Nhiều người gặp hiện tượng ngứa miệng, sưng môi hoặc nổi mẩn đỏ sau khi thưởng thức một vài loại trái cây quen thuộc. Tình trạng này đôi khi không bắt nguồn từ bản thân quả mà liên quan mật thiết đến tiền sử dị ứng với các vật dụng làm từ mủ cao su thiên nhiên. Mối liên hệ chéo giữa vật liệu cao su và thực vật đang là vấn đề được nhiều chuyên gia miễn dịch học chú ý [1], [2].
Người có cơ địa dị ứng mủ cao su cần hết sức thận trọng khi thử các loại quả lạ hoặc trái cây tươi, trong đó có táo ta. Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng phản ứng chéo giữa mủ cao su và trái cây có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng từ nhẹ đến nặng [1], [3]. Dù dữ liệu trực tiếp trên táo ta thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae) chưa được nêu chi tiết trong các tài liệu trích dẫn hiện có, nguyên lý phản ứng chéo cho thấy nguy cơ dị ứng thực phẩm là hoàn toàn có thể xảy ra [3].
Cơ chế kích hoạt phản ứng chéo giữa mủ cao su và trái cây
Hội chứng mủ cao su - trái cây (latex-fruit syndrome) là hiện tượng hệ miễn dịch nhầm lẫn giữa các protein có trong mủ cao su tự nhiên với các protein có cấu trúc tương đồng trong thực vật [1], [3]. Khi một người đã mẫn cảm với mủ cao su qua tiếp xúc da hoặc đường hô hấp, cơ thể sẽ tạo ra các kháng thể IgE đặc hiệu [3], [2]. Các kháng thể này nhận diện các đoạn cấu trúc protein giống nhau (epitope) giữa cao su và trái cây, dẫn đến phản ứng dị ứng khi ăn [3].
Cơ chế này chủ yếu liên quan đến các protein đóng vai trò phòng vệ ở thực vật [3]. Trong đó, nhóm chitinase nhóm I chứa miền giống hevein ở đầu N có khả năng phản ứng chéo mạnh với hevein (Hev b 6.02) – một dị nguyên chính gắn kháng thể IgE ở bệnh nhân dị ứng mủ cao su tự nhiên [3], [2]. Ngoài ra, một dị nguyên cao su quan trọng khác là beta-1,3-glucanase cũng tham gia vào quá trình gắn kết kháng thể chéo này [3], [4].
Một số thành phần khác như protein giống patatin (Hev b 7) hay kháng nguyên phổ biến profilin (như Hev b 8) cũng góp phần tạo nên các phản ứng dương tính chéo giữa huyết thanh người bệnh và các mô thực vật tươi [3], [4]. Chính sự tương đồng tiến hóa của các cấu trúc phân tử bảo tồn này khiến hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm thức ăn như một chất gây hại tương tự mủ cao su [3].
Tỷ lệ mắc và những thực phẩm thường gặp hội chứng này
Các tổng quan y học ghi nhận khoảng 30% đến 50% số người bị dị ứng với mủ cao su tự nhiên biểu hiện quá mẫn đi kèm với một số loại thực phẩm nguồn gốc thực vật [1], [3], [4]. Nghiên cứu tại Pháp từng ghi nhận nguy cơ dị ứng thực phẩm ở nhóm người dị ứng mủ cao su cao gấp 4 lần so với nhóm thông thường [5]. Điều này cho thấy dị ứng thực vật là một biểu hiện lâm sàng kèm theo tương đối phổ biến ở người mẫn cảm với vật liệu cao su [1], [6].
Danh sách các loại quả và rau củ thường xuyên ghi nhận phản ứng chéo bao gồm chuối, bơ, hạt dẻ và kiwi [5], [3], [2]. Bên cạnh đó, các loại nông sản khác như đào, cà chua, khoai tây, ớt chuông, đu đủ, xoài, chanh dây cũng đã được xác định có liên quan đến hội chứng này [3], [7]. Ngược lại, trong hội chứng phấn hoa - trái cây, người dị ứng phấn hoa bạch dương lại thường có phản ứng chéo với táo tây, đào, mận hoặc hạt phỉ [5].
Đối với táo ta thuộc họ Rhamnaceae, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa phân tích cụ thể chiết xuất của loại quả này trên bệnh nhân dị ứng cao su. Tuy nhiên, các protein phòng vệ như chitinase và profilin vốn tồn tại rộng rãi trên nhiều nhóm thực vật [3], [7]. Vì vậy, việc xác định rõ cơ địa dị ứng cao su giúp dự phòng tốt các phản ứng quá mẫn bất ngờ khi tiêu thụ các loại quả tươi [1], [3].
Bằng chứng khoa học từ các công trình nghiên cứu nổi bật
Nhiều nghiên cứu quy mô khác nhau đã làm sáng tỏ cấu trúc phân tử cũng như tần suất xuất hiện của hội chứng mủ cao su - thực vật:
Năm 1999, một nghiên cứu đánh giá vai trò của chitinase và glycan phức tạp đã tiến hành thử nghiệm trên chiết xuất từ 20 loại thực vật khác nhau và mủ cao su [7]. Các nhà khoa học sử dụng huyết thanh từ thỏ và huyết thanh của bệnh nhân dị ứng mủ cao su kèm dị ứng trái cây, đối chứng với bệnh nhân chỉ dị ứng mủ cao su [7]. Kết quả chỉ ra các protein có trọng lượng khoảng 30 đến 45 kDa (được cho là chitinase nhóm I) xuất hiện trong hạt dẻ, kiwi, đu đủ, xoài, cà chua và bột mì phản ứng mạnh với huyết thanh người bệnh [7]. Dị nguyên Prs a 1 từ quả bơ và chiết xuất mủ cao su đã ức chế hoàn toàn hoặc một phần sự gắn kết IgE trong các thử nghiệm ức chế miễn dịch [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung vào 20 mẫu thực phẩm phổ biến lúc đó mà chưa mở rộng sang toàn bộ các loài thực vật nhiệt đới khác [7].
Năm 2004, một nghiên cứu trên huyết thanh của 4 bệnh nhân có triệu chứng lâm sàng với cả mủ cao su và ớt chuông đã phân tích chiết xuất protein từ 3 giống ớt chuông tươi và mủ cao su tươi [4]. Kết quả cho thấy 3 bệnh nhân có kháng thể IgE với profilin từ cả ớt chuông và mủ cao su [4]. Hai bệnh nhân mang IgE kháng Hev b 2 (beta-1,3-glucanase từ cao su) và protein đồng đẳng ở ớt chuông [4]. Nghiên cứu lần đầu tiên xác định Hev b 2 và enzyme l-ascorbate peroxidase của ớt chuông tham gia phản ứng chéo, đồng thời khẳng định vai trò của profilin trong hiện tượng gắn kết này [4]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ gồm 4 ca bệnh [4].
Năm 2005, báo cáo theo dõi 4 trường hợp mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm nghi ngờ có phản ứng chéo với mủ cao su [8]. Cả 4 bệnh nhân đều có kết quả xét nghiệm định lượng IgE đặc hiệu và thử nghiệm lẩy da (skin prick test) dương tính với mủ cao su, dù trên thực tế đời sống hàng ngày họ vẫn dung nạp và sử dụng được các sản phẩm cao su mà không có triệu chứng rõ rệt [8]. Giới hạn của công trình là số lượng bệnh nhân ít và chưa làm rõ được yếu tố nào giữ vai trò dị nguyên chủ chốt dẫn dắt phản ứng chéo giữa phấn hoa, mủ cao su và thức ăn [8].
Năm 2010, một cuộc rà soát hồ sơ 11 năm tại một phòng khám dị ứng khu vực ở Anh phân tích dữ liệu chuyển tuyến của các bệnh nhân nghi ngờ dị ứng [5]. Dữ liệu ghi nhận sự cùng xuất hiện rõ ràng giữa dị ứng mủ cao su với dị ứng chuối và kiwi [5]. Tuy vậy, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ nhân quả mạnh mẽ với thực phẩm như nghiên cứu ở Pháp năm 2001, nguyên nhân có thể do sự khác biệt về mức tiêu thụ trái cây giữa các vùng địa lý [5]. Hạn chế của kiểm toán này là kết hợp nhiều nguồn dữ liệu thống kê, không thể tách biệt hoàn toàn mẫu số giữa dị ứng đường hô hấp và dị ứng thực phẩm [5].
Năm 2013, một nghiên cứu cắt ngang được thực hiện trên nhóm nhân viên y tế sử dụng găng tay cao su ít gây dị ứng tại Bệnh viện King Edward VIII, Nam Phi [6]. Kết quả chỉ ra dị ứng trái cây có mối liên quan đáng kể với tình trạng mẫn cảm mủ cao su và dị ứng mủ cao su trên lâm sàng [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu dựa vào thông tin tự báo cáo của đối tượng về dị ứng trái cây chứ không tiến hành xét nghiệm khách quan [6]. Do đó, các nhà khoa học không thể loại trừ khả năng bệnh nhân mắc đồng thời hai loại dị ứng độc lập mà không phải do phản ứng chéo, đồng thời không thể xác định mẫn cảm với mủ cao su diễn ra trước hay sau dị ứng thực phẩm [6].
Hiểu lầm thường gặp về dị ứng trái cây và mủ cao su
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi chạm trực tiếp vào găng tay cao su bị ngứa thì mới có nguy cơ dị ứng với các loại quả tươi [8]. Trên thực tế, có những bệnh nhân cho kết quả xét nghiệm kháng thể IgE hoặc lẩy da dương tính với cao su nhưng vẫn dùng đồ cao su bình thường, cho đến khi biểu hiện triệu chứng ngứa họng hoặc sưng miệng lúc ăn trái cây [1], [8]. Việc không có triệu chứng ngoài da với đồ cao su không đồng nghĩa với việc cơ thể hoàn toàn an toàn trước hiện tượng phản ứng chéo [8].
Một hiểu lầm khác là thứ tự mẫn cảm luôn bắt đầu từ việc tiếp xúc mủ cao su rồi mới dẫn tới dị ứng trái cây [3], [6]. Các tài liệu khoa học hiện hành khẳng định vẫn chưa thể kết luận chắc chắn việc mẫn cảm với mủ cao su diễn ra trước hay xảy ra sau khi dị ứng thực phẩm xuất hiện [3], [6]. Tiếp xúc với thực phẩm chứa kháng nguyên tương đồng hoàn toàn có thể kích hoạt cơ địa nhạy cảm trước khi người bệnh tiếp xúc với vật dụng cao su [6].
Ngoài ra, nhiều người tin rằng các phản ứng chéo chỉ xảy ra với những loại thực phẩm có mối quan hệ họ hàng thực vật rất gần nhau [5]. Mặc dù dị ứng thường gặp giữa các loài cùng chi hoặc họ thực vật, hiện tượng dị ứng chéo cao su - trái cây lại gắn kết các loài cây cách xa nhau về phân loại học thông qua các protein phòng vệ tiến hóa được bảo tồn như chitinase nhóm I hay profilin [5], [3], [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người đã được chẩn đoán xác định dị ứng mủ cao su tự nhiên hoặc từng bị mẩn ngứa, nổi mề đay, khó thở khi dùng găng tay cao su, bóng bay, dụng cụ y tế cần đặc biệt lưu tâm [1], [3]. Tỷ lệ 30-50% người dị ứng cao su đồng mắc phản ứng với trái cây là con số đủ lớn để nhắc nhở nhóm này không nên chủ quan khi ăn các loại quả tươi mới [3].
Nhân viên y tế thường xuyên sử dụng găng tay hoặc tiếp xúc với vật tư tiêu hao bằng mủ cao su có nguy cơ mẫn cảm cao hơn cộng đồng [6]. Bên cạnh đó, những người có tiền sử trải qua nhiều cuộc phẫu thuật mở hoặc các thủ thuật xâm lấn nhiều lần cũng ghi nhận tỷ lệ mẫn cảm mủ cao su gia tăng do tiếp xúc trực tiếp trong quá trình can thiệp y tế [6].
Những cá nhân mang cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc từng có cảm giác sưng, ngứa vùng họng và khoang miệng ngay sau khi ăn thực phẩm tươi sống cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1], [8]. Khi nghi ngờ cơ thể có phản ứng bất thường, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc miễn dịch lâm sàng trước khi thử các loại quả chưa từng ăn [8].
Hướng dẫn theo dõi và xử trí an toàn trong thực tế
Hiện nay các nghiên cứu không đưa ra khuyến cáo về một mức định lượng cụ thể hay thời điểm cố định trong ngày để ăn các loại trái cây như táo ta. Với những người có tiền sử mẫn cảm mủ cao su, nguyên tắc an toàn hàng đầu là tiêu thụ lượng nhỏ vừa phải khi ăn lần đầu và chú ý theo dõi phản ứng của cơ thể.
Hội chứng phản ứng chéo thường biểu hiện các triệu chứng tại chỗ như ngứa, sưng môi, miệng và họng trong hoặc ngay sau khi nhai nuốt thực phẩm sống [1]. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu khó chịu nào ở đường tiêu hóa, ngứa họng hay nổi mẩn đỏ, người bệnh nên ngừng ăn ngay lập tức [1].
Việc chế biến nhiệt có thể làm biến tính một số protein dị nguyên nhưng không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ quá mẫn [3], [4]. Do đó, việc tham vấn bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc bác sĩ dị ứng để thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán xác định như xét nghiệm IgE đặc hiệu hay lẩy da là bước đi cần thiết trước khi xây dựng thực đơn an toàn [8].
Mối liên hệ giữa dị ứng mủ cao su và các loại trái cây tươi là một hiện tượng miễn dịch đã được khoa học ghi nhận rõ nét [1], [3]. Việc nâng cao hiểu biết về cơ chế phản ứng chéo giúp người bệnh chủ động phòng ngừa các phản ứng không mong muốn và bảo vệ sức khỏe một cách cân bằng, hợp lý.
