Trái vả (cùng họ Ficus với sung) là món ăn dân dã quen thuộc trong ẩm thực miền Trung, thường dùng ăn sống, muối chua hoặc nấu canh. Nhiều người bệnh mạn tính xem vả như món ăn bài thuốc tự nhiên hỗ trợ ổn định tim mạch. Tuy nhiên, việc tự ý dùng nhiều loại quả này trong lúc đang uống thuốc hạ áp theo đơn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Người đang dùng thuốc điều trị cao huyết áp hoàn toàn có thể gặp tình trạng hạ huyết áp quá mức nếu kết hợp không đúng cách với dược liệu chi Ficus. Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất từ loại thực vật này có tác dụng hạ huyết áp và tăng bài niệu [1], [2]. Khi phối hợp với thuốc tây y có cùng mục đích, tác động hiệp đồng có thể khiến chỉ số huyết áp tụt sâu kèm theo mất cân bằng dịch thể [3].
Cơ chế hạ áp và lợi tiểu từ thực vật họ Ficus
Tương tác thuốc trong điều trị tăng huyết áp là một vấn đề phức tạp và nghiêm trọng [3]. Các tương tác dược lý có thể mang tính hiệp đồng có lợi, nhưng cũng có thể biến đổi tác dụng gây ra những tác dụng phụ nguy hiểm nếu người bệnh không nắm rõ bản chất [3]. Việc điều trị tăng huyết áp hiện đại thường sử dụng kết hợp giữa thuốc hạ áp và các chất lợi tiểu [1].
Khi các hợp chất tự nhiên từ thực vật mang dược tính tương tự thuốc tân dược, cơ thể sẽ chịu tác động kép. Chiết xuất từ lá một loài thuộc chi Ficus (Ficus exasperata) đã được ghi nhận có khả năng làm tăng thể tích bài xuất nước tiểu qua cơ chế lợi tiểu rõ rệt [1]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm tăng thải trừ các chất điện giải, creatinin và urê qua nước tiểu [1].
Ở khía cạnh tuần hoàn, chiết xuất quả Ficus còn thể hiện tác động ức chế cơ tim [2]. Các hoạt chất tự nhiên tạo ra hiệu ứng làm giảm lực co bóp và giảm tần số co bóp của tim trên mô hình tim cô lập [2]. Hai cơ chế gồm tăng thải nước qua đường tiểu và làm chậm nhịp, giảm lực co bóp cơ tim chính là nền tảng dẫn đến sự sụt giảm huyết áp [1], [2].
Bằng chứng khoa học về tác dụng hạ áp của quả Ficus
Hiệu quả giảm huyết áp của các loài thuộc chi Ficus đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm dược lý học. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã khảo sát tiềm năng hạ huyết áp và ức chế tim của dịch chiết cồn - nước từ quả Ficus carica trên chuột cống trắng Sprague Dawley [2]. Động vật thí nghiệm gồm chuột bình thường và chuột bị gây tăng huyết áp bằng dung dịch glucose 10% trong vòng 3 tuần [2].
Nghiên cứu thử nghiệm dịch chiết qua đường uống với các liều 250, 500 và 1000 mg/kg [2]. Kết quả đo huyết áp bằng phương pháp không xâm lấn cho thấy liều 1000 mg/kg làm giảm huyết áp rõ rệt ở cả chuột bình thường lẫn chuột bị tăng huyết áp do glucose [2]. Phân tích bằng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) đã xác định dịch chiết quả chứa nhiều hợp chất phenolic có hoạt tính sinh học như quercetin, axit gallic, axit caffeic, axit vanillic, axit syringic, axit coumaric và axit chromotropic [2].
Dù vậy, thử nghiệm trên hệ thống tim cô lập Langendorff cho thấy chiết xuất quả Ficus làm giảm lực co bóp và nhịp đập nhưng không thể ngăn chặn tác động kích thích của adrenaline cũng như canxi clorid (CaCl2) [2]. Kết quả này chứng minh quả họ Ficus có hoạt tính dược lý thực sự trên hệ tim mạch nhưng cơ chế tác động có tính chọn lọc nhất định [2].
Tác động lợi tiểu từ nghiên cứu thực nghiệm
Bên cạnh phần quả, các bộ phận khác thuộc chi Ficus cũng cho thấy hoạt tính sinh học mạnh mẽ lên chức năng bài tiết. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá tác động của dịch chiết nước từ lá Ficus exasperata lên lượng nước tiểu bài xuất ở chuột cống [1]. Động vật nghiên cứu được chia nhóm dùng liều đơn dịch chiết lá 50 mg/kg hoặc thuốc lợi tiểu kinh điển furosemide liều 10 mg/kg, đối chứng với nhóm dùng dung dịch muối sinh lý NaCl 9‰ [1].
Các chỉ số bài tiết nước tiểu được thu thập, đo đạc và lấy mẫu liên tục trong 24 giờ [1]. Đáng chú ý, thể tích nước tiểu bài xuất ở nhóm dùng dịch chiết lá Ficus tương đối cao và thậm chí còn lớn hơn thể tích do furosemide tạo ra [1]. Dịch chiết lá cũng làm tăng thải trừ các chất điện giải ra ngoài theo nước tiểu [1].
Mặc dù vậy, nghiên cứu năm 2013 ghi nhận lượng creatinin và urê bài tiết qua nước tiểu tương đương với nhóm dùng furosemide, đồng thời nồng độ điện giải, creatinin và urê trong huyết tương không bị thay đổi đáng kể [1]. Tác dụng hạ áp của chiết xuất lá loài Ficus này cũng được ghi nhận bị suy giảm khi có sự hiện diện của atropine và xanh methylene [1].
Nguy cơ tụt huyết áp cộng gộp và biến chứng
Sự kết hợp giữa thảo dược mang hoạt tính hạ áp cùng thuốc điều trị y khoa có thể tạo ra nguy cơ tụt huyết áp quá mức (hypotension) [4]. Một nghiên cứu năm 2019 về các tương tác thuốc tiềm tàng đã chỉ ra rằng hạ huyết áp quá mức, rối loạn điện giải và suy giảm hiệu quả trị liệu là những hậu quả bất lợi thường gặp trên lâm sàng [4]. Khi số lượng thuốc hoặc hoạt chất dùng chung gia tăng, tỷ lệ xảy ra các tương tác bất lợi cũng tăng theo [3].
Đặc biệt, thuốc lợi tiểu furosemide thường được phối hợp trong phác đồ trị tăng huyết áp ở các mức liều khác nhau [4]. Nếu người bệnh đang uống thuốc lợi tiểu mà dùng thêm thảo dược họ Ficus có tính bài niệu mạnh, lượng dịch thể mất qua nước tiểu sẽ tăng lên nhanh chóng [1], [4]. Hiện tượng này làm sụt giảm thể tích tuần hoàn đột ngột, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.
Tương tác làm tăng đào thải điện giải cũng là mối lo ngại lớn [1]. Nghiên cứu năm 2019 ghi nhận các biểu hiện hạ kali máu lâm sàng như tim đập nhanh, rối loạn nhịp tim, táo bón, lú lẫn, buồn nôn và nôn ói xảy ra ở những bệnh nhân gặp tương tác thuốc liên quan đến furosemide [4]. Việc kết hợp bừa bãi các dược chất có tính bài niệu có thể khiến nồng độ kali máu sụt giảm nghiêm trọng [4].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các bằng chứng khoa học về tác dụng hạ huyết áp và lợi tiểu kể trên mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống trắng) hoặc mô hình tim chuột cô lập [1], [2]. Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người nhằm xác định chính xác liều lượng an toàn của quả vả khi ăn cùng thuốc hạ áp.
Thêm vào đó, các nghiên cứu dược lý thực hiện với chiết xuất đậm đặc của quả Ficus carica hoặc lá Ficus exasperata [1], [2]. Dù cùng chi thực vật Ficus, trái vả tươi (Ficus auriculata) dùng trong bữa ăn hàng ngày có thể có hàm lượng hoạt chất khác biệt so với các dịch chiết thí nghiệm. Nghiên cứu trên loài vả Ficus auriculata hiện chủ yếu tập trung vào đặc điểm sinh học, sự cộng sinh với côn trùng hoặc khả năng tái sinh chống chịu sâu bệnh [5], [6]. Do đó, người bệnh không nên tự ý suy diễn các kết quả nghiên cứu trên chuột thành công dụng trị bệnh hay giải pháp thay thế thuốc kê đơn.
Ai nên thận trọng khi dùng trái vả?
Người đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày, đặc biệt là nhóm thuốc ức chế men chuyển như ramipril, thuốc chẹn beta như bisoprolol hoặc thuốc lợi tiểu như furosemide cần hết sức lưu ý [4]. Tương tác cộng gộp giữa thuốc và thực phẩm có thể làm suy giảm hoặc biến đổi kiểm soát huyết áp [4], [3].
Người cao tuổi có huyết áp dao động thất thường hoặc có bệnh lý tim mạch đi kèm không nên tự ý dùng vả để hạ huyết áp [3]. Nếu một người bệnh tăng huyết áp đồng thời phải điều trị một bệnh lý phối hợp khác, số lượng tương tác thuốc sẽ tăng lên rõ rệt và có thể gây hại nhiều hơn có lợi nếu người bệnh phớt lờ các cảnh báo [3].
Những bệnh nhân có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc suy giảm chức năng thận cũng cần cẩn trọng trước các thực phẩm có tác động lợi tiểu mạnh [1], [4]. Bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào về thể tích tuần hoàn và bài tiết chất điện giải đều có thể làm tăng gánh nặng cho hệ thống tuần hoàn [1].
Hướng dẫn sử dụng và kiểm soát an toàn
Người bệnh tăng huyết áp vẫn có thể thưởng thức trái vả như một món rau củ trong bữa ăn, nhưng chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng thực phẩm thông thường. Tuyệt đối không sử dụng vả dưới dạng các bài thuốc dân gian đậm đặc, trà thảo mộc đun sắc cô đặc hoặc ăn lượng quá nhiều liên tục nhiều ngày với mục đích tự chữa bệnh.
Khi ăn vả hoặc các loại rau củ mới, người bệnh cần chủ động theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo chuyên dụng. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như choáng váng, hoa mắt khi đứng dậy, cảm giác mệt lả hoặc tim đập không đều, cần ngừng sử dụng ngay lập tức [4].
Người bệnh luôn cần thông báo cho bác sĩ điều trị về mọi loại thảo dược, trà hay thực phẩm đặc thù mà mình thường xuyên sử dụng [3]. Việc điều chỉnh liều thuốc tăng huyết áp phải do nhân viên y tế quyết định dựa trên các thông số lâm sàng chuẩn xác, không được tự ý giảm liều thuốc tây khi thấy huyết áp tạm thời hạ thấp sau khi ăn quả vả.
