Nhiều gia đình Việt Nam thường đặt một chậu ngũ gia bì xanh tốt nơi góc phòng khách hay ban công để trang trí và thanh lọc không khí. Xuất phát từ tên gọi quen thuộc, không ít người tự hỏi liệu có thể hái lá, bóc vỏ thân cây ngũ gia bì cảnh này để sắc nước uống hoặc ngâm rượu bồi bổ xương khớp như lời truyền tụng dân gian hay không. Câu trả lời dứt khoát từ góc độ khoa học là: Tuyệt đối không được tùy tiện dùng cây ngũ gia bì trồng làm cảnh để thay thế vị thuốc ngũ gia bì trong y học cổ truyền.
Mặc dù cùng mang tên gọi dân gian là "ngũ gia bì" và đều thuộc họ Chân chim (Araliaceae), cây cảnh trồng trong chậu và cây thuốc Đông y kinh điển là những loài thực vật hoàn toàn khác biệt. Việc nhầm lẫn giữa hai loài này không chỉ làm mất tác dụng trị liệu mà còn tiềm ẩn nguy cơ viêm da dị ứng hoặc ngộ độc khôn lường cho sức khỏe.
Ngũ gia bì Đông y và ngũ gia bì cảnh: Hai chi thực vật khác biệt
Sự nhầm lẫn phổ biến nhất hiện nay bắt nguồn từ tên gọi dân gian, khi người ta dùng từ "ngũ gia bì" (nghĩa là vỏ cây có năm lá kép) để chỉ nhiều loài thực vật có hình thái lá tương tự nhau. Trong y học cổ truyền chuẩn mực, vị thuốc ngũ gia bì chính danh có tên khoa học thuộc chi Acanthopanax (nay nhiều tài liệu còn định danh là Eleutherococcus), thuộc họ Araliaceae [1], [2]. Chi Acanthopanax là một chi đặc hữu của châu Á với hơn 100 loài, bao gồm 54 loài và 49 thứ loài khác nhau [2]. Các loài thảo dược này phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Bắc Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, đồng thời cũng được ghi nhận tại nhiều quốc gia khác như Việt Nam, Ấn Độ, Nepal, Bhutan, Nga hay Thái Lan [2].
Trong khi đó, cây ngũ gia bì cảnh mà các gia đình thường trồng trong chậu hay khuôn viên sân vườn chủ yếu là loài ngũ gia bì chân vịt hay chân chim mini, có tên khoa học là Schefflera arboricola, cũng thuộc họ Araliaceae [3], [4]. Đây là một loài cây bụi thường xanh có nguồn gốc nhiệt đới và cận nhiệt đới, nổi bật với tán lá xòe tròn như những bàn tay nhỏ và khả năng chịu bóng râm rất tốt trong nhà [3], [5].
Bộ phận sử dụng của hai nhóm cây này cũng hoàn toàn khác biệt. Trong y học cổ truyền, vị thuốc ngũ gia bì (Acanthopanacis Cortex) là phần vỏ rễ hoặc vỏ thân khô được thu hái từ các loài thuộc chi Acanthopanax [2], [6]. Ngược lại, người chơi cây cảnh thường chỉ tiếp xúc với phần lá và cành non của loài Schefflera arboricola, những bộ phận không hề có mặt trong các quy chuẩn dược điển về vị thuốc ngũ gia bì truyền thống [2], [6].
Vị thuốc ngũ gia bì thực sự trong y học cổ truyền và dược lý hiện đại
Trong kho tàng y học phương Đông tại các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và vùng viễn đông nước Nga, vỏ rễ và vỏ thân khô của các loài Acanthopanax từ lâu đã là những vị thuốc dân gian nổi tiếng để hỗ trợ điều trị phong thấp, đau nhức xương khớp, tê bại tay chân và đau lưng mỏi gối [2]. Các loài này được đánh giá cao nhờ sở hữu các hoạt tính sinh học tương tự như nhân sâm [2].
Tại Trung Quốc, hai loài chính thường được thu hái làm dược liệu phục vụ điều trị là Acanthopanax gracilistylus và Acanthopanax senticosus [1]. Ở Hàn Quốc, ngoài việc sử dụng Acanthopanax divaricatus như một vị thuốc bồi bổ cơ thể trong y học truyền thống, người ta còn nhân giống canh tác A. senticosus và A. divaricatus var. albeofructus trên quy mô thương mại [1]. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy chiết xuất từ vỏ cây, quả, lá và cành của các loài Acanthopanax sở hữu hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và ngăn ngừa khối u [1].
Một đánh giá toàn diện công bố năm 2021 về loài Acanthopanax henryi (tên gọi trong y học cổ truyền Trung Quốc là Thảo diệp ngũ gia hay Hanh lợi ngũ gia) cho thấy loài này có tác dụng trừ phong thấp, thư cân hoạt lạc và điều hòa khí huyết để giảm đau [2]. Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định thành phần của loài này chứa nhiều hợp chất quý như terpenoid (bao gồm saponin triterpenoid), phenylpropanoid, dẫn xuất acid caffeoylquinic, flavonoid, lignan, sterol và acid béo [2]. Trong số đó, các saponin triterpenoid được xem là thành phần hoạt tính quan trọng nhất [2]. Các thử nghiệm in vitro khẳng định loài này có hoạt tính chống viêm thần kinh, chống béo phì, kháng khuẩn, chống oxy hóa, kháng men acetylcholinesterase, butyrylcholinesterase và ức chế enzyme hyaluronidase [2].
Những nghiên cứu thực nghiệm ban đầu trên cây ngũ gia bì cảnh
Loài cây ngũ gia bì cảnh trồng trong nhà (Schefflera arboricola) có mang hoạt chất sinh học nào hay không? Câu trả lời là có, nhưng các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm, hoàn toàn chưa có cơ sở lâm sàng để sử dụng thay thế vị thuốc Đông y.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá hiệu quả bảo vệ của chiết xuất methanol từ lá cây Schefflera arboricola đối với hội chứng bệnh não gan do thioacetamide (TAA) gây ra trên chuột cống [7]. Hội chứng bệnh não gan là một tình trạng rối loạn tâm thần kinh nghiêm trọng bắt nguồn từ suy gan [7]. Trong nghiên cứu này, chiết xuất lá cây được cho chuột uống với liều lượng 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 21 ngày liên tục, trước khi gây tổn thương gan bằng TAA vào ngày thứ 19 [7].
Kết quả phân tích cho thấy các nhà nghiên cứu đã định danh được 45 hợp chất từ phân đoạn n-hexane và 29 hợp chất phenolic từ chiết xuất methanol của lá cây ngũ gia bì cảnh [7]. Việc cho chuột sử dụng chiết xuất này trước khi nhiễm độc đã giúp các chỉ số men gan như ALT, ALP, nồng độ amoniac, chất chống oxy hóa GSH cùng hàng loạt chỉ dấu viêm và xơ hóa (như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, COX2, alpha-SMA) trở về mức gần như bình thường [7]. Nghiên cứu kết luận rằng lá cây ngũ gia bì cảnh có chứa các hợp chất hoạt tính sinh học mang đặc tính chống xơ hóa, chống viêm và chống oxy hóa trên mô hình chuột bị bệnh não gan do TAA, trong đó mức liều 200 mg/kg đem lại hiệu quả bảo vệ cao hơn [7].
Mặc dù kết quả trên cho thấy tiềm năng hóa thực vật của cây cảnh, nhưng đây là chiết xuất phân đoạn tinh chế từ lá được thử nghiệm trên mô hình bệnh lý đặc thù ở động vật gặm nhấm [7]. Nó hoàn toàn không đồng nghĩa với việc người dân có thể tự hái lá cây đun sôi lấy nước uống như một vị thuốc trừ phong thấp hay bổ dưỡng xương khớp.
Nguy cơ viêm da dị ứng và tác nhân truyền bệnh từ cây cảnh
Bên cạnh việc chưa được công nhận là vị thuốc uống thay thế, cây ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) còn tiềm ẩn nguy cơ gây hại trực tiếp cho làn da nếu tiếp xúc không đúng cách. Từ năm 1986, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được hợp chất falcarinol từ cây Schefflera arboricola, hoạt chất chính gây ra tình trạng viêm da tiếp xúc dị ứng [4].
Khi tiến hành thử nghiệm so sánh falcarinol cùng ba hợp chất polyacetylene có cấu trúc tương đồng gồm falcarindiol, falcarinone và dehydrofalcarinone, các chuyên gia nhận thấy chỉ có falcarinol là tác nhân kích hoạt phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng trên một nữ công nhân vườn ươm 38 tuổi [4]. Do đó, việc tự ý ngắt lá, bẻ cành hay giã nát lá ngũ gia bì cảnh để đắp lên các khớp xương bị đau có thể khiến nhựa cây dính vào da, gây mẩn ngứa, đỏ rát và phồng rộp nghiêm trọng.
Ngoài nguy cơ dị ứng hóa học, cây trồng trong nhà và vườn ươm còn có thể mang các mầm bệnh vi khuẩn hoặc nấm mốc. Một nghiên cứu năm 1999 cho thấy chủng vi khuẩn Xanthomonas campestris pv. hederae phân lập từ các cây thuộc họ Araliaceae có khả năng gây bệnh trên cả cây thường xuân (Hedera helix), ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola và Brassaia actinophylla) cũng như cây đinh lăng (Polyscias fruticosa) [8]. Năm 2009, các nhà khoa học tại Thổ Nhĩ Kỳ cũng lần đầu tiên ghi nhận bệnh đốm lá do vi khuẩn Pseudomonas cichorii tấn công trên các giống ngũ gia bì cảnh trồng chậu như Gold Capella, Trinette và Green Gold với tỷ lệ bệnh trung bình khoảng 10% [5]. Ngay cả đối với loài dược liệu Acanthopanax divaricatus, vào năm 2011 tại Cheonan (Hàn Quốc), các nhà nghiên cứu cũng phát hiện tình trạng lở loét cành do loài nấm gây bệnh Pestalotiopsis ellipsospora gây ra [1]. Những dữ liệu này cho thấy các bộ phận của cây cảnh chưa qua xử lý chuẩn hóa có thể chứa nhiều vi sinh vật gây hại, không đảm bảo vệ sinh an toàn khi sử dụng.
Nguy cơ nhầm lẫn dược liệu và thực trạng đáng báo động trên thị trường
Ngay cả trong lĩnh vực dược liệu chuyên nghiệp, việc định danh đúng vị thuốc ngũ gia bì vỏ rễ (Acanthopanacis Cortex - Wujiapi) cũng đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Dược điển Trung Quốc ghi nhận khoảng 19 loại dược liệu dạng vỏ cây thường được sử dụng trong y học, trong đó có ngũ gia bì (Acanthopanacis Cortex) và hương gia bì (Periplocae Cortex - vỏ rễ của loài Periploca sepium) [6].
Điều đáng lo ngại là trên thị trường dược liệu và các hiệu thuốc, vị thuốc ngũ gia bì rất hay bị nhầm lẫn hoặc bị pha trộn bất hợp pháp với hương gia bì [6]. Một khảo sát dựa trên mã vạch phân tử DNA (ITS2 barcode) đối với 9 mẫu ngũ gia bì mua tại các hiệu thuốc và chợ dược liệu đã phát hiện 5 mẫu bị làm giả hoặc nhầm lẫn, trong đó có đến 4 mẫu thực chất là hương gia bì (Periploca sepium) [6]. Đáng chú ý hơn, theo thống kê năm 2021 tại Trung Quốc, ngũ gia bì nằm trong nhóm 10 loại dược liệu y học cổ truyền không đạt tiêu chuẩn chất lượng nhiều nhất [6].
Việc nhầm lẫn này đặc biệt nguy hiểm bởi hương gia bì (Periploca sepium) có chứa hoạt chất periplocin, một glycoside tim có thể gây ra nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng và dẫn đến các tai biến lâm sàng nguy hiểm nếu dùng sai chỉ định [6]. Phương pháp nhận biết dược liệu bằng cảm quan mắt thường, mùi vị hay cấu trúc vi mô truyền thống phụ thuộc rất lớn vào kinh nghiệm chuyên gia, dễ bị sai sót do yếu tố chủ quan [6]. Do đó, nếu ngay cả dược liệu khô trên thị trường còn dễ bị nhầm lẫn giữa chi Acanthopanax và các loài khác, việc người dân tự ý hái vỏ hay lá cây cảnh Schefflera arboricola trong nhà để làm thuốc lại càng tiềm ẩn rủi ro khôn lường.
Vai trò thực tế của ngũ gia bì cảnh: Lọc bụi nhưng cần đặt đúng chỗ
Thay vì dùng làm thuốc uống hay thuốc đắp, giá trị thực tế lớn nhất của cây ngũ gia bì cảnh Schefflera arboricola chính là làm cây cảnh nội thất. Tuy nhiên, khả năng làm sạch không khí của loài cây này cũng có những giới hạn nhất định so với các loài cây cảnh thông thường khác.
Một nghiên cứu năm 2023 tại Delhi (Ấn Độ) đã tiến hành quan sát sự lắng đọng bụi khô thô và mịn trên bề mặt lá của ba loài cây trồng trong nhà phổ biến gồm cây đa búp đỏ (Ficus elastica), cây bàng bàng Singapore (Ficus lyrata) và cây ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) [3]. Nghiên cứu ghi nhận mật độ bụi lắng đọng trên lá cao hơn rõ rệt tại các khu vực công nghiệp so với khu dân cư, đồng thời lượng bụi bám cao nhất vào các tháng mùa đông [3].
Khi cây phải chịu áp lực từ ô nhiễm bụi, nồng độ acid ascorbic trong lá tăng cao vào mùa đông, trong khi nồng độ diệp lục, độ pH và hàm lượng đường hòa tan lại cao hơn vào mùa mưa [3]. Sau khi tính toán chỉ số chịu đựng ô nhiễm không khí và chỉ số hiệu suất dự kiến của từng loài, nghiên cứu đã đưa ra kết luận rằng cây đa búp đỏ (Ficus elastica) và cây bàng Singapore (Ficus lyrata) có khả năng cải thiện chất lượng không khí trong nhà tốt hơn so với loài ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) [3].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái bất kỳ bộ phận nào của cây ngũ gia bì cảnh để đun nước uống, ngâm rượu hay giã nát đắp ngoài da. Cây cảnh chỉ nên được giữ đúng vai trò trang trí không gian sống, tạo mảng xanh và góp phần hấp thụ bụi bẩn trong phòng khách.
Khi chăm sóc, cắt tỉa cành lá cho cây ngũ gia bì cảnh, người có làn da nhạy cảm nên đeo găng tay để tránh nhựa cây chứa falcarinol dính trực tiếp vào da gây viêm da dị ứng [4]. Do bề mặt lá cây có xu hướng bám dính các hạt bụi mịn trong không khí theo thời gian [3], người trồng nên dùng khăn ẩm lau sạch bụi trên mặt lá định kỳ 1–2 lần mỗi tháng để cây quang hợp tốt hơn và không phát tán bụi trở lại phòng ngủ. Cần đặt chậu cây ở nơi thoáng gió, tránh xa tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi trong gia đình.
Nếu có nhu cầu điều trị các bệnh lý xương khớp, phong thấp bằng vị thuốc ngũ gia bì, người bệnh cần đến các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền được cấp phép để được bắt mạch, kê đơn. Việc dùng đúng dược liệu vỏ cây chuẩn hóa thuộc chi Acanthopanax [1], [2] dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa là biện pháp duy nhất giúp đảm bảo an toàn và phát huy tối đa hiệu quả trị liệu.
Tóm lại, cây ngũ gia bì cảnh trong nhà (Schefflera arboricola) hoàn toàn không phải là vị thuốc ngũ gia bì (Acanthopanax) trong Đông y. Độc giả hãy trả cây cảnh về đúng chức năng làm đẹp cho tổ ấm và luôn tìm đến các cơ sở y tế uy tín khi cần sử dụng dược liệu chăm sóc sức khỏe.
