Lưu ý khi ăn cay ở người trào ngược dạ dày thực quản (GERD)

Thói quen ăn cay và nỗi ám ảnh trào ngược

Nhiều người Việt có thói quen thêm vài lát ớt hoặc thìa sa tế vào bữa ăn hàng ngày để tăng hương vị và kích thích vị giác. Tuy nhiên, sau bữa ăn cay nóng, không ít người phải đối mặt với cảm giác nóng rát ran ngực, ợ chua hay khó chịu dội ngược lên tận cổ họng. Đây là những biểu hiện kinh điển của tình trạng trào ngược dạ dày thực quản.

Đối với người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), ăn cay có thực sự là yếu tố khiến bệnh trở nên tồi tệ hơn? Câu trả lời ngắn gọn là có. Hoạt chất cay capsaicin trong ớt tác động trực tiếp lên niêm mạc và các thụ thể cảm giác tại thực quản, làm tăng độ nhạy cảm của cơ quan này và kích hoạt cơn ợ nóng dữ dội hơn.

Trào ngược dạ dày thực quản là hiện tượng các chất dịch trong dạ dày trào ngược qua cơ thắt thực quản dưới (LES) vào lòng thực quản [3, 7]. Đây vốn là hiện tượng sinh lý bình thường nhưng sẽ trở thành bệnh lý nếu gây ra các triệu chứng khó chịu kéo dài hoặc tổn thương thực thể ^[1]. Tại Mỹ, bệnh lý này ảnh hưởng tới khoảng 20% người trưởng thành mỗi tuần và tỷ lệ mắc đang có xu hướng gia tăng trên toàn cầu [1, 2].

Cơ chế khiến thực quản tổn thương khi trào ngược

Bình thường, cơ thắt thực quản dưới cùng với cơ hoành tạo thành hàng rào chống trào ngược tự nhiên bảo vệ niêm mạc thực quản khỏi dịch dạ dày ^[2]. Cơ chế sinh bệnh của GERD rất phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố vận động đường tiêu hóa trên như giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới, suy giảm sức đề kháng niêm mạc và chậm làm sạch axit [2, 3].

Tuy nhiên, cơ chế chủ đạo ở phần lớn bệnh nhân không bị tổn thương cấu trúc cơ thắt là các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (TLESR) [1, 4]. TLESR là các đợt giãn cơ xảy ra độc lập, không do phản xạ nuốt ^[2]. Tần suất TLESR giữa người khỏe mạnh và người bệnh GERD có thể không quá khác biệt, nhưng ở người mắc bệnh, các đợt giãn cơ này đi kèm trào ngược axit nhiều hơn rõ rệt ^[2].

Khi dịch trào ngược chứa axit, pepsin và mật tiếp xúc với bề mặt, lớp biểu mô bảo vệ của thực quản có thể bị tổn thương ^[1]. Ngay cả ở thể bệnh không bào mòn (NERD), người ta vẫn ghi nhận các khoảng gian bào bị giãn rộng trên mô học ^[1]. Tình trạng này làm lộ các đầu dây thần kinh cảm giác, khiến người bệnh trở nên đặc biệt nhạy cảm với bất kỳ tác nhân kích thích nào đi qua đường tiêu hóa ^[1].

Capsaicin trong ớt tác động thế nào đến triệu chứng?

Capsaicin là hợp chất chính tạo nên vị cay nồng đặc trưng của quả ớt. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng capsaicin đóng vai trò như một chất kích thích mạnh mẽ lên tính nhạy cảm của niêm mạc thực quản ^[3].

Cụ thể, một công bố tổng quan năm 2018 ghi nhận rằng các kích thích qua trung gian capsaicin làm tăng độ nhạy cảm của thực quản (esophageal sensitivity) ^[3]. Khi niêm mạc thực quản vốn đã bị bào mòn hoặc suy giảm hàng rào bảo vệ do dịch vị dạ dày, sự có mặt của capsaicin giống như việc chà xát lên một vết thương hở ^[1]. Cơ chế này lý giải vì sao người bệnh cảm thấy cơn đau rát ngực xuất hiện gần như ngay lập tức sau khi ăn thực phẩm cay nồng ^[1].

Bên cạnh đó, GERD là một bệnh lý mạn tính tái phát liên quan chặt chẽ tới các rối loạn vận động đường tiêu hóa trên, giảm phản xạ nhu động thứ phát và suy giảm khả năng tống xuất dịch thừa ^[4]. Tác động kích thích từ capsaicin kết hợp cùng tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng (visceral hypersensitivity) khiến cho nhận thức về triệu chứng ợ nóng của bệnh nhân tăng cao hơn bình thường [1, 4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về bệnh trào ngược?

Các nghiên cứu sinh lý bệnh học đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh quan trọng của hội chứng trào ngược qua các công bố:

Một bài tổng quan công bố năm 2018 trên thư viện y khoa ghi nhận GERD ảnh hưởng khoảng 20% dân số trưởng thành tại Mỹ mỗi tuần ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (TLESR) là cơ chế vượt trội ở nhóm không có đứt gãy giải phẫu cơ thắt ^[3]. Đáng chú ý, tài liệu nhấn mạnh rằng kích thích liên quan đến capsaicin làm gia tăng tính nhạy cảm của thực quản, đồng thời khoảng 30% người bệnh điều trị bằng thuốc ức chế axit vẫn tiếp tục có triệu chứng khó chịu ^[3].

Bài tổng quan năm 2019 về rối loạn vận động thực quản phân tích sâu về các công nghệ chẩn đoán mới như đo áp lực thực quản độ phân giải cao và đo trở kháng pH 24 giờ ^[4]. Tác giả chỉ ra nhiều khiếm khuyết vận động đồng thời ở bệnh nhân GERD: cơ thắt giảm trương lực, giảm sức đề kháng niêm mạc thực quản trước dịch trào ngược và khiếm khuyết trong khởi phát nhu động thứ phát ^[4].

Một báo cáo khoa học năm 2009 làm rõ các phân nhóm bệnh từ trào ngược không bào mòn (NERD) tới viêm thực quản trào ngược và thực quản Barrett ^[1]. Nghiên cứu chỉ rõ các đợt giãn cơ TLESR là cơ chế nền tảng, và cảm giác ợ nóng bị khuếch đại do hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng khi hàng rào biểu mô bị phá vỡ với hiện tượng giãn rộng khoang gian bào ^[1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2011 về cơ thắt thực quản dưới khẳng định LES cùng cơ hoành là lá chắn bảo vệ then chốt ^[2]. Dữ liệu cho thấy các đợt giãn TLESR ở người mắc bệnh GERD có khả năng mang theo axit cao hơn so với người bình thường, biến một hiện tượng sinh lý vô hại thành tác nhân gây hại niêm mạc ^[2].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện nay đã xác lập rất rõ cơ chế gây bệnh của GERD liên quan tới rối loạn cơ thắt thực quản dưới, quá trình thanh thải axit chậm và tình trạng tăng nhạy cảm niêm mạc trước các kích thích như capsaicin [1, 2, 4]. Việc xác định được vai trò của độ nhạy cảm nội tạng giúp giải thích tại sao nhiều bệnh nhân dù đã dùng thuốc giảm tiết axit vẫn liên tục thấy đau rát [1, 4].

Tuy nhiên, các trích đoạn dữ liệu khoa học hiện hành chủ yếu tập trung vào cơ chế sinh lý bệnh học và độ nhạy cảm thần kinh của thực quản [1, 2]. Dữ liệu chưa cung cấp các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên với định lượng chính xác từng gam ớt hay nồng độ capsaicin tuyệt đối cho từng bữa ăn. Phản ứng với vị cay có thể thay đổi tùy thuộc vào mức độ viêm tổn thương mô học của từng cá nhân ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi bị trào ngược dạ dày

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng trào ngược chỉ đơn thuần do dạ dày tiết thừa axit. Trên thực tế, tăng tiết axit không phải là cơ chế chính ở phần lớn bệnh nhân, mà nguyên nhân cốt lõi nằm ở rối loạn vận động, đứt gãy hàng rào chống trào ngược và các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua [1, 3, 6].

Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống thuốc ức chế tiết axit (như thuốc ức chế bơm proton - PPI) là có thể thoải mái ăn cay. Nghiên cứu thực tế cho thấy khoảng 30% bệnh nhân dùng thuốc ức chế axit vẫn dai dẳng triệu chứng [1, 4]. Thuốc có thể làm giảm nồng độ axit trong dịch vị nhưng không sửa chữa được hoàn toàn khiếm khuyết vận động cơ thắt hay triệt tiêu cảm giác nhạy cảm của niêm mạc trước kích thích capsaicin [1, 3].

Một sai lầm khác là xem nhẹ các biến chứng. Nếu không được chẩn đoán và kiểm soát đúng cách, trào ngược kéo dài có thể dẫn đến viêm thực quản trợt loét, hẹp thực quản, hóa sản biểu mô Barrett và thậm chí là ung thư biểu mô tuyến thực quản [4, 6].

Ai nên thận trọng với ớt và đồ cay nóng?

Những người đã được chẩn đoán mắc GERD ở bất kỳ thể bệnh nào, từ trào ngược không trợt loét đến viêm thực quản trào ngược, cần đặc biệt cẩn trọng với các món ăn chứa ớt ^[1]. Tính nhạy cảm niêm mạc tăng cao sẽ khiến triệu chứng nóng rát tồi tệ hơn rõ rệt ^[3].

Người thường xuyên có triệu chứng ợ nóng, ợ chua, đau tức ngực không do tim, ho mạn tính, khàn tiếng hoặc viêm họng kéo dài cũng cần thận trọng khi ăn cay, bởi đây có thể là các biểu hiện ngoài thực quản của trào ngược dịch vị [3, 4].

Đối với trẻ em và trẻ nhỏ, trào ngược cũng là tình trạng thường gặp với các biểu hiện như nôn trớ ở trẻ nhũ nhi hay viêm thực quản ở trẻ lớn hơn ^[5]. Trẻ em có hệ tiêu hóa non nớt nên chế độ ăn cần tuyệt đối tránh các gia vị cay nồng để bảo vệ niêm mạc thực quản và dạ dày ^[5].

Gợi ý áp dụng và kiểm soát lối sống

Thay đổi thói quen ăn uống và lối sống là bước tiếp cận cơ bản, đặc biệt trong giai đoạn đầu của bệnh trào ngược chưa có biến chứng ^[6].

Về ăn uống, người bệnh nên chủ động giảm thiểu hoặc loại bỏ ớt cùng các gia vị cay nóng trong khẩu phần hàng ngày để hạn chế kích thích lên thụ thể cảm giác ở thực quản ^[3]. Khi nấu nướng, nên ưu tiên các phương pháp chế biến thanh đạm như luộc, hấp thay vì các món xào, lẩu cay nồng nhiều chất béo gây chậm rỗng dạ dày ^[3].

Chia nhỏ bữa ăn, không ăn quá no để tránh gây căng giãn đáy dạ dày - yếu tố kích hoạt các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua ^[3]. Người bệnh không nên nằm ngay sau khi ăn và tránh dùng bữa quá sát giờ đi ngủ.

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như khó nuốt, đau khi nuốt, nôn ra máu hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi và chẩn đoán toàn diện, tuyệt đối không tự ý điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng [4, 6].

Thay đổi chế độ ăn bằng cách hạn chế tối đa thực phẩm cay nóng là biện pháp hỗ trợ thiết thực giúp giảm tải kích thích lên niêm mạc thực quản. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa để kiểm soát bệnh một cách an toàn, bền vững.