Người tiểu đường tuýp 2 có nên dùng thạch agar thay bữa phụ?

Bữa phụ luôn là bài toán khó đối với người bệnh tiểu đường tuýp 2. Làm thế nào để giải tỏa cảm giác thèm ăn mà không khiến chỉ số đường huyết tăng vọt là trăn trở thường gặp ở nhiều người. Trong số các lựa chọn ăn nhẹ thanh mát, thạch làm từ bột agar (bột rau câu) tự nhiên được nhiều người truyền tai nhau như một giải pháp cứu cánh.

Dù vậy, người bệnh có thực sự nên dùng thạch agar thay bữa phụ? Câu trả lời là: Người tiểu đường tuýp 2 có thể ăn thạch agar tự nấu không đường như một món ăn vặt ít calo, nhưng bằng chứng khoa học cho thấy thạch agar không giúp hạ hay cải thiện đường huyết sau ăn, đồng thời cần đặc biệt lưu ý về cảm giác thèm ăn sau khi dùng.

Thạch agar và cơ chế làm chậm rỗng dạ dày

Bột agar được chiết xuất chủ yếu từ các loài tảo đỏ như Gelidium, chứa hàm lượng chất xơ hòa tan rất dồi dào [3, 8]. Khi đun sôi cùng nước và để nguội, các chuỗi polysaccharide trong agar liên kết tạo thành một khối gel bền vững, giữ nước và tạo cấu trúc thạch giòn đặc trưng ^[1].

Nhờ độ nhớt và cấu trúc gel đặc biệt này, khi vào đường tiêu hóa, thạch agar di chuyển chậm hơn so với chất lỏng thông thường. Khối gel này giúp làm chậm quá trình rỗng của dạ dày, tức thức ăn lưu lại trong dạ dày lâu hơn ^[2]. Trong lý thuyết dinh dưỡng, cơ chế làm chậm rỗng dạ dày thường được kỳ vọng sẽ kéo giãn tốc độ hấp thu đường vào máu, từ đó tránh hiện tượng đường huyết tăng đột biến.

Tuy nhiên, tác động thực tế của thạch agar trên cơ thể người có đi kèm hiệu quả ổn định đường huyết hay không lại cần được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng cụ thể.

Nghiên cứu trên người: Làm chậm tiêu hóa nhưng không giảm đường huyết

Năm 2014, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã được thực hiện nhằm đánh giá tác động của thạch agar đối với tốc độ làm rỗng dạ dày, phản ứng đường huyết, cảm giác thèm ăn và sự sinh nhiệt do chế độ ăn ^[2].

Nghiên cứu được tiến hành trên 11 người tình nguyện khỏe mạnh, thực hiện sau một đêm nhịn ăn ^[2]. Các tình nguyện viên tham gia 2 đợt thử nghiệm: một đợt uống đồ uống vị trái cây dạng lỏng và một đợt ăn thạch vị trái cây ^[2]. Cả hai khẩu phần có thành phần dinh dưỡng tương đương nhau với 50 g carbohydrate khả dụng, nhưng phần thạch có bổ sung thêm 4 g tinh thể agar ^[2]. Tốc độ rỗng dạ dày được đo bằng nghiệm pháp hơi thở natri axetat gắn đồng vị cacbon 13, mức sinh nhiệt đo bằng nhiệt lượng kế gián tiếp, cảm giác thèm ăn đo qua thang đo trực quan và đáp ứng đường huyết đo qua mẫu máu đầu ngón tay ^[2].

Kết quả cho thấy phần thạch agar làm chậm quá trình rỗng dạ dày rõ rệt ở mọi mốc đo lường: giai đoạn trễ (latency phase, p = 0,07; lag phase, p = 0,04), thời gian bán rỗng (p < 0,0001) và thời gian tăng dần (ascension time, p = 0,025) so với dạng lỏng ^[2]. Thế nhưng, chỉ số phản ứng đường huyết và sự sinh nhiệt sau ăn hoàn toàn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thạch và nhóm uống nước ^[2]. Đáng chú ý, thạch agar làm tăng tất cả các thông số cảm giác thèm ăn: đói bụng (p = 0,006), no (p = 0,035), muốn ăn (p = 0,03) và mức tiêu thụ dự kiến (p = 0,011) ^[2].

Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là cỡ mẫu rất nhỏ (chỉ gồm 11 người) và được thực hiện trên người khỏe mạnh chứ chưa tiến hành trực tiếp trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ^[2]. Dù vậy, kết quả chỉ ra rằng dù độ nhớt của thạch agar làm chậm tiêu hóa tại dạ dày, nó không làm thay đổi phản ứng đường huyết ^[2].

Các bằng chứng từ chiết xuất tảo đỏ trên mô hình động vật

Bên cạnh sản phẩm thạch thương mại, các nhà khoa học đã tìm hiểu tác động của tảo đỏ nguyên liệu đối với bệnh chuyển hóa, nhưng các dữ liệu này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở mô hình chuột trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra chiết xuất tảo đỏ Gelidium elegans trên chuột mắc tiểu đường C57BL/KsJ-db/db ^[3]. Chuột được cho dùng chiết xuất ở liều 200 mg/kg mỗi ngày đã giảm đáng kể trọng lượng cơ thể, lượng nước tiêu thụ và đường huyết lúc đói so với nhóm chứng ^[3]. Chỉ số HbA1c cũng giảm rõ rệt ^[3]. Về mặt cơ chế, chiết xuất này kích hoạt tín hiệu insulin thông qua IRS-1, PI3K và tăng biểu hiện kênh vận chuyển GLUT4, đồng thời làm giảm hoạt động của MAPK ^[3].

Năm 2015, nghiên cứu trên chuột cống bị gây tiểu đường bằng streptozotocin-nicotinamide ăn chế độ nhiều chất béo kết hợp tảo Gelidium amansii trong 11 tuần ghi nhận nồng độ đường huyết, triglyceride và cholesterol trong huyết tương thấp hơn so với nhóm chuột bệnh ăn đối chứng ^[4]. Sự bài tiết cholesterol và triglyceride qua phân tăng lên, kích thích phân giải mỡ ở mô mỡ cạnh mào tinh và quanh thận, đồng thời giảm các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và PAI-1 ^[4].

Tuy nhiên, đến năm 2022, một nghiên cứu khác trên chuột cống mắc tiểu đường tương tự được bổ sung 5% chiết xuất nước nóng giàu polysaccharide từ tảo Gelidium amansii trong 10 tuần lại đưa ra kết quả trái ngược một phần ^[1]. Chiết xuất này giúp cải thiện chuyển hóa mỡ tại gan, giảm hoạt tính enzyme glucose-6-phosphatase nhưng hoàn toàn không cải thiện tình trạng không dung nạp glucose ở chuột bệnh ^[1].

Cần nhấn mạnh rằng các kết quả này đến từ chiết xuất thô hoặc polysaccharide đậm đặc của tảo trên loài gặm nhấm [1, 2, 5]. Người bệnh không thể đồng nhất các tác dụng dược lý này với việc ăn thạch agar chế biến thông thường.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thạch ở người tiểu đường

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng thạch làm từ chất xơ hòa tan sẽ giúp "hạ đường huyết" hoặc ngăn chặn hấp thu đường từ các món ăn khác. Thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh thạch agar không làm thay đổi phản ứng đường huyết sau bữa ăn ^[2]. Thạch không có chức năng chữa bệnh hay thay thế thuốc điều trị hạ đường huyết.

Hiểu lầm thứ hai là thạch giúp no lâu và kiềm chế cơn thèm ăn. Thực tế thử nghiệm cho thấy thạch agar làm gia tăng cảm giác đói và thèm ăn ^[2]. Nếu ăn thạch nhưng sau đó lại ăn thêm các món giàu năng lượng khác để bù đắp cơn thèm ăn, tổng lượng calo nạp vào sẽ tăng lên, gây bất lợi cho việc kiểm soát cân nặng.

Hiểu lầm thứ ba đến từ các loại thạch đóng gói sẵn trên thị trường. Nhiều người bệnh nghĩ cứ là thạch thì an toàn, nhưng thạch công nghiệp thường chứa lượng đường sucrose, siro ngô giàu fructose hoặc chất tạo ngọt hàm lượng cao, có thể khiến đường huyết tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng thạch agar?

Chưa có nghiên cứu riêng biệt khẳng định độ an toàn tuyệt đối của thạch agar trên bệnh nhân tiểu đường có biến chứng dạ dày. Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

Người mắc chứng liệt dạ dày hoặc chậm rỗng dạ dày do biến chứng thần kinh tự chủ của bệnh tiểu đường cần cẩn trọng. Vì thạch agar có đặc tính kéo dài thời gian rỗng dạ dày ^[2], việc tiêu thụ khối lượng lớn có thể làm nặng thêm các triệu chứng đầy bụng, buồn nôn, khó tiêu.

Người cao tuổi có chức năng nuốt suy giảm hoặc hệ tiêu hóa yếu cần chú ý nguy cơ nghẹn, hóc khi ăn thạch dạng miếng dai giòn.

Những người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc các bệnh nền khác cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo việc thay đổi chế độ ăn phụ không gây xáo trộn thời điểm hấp thu thuốc.

Áp dụng thực tế cho người bệnh tiểu đường tuýp 2

Nếu người bệnh tiểu đường tuýp 2 muốn sử dụng thạch agar trong thực đơn bữa phụ, cần tuân thủ các nguyên tắc chế biến và sử dụng hợp lý:

• Tự nấu tại nhà: Sử dụng bột agar nguyên chất nấu cùng nước lọc, không cho thêm đường kính, sữa đặc hay nước cốt dừa béo. Có thể tạo hương vị thanh nhẹ bằng lá dứa hoặc một lượng nhỏ chất tạo ngọt dành riêng cho người tiểu đường theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng.
• Dùng lượng vừa phải: Không nên lạm dụng ăn thạch agar với số lượng lớn nhằm mục đích ép cân hay lấp đầy dạ dày, vì hiện tượng gia tăng cảm giác thèm ăn sau đó có thể gây phản tác dụng ^[2].
• Không thay thế bữa phụ dinh dưỡng: Thạch agar không đường gần như không cung cấp protein hay vi chất cần thiết. Nếu bữa phụ cần thiết để phòng ngừa hạ đường huyết do thuốc, thạch không đường không thể thay thế bữa ăn phụ theo chỉ định y khoa.
• Lắng nghe cơ thể: Theo dõi chỉ số đường huyết cá nhân trước và sau khi thử nghiệm món thạch mới để đánh giá sự tương thích của cơ thể.

Thạch agar không đường có thể là một món tráng miệng thanh mát, ít calo giúp đa dạng hóa khẩu vị cho người tiểu đường tuýp 2. Dù có cơ chế làm chậm rỗng dạ dày, thạch agar không giúp hạ đường huyết sau ăn và không thay thế được các phác đồ điều trị y tế ^[2]. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn bác sĩ điều trị trước khi thay đổi thói quen dinh dưỡng.