Đau bụng, đi ngoài nhiều lần khiến nhiều người chọn cách nhịn ăn hoàn toàn, chỉ uống nước lọc với hy vọng "để ruột nghỉ ngơi". Thói quen truyền thống này phổ biến ở cả người lớn lẫn phụ huynh chăm con nhỏ bị rối loạn tiêu hóa [1]. Nhiều người tin không nạp thức ăn thì ruột không phải làm việc và bệnh sẽ tự khắc dừng lại.

Tuy nhiên, các bằng chứng y học cho thấy nhịn ăn hoàn toàn khi bị tiêu chảy cấp không giúp bệnh nhanh khỏi mà còn làm chậm quá trình hồi phục niêm mạc ruột [2]. Thay vì bỏ đói cơ thể, việc bù dịch đúng cách kết hợp duy trì ăn uống sớm, hợp lý mới là chìa khóa giúp rút ngắn thời gian bệnh và ngăn ngừa suy kiệt [1].

Vì sao nhiều người chọn nhịn ăn khi tiêu chảy?

Quan niệm nhịn ăn trong đợt tiêu chảy cấp xuất phát từ nỗi sợ thức ăn không được hấp thu sẽ gây hại thêm cho đường ruột [3]. Lý lẽ thường được đưa ra để ủng hộ việc nhịn ăn tạm thời là nhằm tránh các hậu quả của tình trạng kém hấp thu [3]. Các hậu quả đáng ngại này bao gồm nhiễm toan chuyển hóa, mất dịch quá mức qua phân, cạn kiệt nguồn axit mật và nguy cơ tổn thương thêm niêm mạc từ thức ăn không được tiêu hóa hết [3].

Chính vì nỗi lo đó, cách xử trí tại nhà trước đây thường là ngừng mọi thức ăn đặc và chỉ cho uống "chất lỏng trong" [1]. Thế nhưng, các nhà khoa học đã đặt dấu hỏi về việc liệu nhịn ăn khi tiêu chảy cấp có thực sự cần thiết hay mang lại lợi ích như kỳ vọng hay không [3].

Chuyện gì xảy ra ở niêm mạc ruột khi bị bỏ đói?

Lòng ruột non được lót bởi hàng triệu cấu trúc nhỏ li ti hình ngón tay gọi là nhung mao, đóng vai trò quyết định trong việc tiết men tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng. Khi bị viêm dạ dày ruột cấp gây tiêu chảy, hàng rào niêm mạc này bị tổn thương, dẫn đến tình trạng tăng "độ thấm ruột" (hiện tượng các kẽ hở tế bào ruột giãn rộng, làm rò rỉ chất qua thành ruột) [4].

Một nghiên cứu công bố năm 1992 trên 11 trẻ sơ sinh bị viêm dạ dày ruột cấp đã đo nồng độ 7 loại peptide điều hòa đường ruột trong huyết tương ở thời điểm bệnh cấp tính, khi bắt đầu ăn lại và 3 tháng sau hồi phục [4]. Kết quả ghi nhận độ thấm ruột tăng lên đúng vào thời điểm tiêu chảy, cho thấy tổn thương ruột diễn ra đồng thời [4]. Cùng lúc đó, nồng độ enteroglucagon lúc đói tăng vọt lên mức trung bình 1292 pmol/l so với 79 pmol/l ở nhóm đối chứng [4]. Ba loại hormone khác là glucagon tuyến tụy (17,8 so với 6,3 pmol/l), peptide tyrosine tyrosine (114,6 so với 37,0 pmol/l) và motilin (217,6 so với 98,5 pmol/l) cũng tăng cao [4]. Sau khi hồi phục, nồng độ motilin trước bữa ăn vẫn còn cao (183,9 pmol/l) trong khi ba loại peptide kia về mức bình thường; riêng vasoactive intestinal polypeptide, neurotensin và pancreatic polypeptide không có sự khác biệt [4].

Để lớp niêm mạc và các nhung mao đang tổn thương này tự sửa chữa, tế bào ruột cần nguồn năng lượng và dưỡng chất trực tiếp từ thức ăn đi qua lòng ruột [3]. Việc tiếp tục cho ăn trong lúc tiêu chảy giúp ngăn ngừa sự thiếu hụt chất đạm và calo, đồng thời duy trì hoặc kích thích quá trình tái tạo niêm mạc ruột [3]. Ngược lại, nhịn ăn làm duy trì tình trạng tăng độ thấm ruột kéo dài, khiến hàng rào bảo vệ ruột lâu lành hơn [2].

Nghiên cứu nói gì về nhịn ăn và ăn sớm khi tiêu chảy?

Tác động của việc nhịn ăn so với duy trì dinh dưỡng đối với độ thấm ruột đã được chứng minh rõ qua một nghiên cứu công bố năm 1989 trên 41 trẻ từ 3 đến 25 tháng tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp (73% do rotavirus) và 28 trẻ đối chứng không tiêu chảy [2]. Sau khi bù nước bằng đường uống, trẻ được uống 100 ml dung dịch chứa 4 g lactulose và 0,8 g mannitol, sau đó lấy mẫu nước tiểu trong 5 giờ tiếp theo để phân tích tỷ lệ bài tiết lactulose/mannitol [2]. Tỷ lệ này ở nhóm tiêu chảy cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng do giảm bài tiết mannitol [2].

Điểm đáng chú ý nằm ở sự khác biệt giữa cách chăm sóc tại nhà trước khi nhập viện [2]. Những bệnh nhi được duy trì ăn uống không gián đoạn kết hợp bù dịch đầy đủ có tỷ lệ lactulose/mannitol nước tiểu ở mức bình thường là 0,04 (khoảng tin cậy 95%: 0,03 - 0,07) [2]. Trong khi đó, nhóm trẻ bị bắt nhịn ăn kèm bù dịch không đủ có tỷ lệ này vọt lên 0,24 (khoảng tin cậy 95%: 0,14 - 0,43), và nhóm nhịn ăn nhưng bù dịch đủ vẫn có tỷ lệ cao là 0,14 (khoảng tin cậy 95%: 0,09 - 0,20) do tăng bài tiết lactulose [2]. Sau 2 ngày ăn lại tại viện, tỷ lệ này không khác biệt đáng kể so với lúc mới nhập viện, khẳng định việc nhịn ăn làm duy trì độ thấm ruột bất thường, còn cho ăn sớm tại nhà giúp giảm độ thấm và đẩy nhanh hồi phục [2].

Lợi ích lâm sàng của việc ăn sớm cũng được ghi nhận trên quy mô lớn trong một nghiên cứu năm 1989 theo dõi 575 trẻ dưới 3 tuổi nhập viện vì viêm dạ dày ruột cấp qua 7 đợt dịch rotavirus từ năm 1978 đến 1987 [1]. Trong giai đoạn này, tỷ lệ bệnh nhi dưới 12 tháng tuổi giảm từ 50% xuống 26%, phần lớn trẻ bị mất nước đẳng trương mức độ nhẹ đến trung bình, rất hiếm gặp tăng hay hạ natri máu [1]. Dù ở nhà trẻ thường bị cho nhịn ăn và chỉ uống nước trong, việc áp dụng bù nước đường uống và cho ăn lại nhanh chóng tại bệnh viện đã giúp trẻ tăng cân nhanh hơn, rút ngắn thời gian tiêu chảy, giảm số ngày nằm viện và giảm nhu cầu truyền dịch tĩnh mạch [1].

Trước đó, một nghiên cứu có đối chứng công bố năm 1982 trên trẻ nhập viện vì viêm dạ dày ruột cấp cũng so sánh hai phác đồ: sau khi dùng chất lỏng trong, một nhóm ăn tăng dần theo chuẩn cũ và một nhóm quay lại chế độ ăn bình thường ngay lập tức [5]. Nhóm ăn lại nhanh chóng bị sụt cân ít hơn, được xuất viện sớm hơn mà không làm tăng tỷ lệ biến chứng [5].

Ở góc độ thực nghiệm, một nghiên cứu năm 2016 trên mô hình chuột bị viêm niêm mạc đường tiêu hóa do hóa chất methotrexate đã đánh giá hiệu quả của phương pháp nuôi ăn tối thiểu qua đường ruột (cung cấp liên tục dưỡng chất dạng đơn giản không cần tiêu hóa trước khi hấp thu) [6]. Cách kích thích ruột liên tục bằng dưỡng chất đơn giản này không chỉ khả thi khi niêm mạc đang viêm mà còn giúp phục hồi nhanh hơn về lượng ăn vào, mức tăng cân và đặc biệt là phục hồi chiều dài nhung mao ruột nhanh hơn so với việc ăn từng bữa lớn vốn khó hấp thu lúc viêm [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Tổng hợp các dữ liệu cho thấy việc hạn chế tối đa thời gian ngừng thức ăn mang lại lợi ích kép: vừa bảo toàn năng lượng, vừa thúc đẩy cấu trúc nhung mao và độ thấm thành ruột mau trở về bình thường [2]. Thực hành cho ăn sớm giúp duy trì nguồn sữa mẹ ở trẻ bú mẹ và giảm gánh nặng can thiệp y tế như truyền dịch [1].

Dù vậy, các bằng chứng khoa học vẫn có những giới hạn nhất định cần nhìn nhận khách quan [3]. Tổng quan năm 1984 lưu ý rằng số lượng các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp giải quyết vấn đề này còn hạn chế [3]. Với nghiên cứu trên mô hình chuột năm 2016, nhóm tác giả chỉ ra bốn giới hạn: không thể so sánh trực tiếp nhóm chỉ nuôi ăn tối thiểu với nhóm ăn tự do vì việc ép nhịn ăn 80% trong 4 ngày là vi phạm đạo đức; tác động của hóa chất trên ruột người bệnh thực tế diễn ra chậm hơn và pha hồi phục dài hơn trên chuột; tốc độ tăng cân của bệnh nhi không nhanh như chuột non; và nghiên cứu chưa đo lường trực tiếp chức năng ruột trong và sau đợt viêm niêm mạc [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn lại sau tiêu chảy

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc "không nhịn ăn" với việc "ăn uống thoải mái mọi thứ ngay lập tức" ở mọi đối tượng. Thực tế, tốc độ đưa một số thực phẩm như sữa bò nguyên kem trở lại chế độ ăn cần xét đến độ tuổi của trẻ [7].

Một nghiên cứu công bố năm 1984 đã theo dõi 48 trẻ dưới 18 tháng tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp [7]. Tất cả trẻ đều được uống dung dịch glucose-điện giải trong 24 giờ đầu sau nhập viện, sau đó chia luân phiên vào hai nhóm: nhóm nghiên cứu dùng lại ngay sữa bò nguyên kem (độ pha tiêu chuẩn), còn nhóm đối chứng được cho uống sữa tăng dần độ đặc trong vòng 4 ngày [7].

Kết quả cho thấy đa số trẻ ở cả hai nhóm đều hồi phục không biến chứng (tỷ lệ lần lượt là 70% ở nhóm uống ngay và 96% ở nhóm tăng dần) [7]. Tuy nhiên, biến chứng tái phát triệu chứng nặng ngay lập tức (đến mức phải quay lại truyền tĩnh mạch hoặc uống dung dịch glucose-điện giải) xảy ra ở 7 bệnh nhi thuộc nhóm uống sữa nguyên kem ngay, so với chỉ 1 bệnh nhi ở nhóm tăng dần [7]. Đáng lưu ý, toàn bộ các ca biến chứng này đều rơi vào nhóm trẻ dưới 9 tháng tuổi [7].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn sớm?

Dữ liệu từ nghiên cứu trên 48 bệnh nhi nói trên là cơ sở quan trọng để xác định nhóm cần thận trọng [7]. Đối với trẻ trên 9 tháng tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp, việc cho uống lại sữa bò nguyên kem ngay sau 24 giờ bù dung dịch glucose-điện giải là an toàn [7]. Ngược lại, ở trẻ dưới 9 tháng tuổi, phụ huynh và nhân viên y tế cần thận trọng, nên giữ phác đồ ăn lại tăng dần độ đặc trong vài ngày để tránh nguy cơ tái phát tiêu chảy nặng [7].

Ngoài ra, người có dấu hiệu mất nước nặng, nôn ói liên tục không thể uống được, hoặc trẻ quá nhỏ cần được thăm khám y tế để đánh giá khả năng dung nạp đường uống và xem xét chỉ định truyền dịch khi cần thiết [1]. Người có bệnh nền phức tạp hoặc đang dùng thuốc điều trị đặc hiệu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự điều chỉnh chế độ dinh dưỡng.

Áp dụng thực tế: Ăn uống thế nào khi bị tiêu chảy cấp?

Khi tiêu chảy cấp khởi phát, ưu tiên hàng đầu trong 24 giờ đầu là bù nước và điện giải bằng các dung dịch uống chuyên dụng (như oresol) để xử trí tình trạng mất nước [7]. Không nên bắt cơ thể nhịn ăn kéo dài hay chỉ cầm hơi bằng nước lọc trong nhiều ngày [2].

Đối với trẻ đang bú mẹ, cần tiếp tục duy trì cho bú mẹ bình thường trong suốt đợt tiêu chảy [3]. Với trẻ lớn và người lớn, ngay sau khi đã bù nước ban đầu, nên cho ăn lại sớm bằng các thức ăn dễ tiêu hóa để cung cấp calo, chất đạm và kích thích nhung mao ruột phục hồi [2]. Thay vì ăn thành từng bữa quá lớn gây quá tải cho niêm mạc đang tổn thương, việc chia nhỏ bữa ăn với các thực phẩm nấu chín kỹ, mềm lỏng sẽ giúp ruột hấp thu dễ dàng hơn [6].

Tóm lại, nhịn ăn hoàn toàn để "ruột nghỉ ngơi" khi tiêu chảy cấp là quan niệm sai lầm khiến niêm mạc ruột lâu lành và cơ thể dễ sụt cân [2]. Bù dịch sớm kết hợp duy trì ăn uống hợp lý theo lứa tuổi sẽ giúp bảo vệ cấu trúc đường ruột và rút ngắn thời gian bệnh [1]. Nếu tiêu chảy kèm sốt cao, phân có máu hoặc dấu hiệu mất nước không cải thiện, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám kịp thời.