Người suy thận nặng có nên kiêng quả su su?

Nỗi lo về rau củ ở người bệnh thận mạn tính

Nhiều người bệnh suy thận thường truyền tai nhau thực đơn kiêng khem ngặt nghèo, đặc biệt là việc cắt bỏ hoàn toàn các loại rau củ quả vì sợ tăng kali máu. Quả su su vốn là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt, mềm, dễ ăn và thanh mát, nhưng cũng khiến không ít người bệnh băn khoăn liệu ăn vào có gây nguy hiểm cho tính mạng hay không.

Thực tế, người bệnh suy thận tiến triển không bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn các loại rau củ quả như su su ra khỏi chế độ ăn ^[1]. Thay vì kiêng khem tuyệt đối khiến cơ thể thiếu hụt chất xơ và vitamin, y học hiện đại khuyến cáo người bệnh cần có chế độ giảm kali từ từ, cá nhân hóa và áp dụng các cách chế biến thông minh để bảo vệ sức khỏe tim mạch lẫn chức năng thận ^[1].

Nguy cơ tăng kali máu khi thận suy giảm chức năng

Thận là cơ quan chính chịu trách nhiệm điều hòa quá trình hấp thu và đào thải kali trong cơ thể con người ^[2]. Ở những bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển, chức năng thận suy giảm dần dẫn đến việc tích tụ kali, làm tăng nguy cơ tăng kali máu với mức kali huyết thanh vượt quá 5,0 hoặc 5,5 mEq/L ^[2]. Nguy cơ này có xu hướng gia tăng theo mức độ tiến triển của bệnh thận và chiếm tỷ lệ lên tới 10% ở nhóm người bệnh mạn tính ^[2].

Tình trạng tăng kali máu quá mức có thể gây ra những rối loạn nhịp tim nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của bệnh nhân mắc bệnh thận mạn giai đoạn nặng hoặc giai đoạn cuối ^[1]. Bên cạnh đó, việc sử dụng các nhóm thuốc thiết yếu trong điều trị thận như thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) cũng làm tăng thêm nguy cơ tích tụ kali trong máu ^[2]. Do đó, khi lượng kali máu vượt ngưỡng, các bác sĩ thường chỉ định người bệnh thực hiện chế độ ăn giảm bớt nguồn cung cấp chất này ^[2].

Tuy nhiên, chế độ ăn hạn chế kali quá gắt gao đang bộc lộ nhiều điểm bất lợi. Việc thiếu hụt kali có thể gây ra những tác động tiêu cực lên thận như thúc đẩy phản ứng viêm, stress oxy hóa và xơ hóa mô thận ^[3]. Ngược lại, việc dung nạp kali hợp lý từ thực vật giúp hạ huyết áp và giảm thiểu tổn thương cơ quan ^[3].

Giảm kali từng bước thay vì kiêng khem cực đoan

Trước đây, cắt giảm triệt để thực phẩm giàu kali là nguyên tắc kinh điển suốt nửa thế kỷ trong điều trị bệnh thận mạn, nhưng các tài liệu y khoa gần đây cho thấy đang thiếu các bằng chứng mạnh mẽ để ủng hộ việc hạn chế quá mức kali từ khẩu phần ăn ^[1], ^[4]. Việc kiêng khem rau xanh và trái cây quá mức dễ đẩy người bệnh vào tình trạng suy dinh dưỡng, táo bón và làm giảm chất lượng cuộc sống ^[2].

Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2023 nhấn mạnh rằng lời khuyên dinh dưỡng về kali trong bệnh thận mạn cần được đánh giá lại, áp dụng theo từng cá nhân và giảm dần dần theo từng bước ^[1]. Bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng cần hướng dẫn người bệnh nhận diện các nguồn kali ẩn, vốn đến rất nhiều từ thực phẩm chế biến sẵn và chất bảo quản nhân tạo, thay vì ngay lập tức tước đoạt toàn bộ rau củ tươi ^[1].

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy, lượng kali ăn vào qua các báo cáo dinh dưỡng thường không tương quan trực tiếp với nồng độ kali đo được trong huyết tương lúc đói ^[4]. Tuy nhiên, do khả năng dung nạp kali của người suy thận bị suy giảm, cơ thể vẫn có nguy cơ đối mặt với sự gia tăng nồng độ kali tạm thời sau bữa ăn (tăng kali máu sau ăn) ^[4]. Do đó, thay vì cấm đoán tuyệt đối quả su su hay rau xanh, việc phân bổ lượng ăn đồng đều giữa các bữa là hướng đi an toàn và thực tế hơn ^[4].

Bằng chứng khoa học về việc điều chỉnh kali trong bệnh thận

Một phân tích gộp công bố năm 2022 thu thập dữ liệu từ các nghiên cứu tiến hành tới tháng 10 năm 2021 với tổng số 92.558 đối tượng mắc bệnh thận mạn tính ban đầu, trong đó có 41.474 người áp dụng chế độ hạn chế kali dinh dưỡng và 51.084 người theo chế độ ăn không hạn chế ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm can thiệp hạn chế kali dinh dưỡng có mức thay đổi kali huyết thanh thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không hạn chế (MD: -0,33; khoảng tin cậy 95%: -0,58 đến -0,07; p = 0,01) ^[5]. Dẫu vậy, việc hạn chế kali trong phân tích này lại không cho thấy tác động có ý nghĩa trong việc giảm tỷ lệ tử vong ở người bệnh thận mạn (OR: 0,80; khoảng tin cậy 95%: 0,58-1,10; p = 0,17) ^[5].

Về mặt sinh lý, các nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận bài tiết kali qua nước tiểu cao hơn (đại diện cho lượng kali ăn vào cao hơn) có liên quan đến mức huyết áp thấp hơn, giảm nguy cơ tim mạch và đem lại kết quả bảo vệ thận tốt hơn ^[3]. Ở cấp độ vi thể, kali tham gia điều hòa chất đồng vận chuyển natri-clorua nhạy cảm với thiazide tại ống lượn xa, giúp cơ thể bài xuất natri dư thừa ^[3].

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật năm 2007 tiến hành trên chuột đực Sprague-Dawley bị cắt thận bán phần để tạo mô hình bệnh thận mạn đã so sánh hai nhóm chuột ăn chế độ bổ sung 2,1% kali và chế độ cơ sở chứa 0,4% kali trong 8 tuần ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung kali có huyết áp thấp hơn, giảm tổn thương mô kẽ ống thận và ức chế phản ứng viêm thận thông qua việc giảm thâm nhiễm đại thực bào, giảm biểu hiện các cytokine gây viêm và giảm hoạt hóa yếu tố NF-kappaB ^[6]. Cần lưu ý rằng các hiệu ứng kháng viêm trực tiếp này mới chỉ được ghi nhận trên mô hình chuột thí nghiệm, chưa thể suy diễn trực tiếp thành khuyến cáo liều cao trên người bệnh suy thận nặng ^[6].

Đối với việc can thiệp lâm sàng, một báo cáo ca bệnh năm 2020 trên bệnh nhân suy thận mạn tiến triển thứ phát do xơ cứng cầu thận tăng huyết áp cho thấy: khi kết hợp chế độ ăn thuần thực vật với chất gắn kali mới (Patiromer), người bệnh vẫn duy trì được chế độ ăn giàu thực vật cùng thuốc ức chế men chuyển mà không hề bị tăng kali máu đe dọa tính mạng ^[7]. Các loại thuốc gắn kali mới như Patiromer hay Sodium zirconium cyclosilicate mở ra cơ hội giúp bệnh nhân thận nới lỏng chế độ ăn thực vật để hưởng lợi ích tim mạch, dù vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác thực ^[2], ^[8].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn rau củ cho người bệnh thận

Rất nhiều bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cho rằng cứ mắc bệnh là phải kiêng sạch các loại rau có màu xanh hoặc các loại quả củ nhiều nước như su su. Đây là hiểu lầm khiến thực đơn hàng ngày trở nên nghèo nàn, dẫn tới chán ăn và suy kiệt.

Rau củ quả tự nhiên không chỉ mang lại kali mà còn cung cấp chất xơ, vitamin, chất chống oxy hóa giúp kiểm soát các bệnh nền như béo phì, đái tháo đường týp 2, tăng huyết áp và biến chứng tim mạch ^[7], ^[2]. Bên cạnh đó, kali tự nhiên trong thực phẩm nguyên phần được hấp thu chậm hơn rất nhiều so với các phụ gia gốc kali vô cơ ẩn trong đồ chế biến sẵn ^[1]. Vì vậy, việc loại bỏ hoàn toàn các loại quả như su su là không cần thiết, trừ khi người bệnh đang trong đợt tăng kali máu cấp tính cần can thiệp y khoa khẩn cấp ^[1], ^[4].

Ai cần đặc biệt thận trọng với lượng kali trong thức ăn?

Mặc dù chế độ ăn nhiều thực vật mang lại nhiều lợi ích, việc kiểm soát kali vẫn là vấn đề sống còn ở một số nhóm đối tượng nhất định:

• Người bệnh suy thận giai đoạn nặng hoặc giai đoạn cuối có mức lọc cầu thận giảm sâu, chức năng bài tiết kali gần như suy kiệt ^[1], ^[2].
• Người bệnh đang có nồng độ kali huyết thanh vượt ngưỡng 5,0 hoặc 5,5 mEq/L ^[2].
• Người bệnh đang đồng thời sử dụng các loại thuốc làm tăng giữ kali như nhóm thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone ^[2].
• Bệnh nhân có tiền sử xuất hiện các đợt tăng kali máu sau ăn do suy giảm khả năng dung nạp kali cấp tính ^[4].

Những đối tượng này tuyệt đối không tự ý tăng lượng rau củ hay thay đổi khẩu phần đột ngột mà phải tuân thủ hướng dẫn theo dõi định kỳ từ bác sĩ chuyên khoa ^[1], ^[8].

Cách chế biến và kiểm soát khẩu phần su su an toàn

Người bệnh thận mạn tính hoàn toàn có thể đưa su su vào thực đơn nếu áp dụng đúng các kỹ thuật chế biến giúp loại bỏ bớt khoáng chất:

• Cắt nhỏ và ngâm rửa: Gọt vỏ su su, thái thành các lát mỏng hoặc miếng nhỏ rồi ngâm vào nước sạch trước khi nấu. Việc ngâm thực phẩm giúp một lượng kali hòa tan thoát bớt ra ngoài dung dịch ^[1].
• Luộc bỏ nước: Phương pháp luộc sôi kỹ su su trong nhiều nước rồi đổ bỏ hoàn toàn phần nước luộc là giải pháp hiệu quả được y văn công nhận để giảm lượng kali trong thực phẩm mà không làm mất đi nguồn chất xơ quý giá ^[1]. Người bệnh không nên dùng nước luộc rau hay nước canh su su để chan cơm.
• Ăn lượng vừa phải: Dù đã chế biến giảm kali, người bệnh chỉ nên ăn với lượng vừa phải, tránh ăn dồn một lượng lớn su su trong cùng một bữa để phòng ngừa hiện tượng tăng kali máu sau ăn ^[4].
• Cắt giảm nguồn kali ẩn: Cần kiên quyết loại bỏ các loại thực phẩm đóng hộp, đồ chế biến sẵn có chứa chất bảo quản gốc kali, nhằm dành "hạn ngạch" kali an toàn cho các loại rau củ tươi như su su ^[1].

Bệnh nhân suy thận mạn tiến triển cần trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định lượng rau củ phù hợp với chỉ số xét nghiệm máu định kỳ của bản thân, tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ kiêng khem quá đà làm tổn hại sức khỏe.