Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây thuốc giấu

Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà để giã nát đắp mụn nhọt hoặc bôi ngoài da trị bệnh theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Trong số đó, cây thuốc giấu cùng các loài thực vật thuộc chi Đại kích (Euphorbia) thường được tìm kiếm và sử dụng nhờ lời đồn về khả năng tiêu viêm, làm xẹp khối u hay tẩy mụn cóc [1]. Khi bẻ cành hoặc ngắt lá, cây tiết ra một dòng chất lỏng màu trắng đục như sữa, hay còn gọi là nhựa mủ thực vật.

Nhiều người lầm tưởng chất nhựa mủ trắng này là tinh chất chữa lành tự nhiên, vô hại nên tùy tiện bôi trực tiếp lên các vết thương hở, vùng da mỏng hoặc nốt mụn. Một số người thậm chí để mủ dính vào mắt hoặc nuốt phải dịch tiết trong quá trình hái thuốc. Câu hỏi đặt ra là: Nhựa mủ cây thuốc giấu có thực sự lành tính, hay tiềm ẩn nguy cơ gây bỏng rát, viêm da và ngộ độc nặng nề cho da và niêm mạc?

Nhựa mủ cây thuốc giấu độc đến mức nào?

Nhựa mủ của các loài thực vật thuộc chi Euphorbia (thuốc giấu) chứa độc tính cực kỳ mạnh, có khả năng gây viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề và tổn thương nghiêm trọng niêm mạc mắt khi chạm phải [2], [3], [4]. Đây không phải là chất làm dịu da an toàn mà là cơ chế phòng vệ tự nhiên của cây nhằm chống lại các loài động vật ăn cỏ và côn trùng phá hoại [1], [4].

Các bằng chứng khoa học cho thấy dòng nhựa trắng này không mang lại lợi ích bôi ngoài tự do như đồn thổi, mà là tác nhân gây hoại tử tế bào, phồng rộp thượng bì và viêm màng bồ đào nếu dính vào mắt [3], [4]. Người dân tuyệt đối không nên tiếp xúc trực tiếp hoặc tự ý dùng mủ cây tươi để chữa bệnh.

Thủ phạm diterpene ester và cơ chế tàn phá tế bào

Độc tính kích ứng dữ dội của nhựa mủ thuốc giấu bắt nguồn từ nhóm hợp chất hữu cơ chuyên biệt mang tên diterpene ester, hay còn được gọi chung là các phorboid [2]. Nhóm độc tố này chủ yếu bao gồm các dẫn xuất cấu trúc phức tạp như tigliane, ingenane và daphnane [2].

Cơ chế gây bỏng rát và viêm nhiễm của các diterpene ester xuất phát từ khả năng hoạt hóa trực tiếp và cực mạnh enzyme protein kinase C (PKC) trong tế bào [2]. Khi thâm nhập qua lớp sừng bảo vệ của da, chúng kích hoạt chuỗi phản ứng viêm không kiểm soát, giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây giãn mạch, thoát dịch mô và phù nề [2].

Khi tiếp xúc trực tiếp với tế bào biểu mô da (keratinocyte), nhựa mủ không chỉ gây kích ứng bề mặt mà còn trực tiếp thúc đẩy quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) theo mức liều phụ thuộc [4]. Lớp thượng bì bảo vệ da bị phá vỡ hoàn toàn, dẫn đến tình trạng trợt loét, hình thành mụn nước, bóng nước chứa dịch và tạo cảm giác nóng rát, châm chích như bị bỏng nhiệt. Đối với niêm mạc mắt vốn mỏng manh và không có lớp sừng bảo vệ, các ester này gây tổn thương tế bào biểu mô bề mặt, dẫn đến phù nề giác mạc và phản ứng viêm nội nhãn nghiêm trọng [3].

Bằng chứng độc học thực nghiệm: Khoa học nói gì?

Độc tính kích ứng và thúc đẩy khối u của diterpene ester trong nhựa mủ họ Đại kích đã được kiểm chứng qua hàng loạt công trình nghiên cứu thực nghiệm từ tế bào đến sinh vật sống:

Một nghiên cứu độc học công bố năm 1975 đã tiến hành phân lập 6 hoạt chất gây kích ứng từ nhựa mủ tươi của loài Euphorbia fortissima bằng phương pháp phân vùng và sắc ký [5]. Nghiên cứu xác định liều gây kích ứng trên 50% cá thể chuột thí nghiệm (ID50) của nhựa mủ tươi là 0,064 microgam/microlit [5]. Bốn hợp chất dạng di-ester (ký hiệu A-D) của diterpene 12-deoxyphorbol có tác dụng kích ứng ngắn hạn, đạt đỉnh điểm phản ứng viêm trên da chuột trong vòng 4 giờ [5]. Trong khi đó, các hợp chất dạng mono-ester (ký hiệu E và F) lại duy trì tác động kích ứng mạnh mẽ kéo dài tới 24 giờ sau khi tiếp xúc [5]. Đáng chú ý, quá trình thủy phân chọn lọc nhóm ester bậc một tại vị trí C-20 của các di-ester cũng biến chúng thành các mono-ester có hoạt lực mạnh hơn sau 24 giờ [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc tăng chiều dài chuỗi acid béo tại vị trí C-13 làm gia tăng hoạt tính sinh học gây kích ứng ở cả hai nhóm di-ester và mono-ester [5].

Nghiên cứu công bố năm 1985 về loài Euphorbia tirucalli nguồn gốc Nam Phi đã phân lập các ester diterpene dạng ingenane và tigliane từ nhựa mủ [6]. Tác giả xác định các ester gây kích ứng và thúc đẩy khối u của 4-deoxyphorbol chiếm ưu thế [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở các 12,13-diester của 4-deoxyphorbol có cùng tổng số nguyên tử carbon trong phần acyl, việc tăng số lượng liên kết đôi liên hợp làm tăng khả năng kích ứng da nhưng lại làm giảm hoạt tính thúc đẩy khối u [6]. Việc thay thế nhóm hydroxyl ở vị trí C-4 bằng hydro không làm thay đổi bản chất hoạt tính sinh học, nhưng hiện tượng epimer hóa tại vị trí C-4 lại làm mất hoàn toàn hoạt tính sinh học của các phân tử này [6].

Nghiên cứu năm 1982 trên loài Euphorbia ingens cho thấy nhựa mủ chứa nhiều ester diterpene loại ingenane mang độc tính khác nhau [7]. Yếu tố Euphorbia factor I1 (ingenol-3-hexadecanoate) có hoạt tính gây kích ứng và thúc đẩy khối u trên da chuột bằng khoảng 1/10 so với chất đối chiếu TPA (dầu croton) [7]. Tuy nhiên, các yếu tố Euphorbia factor I5 và I6 được ghi nhận là những chất gây kích ứng da chuột mạnh hơn I1 rất nhiều, dù khả năng thúc đẩy khối u của chúng kém hơn [7].

Một phân tích sắc ký khối phổ công bố năm 2016 trên nhựa mủ của loài Euphorbia papillosa và Sapium glandulosum đã xác nhận sự hiện diện dồi dào của các diterpenoid loại tigliane, đặc biệt là các ester của 12-deoxyphorbol [8]. Nhựa mủ chứa tới 10 hợp chất dẫn xuất từ monoester và diester của 12-deoxyphorbol, 1 dẫn xuất 12-deoxyphorbaldehyde, 2 dẫn xuất ingenol và 1 ester phorbol chứa nitơ [8].

Nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm năm 2020 trên loài Euphorbia myrsinites đã làm rõ cơ chế gây viêm da tiếp xúc kích ứng ở người [4]. Thử nghiệm áp da (patch testing) với nhựa mủ tươi trên người khỏe mạnh cho kết quả gây viêm da ở 100% các vị trí tiếp xúc [4]. So với viêm da tiếp xúc dị ứng, tổn thương do nhựa mủ gây ra nặng nề hơn, hiện tượng gián đoạn thượng bì diễn ra rõ rệt hơn [4]. Khi thử nghiệm tiếp xúc trên mô da người và tế bào keratinocyte nuôi cấy, nhựa mủ kích hoạt quá trình chết rụng tế bào keratinocyte tăng dần theo liều lượng phơi nhiễm [4].

Về mặt tổn thương niêm mạc, một báo cáo ca lâm sàng năm 2015 đã mô tả trường hợp bệnh nhân bị mù lòa do sẹo đục giác mạc nghiêm trọng sau khi để nhựa mủ Euphorbia bắn vào mắt, buộc phải tiến hành phẫu thuật ghép giác mạc xuyên thấu để khôi phục thị lực [3]. Nghiên cứu khẳng định tác hại của nhựa mủ lên mắt trải dài từ khuyết tật biểu mô bề mặt, viêm kết giác mạc, phù giác mạc từ nhẹ đến trung bình, viêm màng bồ đào trước, xuất hiện nếp gấp màng Descemet, tăng nhãn áp và cuối cùng là đục giác mạc vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời [3].

Tổng quan năm 2022 về hơn 2.000 loài thuộc chi Euphorbia trên toàn cầu nhấn mạnh rằng hầu hết các loài này đều chứa dòng dịch mủ màu trắng độc hại [1]. Các chất chuyển hóa thứ cấp nhóm terpenoid là thành phần chiếm ưu thế lớn nhất trong mủ và trực tiếp quyết định các phản ứng độc tính lẫn hoạt tính tế bào phức tạp [1].

Độc tính và triển vọng y học: Ranh giới mong manh

Nhựa mủ cây thuốc giấu và các loài cùng chi mang độc tính cao, song các nhà khoa học cũng phát hiện nhiều khía cạnh sinh học đáng lưu ý khi nghiên cứu sâu ở cấp độ phân tử. Theo nghiên cứu tổng kết năm 2004, các diterpene trong họ Euphorbiaceae được chia thành 3 nhóm riêng biệt [2]. Nhóm thứ nhất gồm phần lớn ester của phorbol và ingenol, được coi hoàn toàn là các độc tố nguy hại và không có khả năng ứng dụng làm thuốc trị bệnh [2]. Nhóm thứ hai gồm các hợp chất có độc tính nhưng ở liều lượng thích hợp có thể mở ra triển vọng điều trị, điển hình như resiniferatoxin với tác dụng tương tự capsaicin [2]. Nhóm thứ ba là các diterpene không thuộc dạng phorboid với cấu trúc đại vòng hoặc đa vòng, không mang độc tính hoặc độc tính giảm rõ rệt, nhưng lại sở hữu hoạt tính sinh học giá trị như kháng hiện tượng đa kháng thuốc (anti-MDR), ức chế tăng sinh tế bào và tương tác vi ống [2].

Mặc dù các trích đoạn thực nghiệm ghi nhận nhựa mủ có các hoạt tính in vitro như kháng khuẩn, chống oxy hóa, gây độc tế bào hay cầm máu [1], người dân không được nhầm lẫn giữa hoạt tính thí nghiệm và việc sử dụng an toàn trên người. Ở dạng tự nhiên chưa qua tinh chế, nhựa mủ tươi là một hỗn hợp độc hại, kích ứng dữ dội và tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy khối u [2], [6]. Các thử nghiệm hiện tại phần lớn chỉ thực hiện trên tế bào cô lập hoặc chuột thí nghiệm, chưa hề có quy trình chuẩn hóa cho phép người dân bôi trực tiếp dịch mủ thô lên cơ thể.

Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không bao giờ độc". Nhiều người tin rằng dòng nhựa mủ trắng như sữa có tính kháng sinh mạnh, giúp mau lành vết thương nên đã bẻ cây đắp thẳng vào các vết cắt, vết loét [1]. Trên thực tế, mủ thuốc giấu là chất độc tế bào, khiến vết thương tổn thương nặng nề hơn, làm chết tế bào biểu bì lành lặn và cản trở hoàn toàn quá trình tự phục hồi tự nhiên của da [4].

Một sai lầm nguy hiểm khác là dùng mủ cây để chấm vào mắt chữa các chứng mờ mắt, viêm mắt theo mẹo dân gian truyền miệng [1]. Hành động này có thể dẫn đến mù lòa vĩnh viễn do tổn thương loét biểu mô, thủng giác mạc, viêm màng bồ đào trước và đục giác mạc không hồi phục [3]. Bệnh nhân trong báo cáo y khoa đã phải chịu di chứng đục giác mạc nặng và chỉ có thể phục hồi một phần ánh sáng nhờ đại phẫu thuật ghép giác mạc [3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ ai có cơ địa dị ứng mới bị phát ban khi chạm vào mủ. Nghiên cứu kiểm chứng áp da cho thấy 100% trường hợp tiếp xúc với nhựa mủ tươi đều khởi phát viêm da kích ứng hoại tử tế bào, hoàn toàn không phụ thuộc vào yếu tố cơ địa hay tiền sử dị ứng [4]. Đây là phản ứng ngộ độc tiếp xúc trực tiếp do phá hủy tế bào sừng chứ không đơn thuần là dị ứng thông thường [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng với cây thuốc giấu?

Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất là những người làm vườn, nông dân hoặc người thường xuyên chăm sóc cây cảnh trong gia đình. Việc vô tình cắt tỉa cành cây mà không có đồ bảo hộ rất dễ khiến nhựa mủ bắn vào mắt hoặc dính lên da tay [6], [3]. Các diterpene ester tồn tại trong tất cả các bộ phận của cây, đặc biệt đậm đặc trong nhựa mủ [6].

Trẻ nhỏ và người cao tuổi có làn da mỏng manh càng phải tránh xa các loài cây này. Khi dính phải mủ, phản ứng viêm loét thượng bì ở nhóm đối tượng này thường dữ dội và để lại biến chứng sẹo sâu hơn [4]. Những người đang có sẵn bệnh lý viêm da, vết thương hở hoặc bệnh giác mạc nếu chạm phải mủ cây sẽ đối mặt với tình trạng nhiễm độc bội nhiễm cực kỳ nguy hiểm [3], [4].

Cách xử lý khi dính mủ và nguyên tắc bảo hộ thực tế

Để phòng ngừa tai nạn kích ứng từ cây thuốc giấu và các loài Euphorbia, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn:

  • Luôn đeo găng tay cao su dày, kính bảo hộ che chắn mắt và mặc áo dài tay khi buộc phải cắt tỉa, nhổ bỏ hoặc xử lý các loài cây có nhựa mủ trắng.
  • Tuyệt đối không chạm tay lên mắt, mũi, miệng trong và sau khi tiếp xúc với cành, lá cây.
  • Rửa sạch các dụng cụ cắt tỉa (dao, kéo) ngay sau khi làm vườn để tránh nhựa khô bám dính và vô tình chạm vào trong các lần sử dụng sau.
  • Nếu không may bị nhựa mủ bắn vào da, ngay lập tức rửa vùng da dưới vòi nước sạch chảy liên tục nhiều phút nhằm loại bỏ tối đa độc chất, tránh chà xát mạnh làm rách lớp sừng bảo vệ.
  • Nếu nhựa mủ văng vào mắt, phải rửa mắt khẩn cấp bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý liên tục, sau đó đến ngay bệnh viện chuyên khoa mắt để được cấp cứu, phòng ngừa nguy cơ đục giác mạc và tăng nhãn áp [3].
  • Không tự ý dùng lá, thân hay mủ cây thuốc giấu đắp lên mụn nhọt, vết thương hay uống dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.

Cây thuốc giấu nói riêng và các loài cây họ Đại kích nói chung là nhóm thực vật tiềm ẩn độc tính da liễu và nhãn khoa rất cao do chứa hoạt chất diterpene ester phá hủy tế bào [2], [3], [4]. Người dân cần nâng cao cảnh giác, không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng để bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình. Khi gặp bất kỳ triệu chứng phồng rộp da hay bỏng rát mắt sau khi tiếp xúc với cây, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời.