Nhài tơ dài có tác dụng gì: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để hỗ trợ giải độc, giảm đau và chống viêm. Trong số các loài thực vật thuộc chi Nhài, cây nhài tơ dài (còn được biết đến dưới phân loài Jasminum grandiflorum subsp. floribundum) đang thu hút sự chú ý của giới y học cổ truyền lẫn các nhà nghiên cứu dược liệu hiện đại.

Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ nhài tơ dài sở hữu hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm rất triển vọng trên các mô hình tế bào và động vật gặm nhấm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn dừng lại ở mức tiền lâm sàng và chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả điều trị bệnh.

Cơ chế tác động chống oxy hóa và kháng viêm trong phòng thí nghiệm

Phản ứng viêm mạn tính và stress oxy hóa là hai tác nhân hàng đầu gây tổn thương các mô, dẫn tới hàng loạt bệnh lý từ khớp, đường tiêu hóa cho tới tim mạch. Khi các gốc tự do tích tụ quá nhiều, chúng làm tổn thương màng tế bào, kích hoạt dòng thác phản ứng viêm sản sinh ra hàng loạt protein gây hại.

Các hợp chất tự nhiên có trong nhài tơ dài tham gia ức chế chuỗi phản ứng này bằng cách dọn dẹp trực tiếp các gốc tự do nguy hại ^[2]. Việc trung hòa các gốc oxy hóa giúp bảo tồn màng tế bào và ngăn chặn tín hiệu kích hoạt viêm ngay từ giai đoạn khởi đầu ^[1].

Ở mức độ phân tử, các phân đoạn chiết xuất của cây giúp điều hòa giảm các yếu tố trung gian gây viêm, đồng thời hạn chế sự giải phóng các chất làm giãn mạch và gây đau ^[1]. Nhờ đó, tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô tại các mô bị tổn thương được bảo vệ tốt hơn ^[1].

Bằng chứng khoa học về viêm ruột và tổn thương khớp trên chuột

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra tác động điều trị viêm của toàn bộ chiết xuất methanol từ phần trên mặt đất của cây nhài tơ dài (Jasminum grandiflorum L. subsp. floribundum - JTME) trên hai mô hình chuột cống: viêm loét đại tràng do acid acetic và viêm khớp do tá chất ^[1].

Ở mô hình viêm loét đại tràng thực nghiệm, chuột được cho sử dụng JTME ở liều 400 mg/kg đường uống mang lại hiệu quả cải thiện tổn thương mô đại tràng về mặt lâm sàng, đại thể và vi thể tương đương với thuốc đối chứng prednisolone liều 2 mg/kg ^[1]. Chiết xuất này làm giảm biểu hiện của hàng loạt cytokine tiền viêm trong niêm mạc đại tràng như IFN-gamma, TNF-alpha, IL-6, IL-1 và enzyme myeloperoxidase (MPO) ^[1]. Đồng thời, chiết xuất giúp bảo tồn các liên kết vòng bịt ở tế bào biểu mô ruột bằng cách điều hòa nồng độ claudin-5 và occludin ^[1]. Mức độ biểu hiện của các protein liên quan đến viêm và chết tế bào như NF-kappaB p65, TNF-alpha và caspase-3 ở chuột bị viêm đại tràng giảm xuống mức thấp nhất ở nhóm nhận liều 400 mg/kg ^[1].

Trên mô hình chuột viêm khớp dạng thấp do tá chất, liều chiết xuất 400 mg/kg đã làm giảm nồng độ cathepsin D, iNOS, oxit nitric (NO), yếu tố thấp khớp (RF), protein phản ứng C (CRP), peptit chứa citrulline (CPP) và nâng cao tổng khả năng chống oxy hóa của các mô ^[1]. Chuột được điều trị duy trì được xương mà không có tổn thương mô bệnh học, hạn chế phá hủy sụn khớp và giảm viêm màng hoạt dịch cũng như mô quanh khớp so với nhóm không được chữa trị ^[1]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột, chưa được thử nghiệm trên người mắc bệnh viêm đại tràng hay viêm khớp thực tế ^[1].

Hoạt tính hạ áp và chống oxy hóa trong ống nghiệm

Bên cạnh khả năng điều hòa phản ứng viêm ruột và khớp, nhài tơ dài còn được phân tích thành phần hóa thực vật để tìm kiếm các hoạt chất có lợi cho mạch máu. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ phân giải cao (UPLC-HRMS) trên dịch chiết methanol phần trên mặt đất của Jasminum grandiflorum subsp. floribundum ^[2].

Phân tích này đã định danh được hơn 70 chất chuyển hóa thuộc các nhóm như acid phenolic, flavonoid, secoiridoid, iridoid, lignan, acid béo và triterpene ^[2]. Trong thử nghiệm enzyme in vitro, phân đoạn n-butanol của cây cho thấy khả năng ức chế mạnh enzyme chuyển đổi angiotensin (ACE) và enzyme renin ^[2]. Cụ thể, giá trị ức chế của phân đoạn n-butanol đạt 24,66 ± 2,41 ng/mL đối với ACE (so với thuốc chuẩn Lisinopril là 18,37 ± 1,21 ng/mL) và 141,14 ± 5,28 ng/mL đối với renin (so với thuốc chuẩn Aliskiren là 447,87 ± 3,2 ng/mL) ^[2].

Cũng trong thử nghiệm này, các phân đoạn chiết xuất thể hiện năng lực chống oxy hóa mạnh mẽ qua 5 phương pháp kiểm tra gồm: tổng dung tích chống oxy hóa (TAC), DPPH, ABTS, FRAP và lực khử sắt ^[2]. Thành phần chiếm ưu thế secoiridoid trong phân đoạn n-butanol (chuẩn hóa bằng hợp chất oleuropein) được đánh giá là nhóm hoạt chất chủ lực tạo nên tiềm năng này ^[2]. Điểm hạn chế là các thử nghiệm này hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm sinh hóa, chưa phản ánh được mức độ hấp thu và chuyển hóa bên trong cơ thể sống ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các tài liệu khoa học nêu trên đem lại cái nhìn đầy triển vọng về nguồn dược liệu tự nhiên. Việc ức chế được các cytokine gây viêm chính như TNF-alpha, IL-6 cùng các enzyme tạo phản ứng viêm như iNOS cho thấy cơ chế tác động đa chiều ^[1]. Lực chống oxy hóa cao trong các thử nghiệm quang phổ cũng khẳng định dịch chiết có khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do ^[2].

Dù vậy, khoảng cách từ mô hình động vật và ống nghiệm đến thực hành điều trị trên người còn rất xa. Các nghiên cứu hiện tại được thực hiện với dịch chiết cồn chuẩn hóa bằng thiết bị phòng thí nghiệm phức tạp ^[1], ^[2]. Nồng độ hoạt chất trong các nghiên cứu này không đại diện cho cây tươi hoặc các dạng nấu sắc thủ công tại nhà.

Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên người đánh giá liều lượng an toàn, sinh khả dụng hay độc tính mạn tính của loài nhài tơ dài này. Do đó, tất cả các tác dụng được nhắc đến chỉ mang tính chất định hướng nghiên cứu phát triển thuốc, không thể xem là tác dụng điều trị được khẳng định trên người bệnh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược nhài

Nhiều người nhầm tưởng rằng việc sử dụng nước sắc từ các loại cây họ Nhài hay nhài tơ dài có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc chống viêm theo toa như corticoid hay thuốc giảm đau kháng viêm NSAIDs. Nghiên cứu thực tế chỉ so sánh hoạt tính tương đương của liều chiết xuất 400 mg/kg với prednisolone 2 mg/kg trên chuột gặm nhấm chứ không chứng minh dịch chiết thảo dược có thể thay thế thuốc tân dược trên bệnh nhân viêm ruột hay viêm khớp ^[1].

Một ngộ nhận phổ biến khác là xem cây thuốc tự nhiên là tuyệt đối lành tính, uống càng đậm đặc càng nhanh khỏi bệnh. Các hợp chất tự nhiên khi dùng ở nồng độ cao chưa được tinh chế có thể mang theo nhiều tạp chất gây gánh nặng chuyển hóa. Uống nước đun không rõ liều lượng có thể làm chậm trễ thời gian vàng điều trị các bệnh mạn tính nguy hiểm.

Ngoài ra, việc đồng nhất kết quả ức chế enzyme hạ áp trong ống nghiệm với khả năng điều trị bệnh tăng huyết áp ngoài đời thực là hoàn toàn sai lệch ^[2]. Quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa của người chịu tác động của acid dạ dày, men vi sinh và enzyme gan, khiến dược tính khi uống vào người có thể thay đổi rất lớn so với trong đĩa nghiệm ^[2].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ nhài tơ dài vì nguy cơ ảnh hưởng chưa rõ đến thai nhi và trẻ nhỏ.

Những người đang mắc bệnh lý nền như suy giảm chức năng gan, suy thận cần cẩn trọng tối đa. Các hoạt chất thực vật khi hấp thu vào cơ thể đều phải thông qua chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận, dễ gây độc tích lũy nếu chức năng hai cơ quan này đã suy yếu.

Người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y như thuốc chống viêm khớp, thuốc điều trị viêm loét đại tràng hay thuốc hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý kết hợp dịch chiết thực vật có hoạt tính ức chế enzyme tương tự như thuốc có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm mất kiểm soát phác đồ điều trị hiện hành ^[1], ^[2].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Trong đời sống hằng ngày, nếu muốn tiếp cận các giá trị thư giãn hay giải khát từ các loại hoa nhài thông thường, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng dưới dạng trà hoa thưởng thức với liều lượng vừa phải. Khi sử dụng hoa thảo mộc khô, hãy chọn các nguồn cung cấp sạch, không bị mốc hỏng và không chứa dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Đối với người đang có các triệu chứng đau khớp sưng tấy hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài, giải pháp an toàn nhất là đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác căn nguyên. Không nên nghe theo các bài thuốc truyền miệng để tự ý thu hái hay đun sắc nhài tơ dài uống thay thế phương pháp điều trị y khoa.

Nhài tơ dài là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho ngành hóa dược trong việc nghiên cứu các hợp chất chống viêm và chống oxy hóa mới ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, từ mô hình phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị là một chặng đường dài cần nhiều thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng. Người dân nên giữ thái độ tiếp cận khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe.