Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác đau rát cổ họng hay khản tiếng khiến nhiều người khó chịu. Thay vì thăm khám y tế, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có kinh nghiệm giã lá rau má lá rau muống để uống hoặc ngậm trị viêm họng. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược mọc hoang này có thực sự diệt được vi khuẩn gây bệnh đường hô hấp như lời đồn?
Rau má lá rau muống (tên khoa học: Emilia sonchifolia) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền [1]. Dù các nghiên cứu gần đây ghi nhận chiết xuất từ cây có hoạt tính kháng một số chủng vi khuẩn và giảm đau trên động vật [2], [3], hiện vẫn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây có thể trị khỏi viêm họng ở người. Hơn nữa, việc tùy tiện sử dụng còn tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc gan rất nguy hiểm [1].
Viêm họng và cơ chế tác động của thảo dược
Viêm đường hô hấp trên và viêm họng cấp phần lớn do virus hoặc vi khuẩn gây ra. Nghiên cứu vi sinh trên 2.539 bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp tại Nhật Bản cho thấy các tác nhân vi khuẩn phổ biến gồm tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae), liên cầu khuẩn (Streptococcus pyogenes) và trực khuẩn Haemophilus influenzae [4]. Để điều trị nhiễm trùng hô hấp do vi khuẩn, y học hiện đại cần sử dụng các kháng sinh phù hợp như nhóm quinolone, ampicillin hoặc cephalosporin thế hệ mới dựa trên mức độ nhạy cảm của từng chủng vi khuẩn [4].
Khi người bệnh bị viêm họng, phản ứng viêm tại niêm mạc tạo ra cảm giác sưng đau rát khó chịu. Y học dân gian Trung Quốc và y học cổ truyền bộ tộc Miêu từ lâu đã dùng rau má lá rau muống như một dược liệu có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu ứ, giảm sưng và giảm đau, thường dùng hỗ trợ các chứng nhiễm trùng đường hô hấp trên, loét miệng, viêm phổi [1]. Về mặt sinh học, các chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa hoặc ức chế vi khuẩn thường được kỳ vọng sẽ làm dịu triệu chứng viêm tại chỗ.
Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói gì về rau má lá rau muống?
Các dữ liệu khoa học hiện đại đã bắt đầu kiểm chứng một số tác tính của rau má lá rau muống, tập trung vào khả năng kháng khuẩn, chống oxy hóa và giảm đau:
Khả năng kháng khuẩn: Một nghiên cứu năm 2025 đã đánh giá tác dụng kháng khuẩn của chiết xuất ethanol từ cây Emilia sonchifolia (tỷ lệ 10 g dược liệu thô thu 1 g cao chiết) đối với chủng tụ cầu vàng kháng methicillin Staphylococcus epidermidis (MRSE) [2]. Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của chiết xuất là 5 mg/mL và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 20 mg/mL [2]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị nhiễm khuẩn huyết do MRSE, chiết xuất này cho thấy hiệu quả điều trị nhiễm trùng thực nghiệm [2]. Phân tích cấu trúc tế bào bằng kính hiển vi điện tử quét (SEM) và kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM) xác nhận chiết xuất gây tổn thương thành tế bào vi khuẩn, đồng thời phân tích protein và chuyển hóa cho thấy sự sụt giảm các chất chuyển hóa purine như IMP, AMP và GMP [2].
Tác dụng giảm đau trên chuột: Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành trên mô hình chuột để đánh giá tác dụng giảm đau của chiết xuất cồn-nước từ phần thân trên mặt đất của Emilia sonchifolia [3]. Khi dùng đường uống với liều 100 mg/kg và 300 mg/kg, chiết xuất thể hiện hoạt tính giảm đau rõ rệt trong các thử nghiệm gây đau bằng hóa chất (tiêm acid acetic, formalin) và nhiệt độ (nhúng đuôi, mâm nhiệt) [3]. Đáng chú ý, tác dụng giảm đau ở liều 100 mg/kg bị ức chế hoàn toàn bởi naloxone (chất đối kháng thụ thể opioid), cho thấy cơ chế giảm đau liên quan đến hệ thống thụ thể opioid [3].
Hoạt tính chống oxy hóa: Nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát chiết xuất n-hexane từ toàn cây Emilia sonchifolia trong các mô hình trung hòa gốc tự do [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất có khả năng quét gốc tự do DPPH, gốc superoxide và hydrogen peroxide với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 180, 160 và 160 mcg/mL [5]. Phân tích sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) cho thấy sự hiện diện của nhóm chất terpenoid chịu trách nhiệm cho hoạt tính này [5].
Giới hạn của bằng chứng: Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế
Dù các kết quả kháng khuẩn và giảm đau ghi nhận ban đầu khá triển vọng, người bệnh không thể đồng nhất các dữ liệu này với việc "chữa khỏi bệnh viêm họng":
Thứ nhất, đối tượng vi khuẩn thử nghiệm: Nghiên cứu năm 2025 chỉ tiến hành trên vi khuẩn Staphylococcus epidermidis (tác nhân gây nhiễm khuẩn huyết), chứ không đánh giá trực tiếp trên các vi khuẩn gây viêm họng phổ biến ở người như Streptococcus pyogenes hay Streptococcus pneumoniae [4], [2]. Tác dụng diệt vi khuẩn này không đồng nghĩa sẽ tiêu diệt được vi khuẩn khác tại họng.
Thứ hai, mô hình nghiên cứu: Mọi dữ liệu mới chỉ dừng lại ở quy mô nuôi cấy trong đĩa petri (ống nghiệm) và trên chuột thực nghiệm [2], [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người bệnh viêm hô hấp để xác định hiệu quả thực tế cũng như độ an toàn.
Nguy cơ tổn hại gan đã được cảnh báo
Một phát hiện quan trọng mà người dùng thuốc dân gian cần đặc biệt lưu tâm là độc tính trên gan của loại cây này. Dù rau má lá rau muống thường được dùng theo kinh nghiệm để trị nhiễm trùng hô hấp, trên lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhân bị tổn thương gan sau khi sử dụng thảo dược này [1].
Để làm rõ nguyên nhân, nghiên cứu năm 2025 đã phân tích chiết xuất nước của Emilia sonchifolia và tiến hành thử nghiệm độc tính trên chuột [1]. Kết quả phân tích khối phổ phát hiện trong chiết xuất nước có chứa các alkaloid nhóm pyrrolizidine mang độc tính cho gan [1]. Khi cho chuột uống dịch chiết nước ở liều 13,72 g/kg/ngày liên tục trong 14 ngày, chuột đã bị tổn thương gan thực nghiệm, được xác nhận qua xét nghiệm mô bệnh học nhuộm HE và kỹ thuật ELISA [1]. Do đó, việc tự ý hái cây đun uống kéo dài có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng cho tế bào gan.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị viêm họng
Hiểu lầm lớn nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Sự hiện diện của các alkaloid pyrrolizidine gây độc cho gan trong rau má lá rau muống là minh chứng rõ ràng rằng thảo mộc thiên nhiên vẫn có thể chứa chất độc nội sinh nếu dùng sai liều lượng hoặc tự ý sắc uống bừa bãi [1].
Một ngộ nhận khác là cứ đau rát họng là tự hái lá đắp hoặc giã nước uống để thay thế thuốc. Viêm họng có thể do nhiều nguyên nhân, và nếu nhiễm trùng nặng hoặc do vi khuẩn kháng thuốc gây ra, việc chậm trễ tiếp cận kháng sinh phù hợp có thể dẫn tới biến chứng nghiêm trọng [4]. Dân gian truyền miệng thường chỉ dựa vào trải nghiệm ngẫu nhiên mà bỏ qua kiểm tra chẩn đoán căn nguyên bệnh lý [6].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người có bệnh nền về gan: Những người có tiền sử viêm gan, men gan cao, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc hay cao chiết rau má lá rau muống, do nguy cơ làm nặng thêm tình trạng tổn thương gan [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn của Emilia sonchifolia trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này; do đó không được tự ý sử dụng.
Người đang sốt cao hoặc có biểu hiện viêm nặng: Nếu có dấu hiệu sốt cao, khó thở, ho có đờm mủ, cần đến bệnh viện khám ngay thay vì tự chữa tại nhà bằng mẹo dân gian.
Gợi ý xử trí và áp dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng các biện pháp hỗ trợ tại nhà khi mới có triệu chứng rát họng, người bệnh nên ưu tiên những phương pháp an toàn đã được xác lập như súc họng bằng nước muối sinh lý, giữ ấm vùng cổ và uống đủ nước ấm để làm dịu niêm mạc.
Tuyệt đối không tự ý thu hái cây mọc hoang để ép lấy nước uống sống hoặc đun uống dài ngày với liều lượng lớn. Khi các triệu chứng đau họng kéo dài trên 3-5 ngày không thuyên giảm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ.
Rau má lá rau muống có chứa các hoạt chất thể hiện tính kháng khuẩn, giảm đau và chống oxy hóa trong ống nghiệm và trên mô hình chuột [2], [5], [3]. Tuy nhiên, dược liệu này chưa từng được chứng minh hiệu quả lâm sàng trị viêm họng trên người và tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan [1]. Người dân không nên tin theo các bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng để tránh rủi ro cho sức khỏe.
