Cây sao đen là loài cây gỗ lớn rất quen thuộc trên các tuyến phố và vùng nhiệt đới nước ta. Nhiều người dân theo kinh nghiệm dân gian truyền tai nhau việc dùng nhựa sao đen cạo trực tiếp từ thân cây để bôi lên các vùng da bị hắc lào, nấm ngứa hay nhiễm trùng ngoài da. Thói quen này xuất phát từ niềm tin rằng nhựa thảo mộc tự nhiên vừa an toàn vừa có tác dụng diệt nấm mạnh mẽ không thua kém thuốc tây.
Liệu nhựa cây sao đen có thực sự kháng được nấm ngoài da như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có là chưa thể khẳng định. Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay về cây sao đen mới chỉ làm rõ đặc tính giảm đau, kháng viêm trong phòng thí nghiệm; hoàn toàn chưa có dữ liệu khoa học nào thử nghiệm chiết xuất nhựa của cây trên vi nấm gây bệnh ở người hay so sánh hiệu quả với thuốc bôi kháng nấm tiêu chuẩn.
Cơ chế tác động và những hoạt tính sinh học được ghi nhận
Sao đen (tên khoa học là Hopea odorata, thuộc họ Dầu Dipterocarpaceae) từ lâu đã là vị thuốc dân gian trong y học cổ truyền một số nước Đông Nam Á để hỗ trợ cải thiện các vấn đề liên quan đến viêm nhiễm [1]. Tuy nhiên, thay vì nghiên cứu trực tiếp trên phần nhựa (resin) để trị nấm, các nhà khoa học tập trung làm rõ cơ chế tác động chống viêm của chiết xuất từ loài cây này.
Cụ thể, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất methanol từ cây sao đen (Ho-ME) có khả năng ức chế mạnh mẽ sự phóng thích các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), prostaglandin E2 (PGE2) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trên dòng tế bào RAW264.7 và đại thực bào phúc mạc bị kích thích bởi độc tố lipopolysaccharide (LPS) [1]. Chiết xuất này cũng ngăn chặn sự biểu hiện gen của các cytokine và chemokine tiền viêm như interferon-beta (IFN-beta), interleukin-12 (IL-12) và monocyte chemotactic protein-1 (MCP-1) [1].
Phân tích sâu hơn về mặt sinh học phân tử cho thấy dịch chiết sao đen nhắm tới việc ức chế các phân tử đích Syk và Src, từ đó khóa con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [1]. Ngoài ra, việc giảm biểu hiện của protein hoạt hóa 1 (AP-1) và protein gắn yếu tố phản ứng cAMP (CREB) bắt nguồn từ sự ức chế trực tiếp IRAK1 và IRAK4, liên kết với việc ức chế c-Jun N-terminal kinase (JNK) và p38 [1]. Những cơ chế này giải thích vì sao sao đen làm dịu bớt các phản ứng sưng viêm cục bộ.
Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật
Các thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh thêm về tác dụng kháng viêm cũng như làm giảm cảm giác đau của cây sao đen trên cơ thể động vật sống.
Năm 2013, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính chống viêm in vivo ghi nhận chiết xuất methanol của cây sao đen giúp cải thiện rõ rệt triệu chứng viêm dạ dày do hỗn hợp ethanol/acid hydrochloric (EtOH/HCl) gây ra và làm giảm tình trạng phù nề tai chuột do acid arachidonic kích thích [1].
Tiếp đó, vào năm 2018, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá tác dụng giảm đau của các chiết xuất từ lá cây sao đen trên chuột thí nghiệm bằng thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic và phản ứng liếm bàn chân do formalin [2]. Các nhà nghiên cứu đã chuẩn bị dịch chiết lá sao đen bằng các dung môi methanol, ethanol và nước [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá bằng dung môi methanol thể hiện tác dụng giảm đau phụ thuộc vào liều lượng rõ rệt nhất ở cả hai mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg, theo sau là chiết xuất ethanol [2].
Cũng trong nghiên cứu năm 2018, phân tích mô phỏng gắn kết phân tử in silico và đánh giá đặc tính hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ và độc tính (ADME/T) với enzym COX-1 trên 8 hợp chất phân lập từ sao đen đã được tiến hành [2]. Hợp chất ampelopsin đạt điểm gắn kết tốt nhất là -7,055, cho thấy ái lực liên kết mạnh với thụ thể [2]. Hợp chất này cũng không vi phạm quy tắc số 5 của Lipinski, cho thấy tiềm năng hấp thu an toàn và có các đặc tính giống thuốc [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học
Nhìn vào các kết quả trên, có thể thấy các bộ phận của cây sao đen chứa những hoạt chất sinh học giá trị mang lại tiềm năng hỗ trợ giảm viêm và giảm đau cơ học [1], [2]. Điều này lý giải một phần vì sao việc đắp các chế phẩm dân gian từ thân hay vỏ cây có thể khiến vùng da bị tổn thương bớt sưng đỏ hoặc bớt đau nhức tạm thời.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm về tác dụng diệt nấm hay vi khuẩn ngoài da của nhựa cây sao đen. Tất cả các dữ liệu đã công bố chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập và mô hình chuột thực nghiệm [1], [2]. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người bệnh.
Đặc biệt, không có nghiên cứu nào so sánh chiết xuất nhựa sao đen với các loại thuốc bôi kháng nấm tiêu chuẩn y khoa (như nhóm azole hay allylamine). Do đó, việc coi nhựa cây này là một "vị thuốc diệt nấm" hoàn toàn không có cơ sở xác thực.
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa tác dụng giảm viêm và tác dụng tiêu diệt mầm bệnh. Khi bôi nhựa cây lên vết nấm da, các hoạt chất ức chế các chất trung gian gây viêm có thể làm giảm bớt cảm giác ngứa ngáy và giảm sưng đỏ tức thì [1]. Người bệnh dễ lầm tưởng rằng nấm đã khỏi, nhưng thực chất các sợi nấm và bào tử vẫn âm thầm sinh sôi dưới lớp biểu bì do không có hoạt chất kháng sinh chống nấm chuyên biệt.
Một hiểu lầm phổ biến khác là sự nhầm lẫn giữa sao đen (Hopea odorata) với các loài thực vật khác có tên khoa học mang hậu tố odorata vốn đã được nghiên cứu về tính kháng khuẩn hoặc kháng nấm. Chẳng hạn như cây cỏ hôi, cỏ lào (Chromolaena odorata), một số loài đậu Nam Mỹ (Dipteryx odorata) hay hoa ngọc lan tây (Cananga odorata) đã có các thử nghiệm ghi nhận hoạt tính ức chế vi sinh vật. Tên chi và họ thực vật hoàn toàn khác nhau, người dân tuyệt đối không thể đánh đồng các tác dụng thảo dược này với cây sao đen.
Ngoài ra, quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính" cũng rất nguy hiểm. Nhựa tươi cạo từ cây xanh ngoài tự nhiên có nồng độ chất chát, tinh dầu và tạp chất chưa qua tinh chế, khi áp trực tiếp lên bề mặt da tổn thương rất dễ gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc nhiễm trùng thứ phát.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang có các tổn thương nấm da cấp tính, nấm kẽ, hắc lào, lang ben hay nấm móng tuyệt đối không nên tự ý dùng nhựa sao đen cạo thô để điều trị. Việc chậm trễ dùng thuốc đặc trị có thể làm tổn thương lan rộng và biến chứng nặng hơn.
Các đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người có làn da mỏng yếu, có cơ địa dị ứng viêm da cơ địa cần tránh hoàn toàn việc tiếp xúc với các loại nhựa thực vật chưa qua kiểm định an toàn da liễu.
Những người có vết thương hở, vết trợt loét, vùng da chảy dịch hay có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn càng không được đắp nhựa cây. Tạp chất và bụi bẩn bám trên thân cây có thể đưa thêm vi khuẩn nguy hiểm vào vết thương hở.
Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn
Nếu đang nghi ngờ bản thân bị nấm da thông qua các biểu hiện như da nổi hồng ban hình tròn, tróc vảy, ngứa ngáy dữ dội khi ra mồ hôi, bước xử trí đúng đắn nhất là đến cơ sở y tế có chuyên khoa Da liễu để được soi tươi tìm nấm.
Chỉ nên sử dụng các loại thuốc bôi kháng nấm tiêu chuẩn đã được chứng minh hiệu quả và được bác sĩ kê đơn hoặc dược sĩ tư vấn. Cần tuân thủ bôi thuốc đủ thời gian quy định ngay cả khi triệu chứng ngứa đã biến mất để diệt sạch mầm bệnh.
Đối với cây sao đen, người dân chỉ nên nhìn nhận loài cây này ở góc độ cây xanh đô thị và dược liệu tiềm năng đang trong quá trình nghiên cứu phòng thí nghiệm. Không tự chế biến, đun nấu hay bôi đắp bất kỳ bộ phận nào của cây sao đen lên cơ thể khi chưa có hướng dẫn chính thức từ cơ quan y tế.
Tóm lại, dù các nghiên cứu tiền lâm sàng bước đầu cho thấy chiết xuất từ cây sao đen có đặc tính chống viêm và giảm đau nhất định trên động vật [1], [2], nhưng khả năng kháng nấm ngoài da của nhựa cây này vẫn hoàn toàn là lời đồn thiếu cơ sở. Người bệnh cần tỉnh táo lựa chọn các phương pháp điều trị chuẩn y khoa, không mạo hiểm sức khỏe làn da bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
