loại rau lá xanh có hàm lượng vitamin K hàng ngày quá cao (trên 250 mcg) vì có thể làm giảm hiệu lực của thuốc, đồng thời khuyên người bệnh giữ lượng ăn thật đều đặn [7].
Nghiên cứu sơ bộ từ Hiệp hội Dinh dưỡng Hoa Kỳ cũng gợi ý có thể đưa rau lá xanh vào chế độ ăn với điều kiện duy trì ổn định và điều chỉnh liều warfarin dựa trên chỉ số INR, tuy nhiên cách điều chỉnh này không áp dụng cho những người đang có chỉ số INR dao động thất thường [6]. Người bệnh cũng cần biết vitamin K không chỉ có trong lá trà hay rau xanh mà còn hiện diện trong một số loại dầu thực vật và thực phẩm chế biến sẵn chứa các loại dầu này như đồ nướng, bơ thực vật và nước sốt trộn salad [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần cảnh giác cao độ là những người đang dùng warfarin để dự phòng huyết khối sau thay van tim cơ học, bệnh nhân cuồng nhĩ hoặc người có tiền sử huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi, đột quỵ [1], [5], [4]. Những người có chỉ số INR chưa ổn định tuyệt đối không tự ý thay đổi lượng thực phẩm giàu vitamin K hàng ngày [6].
Người mang các biến thể gen đặc thù ở phức hợp VKORC1 cũng nhạy cảm hơn với tương tác giữa warfarin và vitamin K, đòi hỏi bác sĩ phải điều chỉnh cả liều thuốc lẫn lượng vitamin K tiêu thụ [4]. Ngoài ra, người lớn tuổi đang tự ý dùng thêm các viên vitamin tổng hợp cần kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm vì chúng thường chứa ẩn một lượng vitamin K làm sai lệch tính toán dinh dưỡng [6].
Bên cạnh trà xanh, người dùng thuốc chống đông máu đường uống cần tránh dùng thảo dược St. John's wort vì làm giảm tác dụng chống đông [7]. Gừng (dù lượng nhỏ, ngoại trừ đồ uống hương gừng thương mại chỉ chứa lượng không đáng kể) và xoài (ăn nhiều hơn 1 quả) lại có thể làm tăng mạnh tác dụng của warfarin gây nguy cơ chảy máu [7]. Với nước ép bưởi chùm (grapefruit), uống dưới 240 mL mỗi ngày ít có khả năng gây tương tác [7], nhưng chiết xuất hạt bưởi chùm đã có báo cáo làm tăng INR lên 5,1 và gây tụ máu nhẹ sau 3 ngày dùng, do đó nên tránh phối hợp hoặc phải theo dõi thật sát [5]. Ngược lại, nước ép nam việt quất (cranberry) ở mức 240 mL mỗi ngày được ghi nhận là an toàn khi dùng cùng warfarin [7].
Uống trà thế nào để an toàn khi đang điều trị chống đông?
Nguyên tắc vàng cho người đang uống warfarin là "ổn định và vừa phải", không đột ngột uống quá nhiều trà xanh (như uống hàng lít mỗi ngày) và cũng không đột ngột cắt bỏ hoàn toàn nếu đã có thói quen uống đều đặn từ lúc bắt đầu chỉnh liều thuốc [1], [5]. Khi pha trà, việc dùng nước trà pha loãng thông thường sẽ đưa vào cơ thể lượng vitamin K thấp hơn rất nhiều (khoảng 0,03 mcg/100 g nước trà) so với việc ăn hoặc nuốt trực tiếp bột/lá trà khô (vốn chứa tới 1.428 mcg/100 g lá) [5].
Trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh nên giữ tổng lượng vitamin K từ cả đồ ăn và thức uống ở mức hằng định, khoảng 65-80 mcg/ngày và tránh vượt ngưỡng trên 250 mcg/ngày từ rau lá xanh đậm [2], [7]. Bệnh nhân cần đi xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi sát chỉ số INR và luôn chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị về mọi thói quen ăn uống, bao gồm cả lượng trà xanh, trà đen hay viên uống bổ sung đang sử dụng [1], [5], [6].
Tóm lại, một tách trà xanh pha loãng, uống với lượng nhỏ và duy trì đều đặn mỗi ngày vẫn có thể nằm trong thực đơn của người dùng thuốc chống đông máu nếu chỉ số INR được kiểm soát tốt. Người bệnh không nên tự ý tăng giảm lượng trà đột ngột và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước mọi thay đổi lớn trong chế độ dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho sức khỏe tim mạch.