Nhung hươu tăng cơ bắp: Thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Lời đồn thổi về “thần dược” tăng cơ bắp từ nhung hươu

Trong cộng đồng thể hình và thể thao phong trào, nhung hươu (lộc nhung) thường được truyền tai nhau như một loại thực phẩm bổ sung tự nhiên giúp tăng cơ nhanh chóng, phục hồi thể lực và cải thiện sức mạnh vượt bậc. Không ít người tin rằng dược liệu quý này có thể thúc đẩy cơ thể sản sinh nội tiết tố nam, giúp các bó cơ phát triển nhanh hơn mà không cần can thiệp các chất cấm.

Tuy nhiên, liệu lộc nhung có thực sự mang lại tác dụng thần kỳ như lời đồn? Khi đối chiếu với các thử nghiệm lâm sàng trên người, câu trả lời thực tế lại kém hấp dẫn hơn nhiều: các bằng chứng khoa học hiện có còn rất hạn chế, kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất và chưa thể chứng minh lộc nhung giúp tăng khối lượng cơ bắp rõ rệt ở người tập luyện.

Vì sao nhung hươu được kỳ vọng giúp tăng trưởng cơ bắp?

Nhung hươu là sừng non mới mọc của hươu đực, phủ đầy lông tơ mềm mại và chứa mạng lưới mạch máu phong phú. Đây là một trong những cơ quan ở động vật có vú có khả năng tái sinh hoàn toàn mỗi năm với tốc độ phân chia tế bào đáng kinh ngạc, có thể dài thêm từ 1 đến 3 cm mỗi ngày và tạo ra hơn 20 cm2 da mới mỗi ngày ở vùng đỉnh sừng ^[1].

Chính tốc độ tăng trưởng thần tốc này khiến các nhà nghiên cứu tin rằng nhung hươu chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ phục hồi và phát triển mô. Một nghiên cứu phân tích proteomic định lượng công bố năm 2021 đã so sánh các phần của nhung hươu và xác định được 259 loại protein có mức độ phong phú khác nhau, chủ yếu liên quan đến cơ chế chuyển hóa chống oxy hóa, quá trình hình thành protein và con đường tín hiệu Wnt chịu trách nhiệm biệt hóa và tái tạo tế bào ^[1].

Ngoài ra, nhung hươu còn được chú ý nhờ chứa các chuỗi peptide và khoáng chất tự nhiên. Nhiều người kỳ vọng rằng các peptide và protein đặc biệt trong lộc nhung có thể kích thích tổng hợp protein cơ bắp, đẩy nhanh quá trình phục hồi sau các buổi tập nặng và kích hoạt hormone đồng hóa, từ đó dẫn đến trào lưu sử dụng chế phẩm nhung hươu trong giới vận động viên.

Thử nghiệm lâm sàng năm 2003: Sức mạnh cơ bắp có thực sự vượt trội?

Để xác minh tác dụng thực tế của lộc nhung đối với sức mạnh và sức bền cơ bắp, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi đã được tiến hành vào năm 2003 trên 38 nam giới có thói quen vận động thể lực ^[2]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm riêng biệt: nhóm dùng chiết xuất nhung hươu (12 người), nhóm dùng bột nhung hươu (13 người) và nhóm đối chứng dùng giả dược (13 người) ^[2].

Tất cả các tình nguyện viên đều trải qua chương trình tập luyện sức mạnh kéo dài trong 10 tuần ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành đo đạc nhiều chỉ số sinh lý trước khi bắt đầu và ngay sau khi hoàn thành đợt tập huấn, bao gồm nồng độ testosterone tuần hoàn, yếu tố tăng trưởng tương tự insulin (IGF-1), erythropoietin, khối lượng hồng cầu, thể tích huyết tương, tổng thể tích máu, cùng với sức mạnh cơ bắp, sức bền cơ bắp và chỉ số tiêu thụ oxy tối đa (VO2max) ^[2].

Kết quả sau 10 tuần cho thấy sức mạnh cơ bắp tối đa (đo qua bài kiểm tra 6 RM) ở cả ba nhóm đều tăng tương đương nhau, đạt mức tăng 41 +/- 26% mà không có sự chênh lệch mang ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng nhung hươu và nhóm dùng giả dược ^[2]. Mặc dù nhóm dùng bột nhung hươu có ghi nhận mức tăng sức mạnh duỗi gối đẳng động lực cao hơn (30 +/- 21% so với 13 +/- 15% ở nhóm giả dược) và sức bền cơ bắp tăng tốt hơn (21 +/- 19% so với 7 +/- 12% ở nhóm giả dược), nhưng các chỉ số nội tiết tố, khối lượng hồng cầu hay VO2max đều hoàn toàn không thay đổi ở bất kỳ nhóm nào ^[2].

Các tác giả kết luận rằng dữ liệu này không ủng hộ tác dụng tạo hồng cầu hay cải thiện hiệu suất hiếu khí của nhung hươu ^[2]. Đồng thời, sự không nhất quán về tác động của bột nhung hươu lên sức mạnh cho thấy cần có thêm các nghiên cứu tiếp theo để kiểm chứng tính vững chắc của kết quả, tránh nguy cơ rơi vào sai số loại I (dương tính giả) ^[2].

Thử nghiệm năm 2022: Peptide nhung hươu và sức bền vận động viên

Bên cạnh sức mạnh cơ bắp đơn thuần, sức bền hô hấp và khả năng vận chuyển oxy cũng là yếu tố cốt lõi quyết định thể lực thể thao. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của peptide chiết xuất từ nhung hươu trên các vận động viên được đặt trong điều kiện huấn luyện mô phỏng độ cao thiếu oxy (hypoxic training) ^[3]. Tình trạng thiếu hụt oxy trong điều kiện này vốn là nguyên nhân chủ yếu khiến thể lực vận động suy giảm nghiêm trọng ^[3].

Thử nghiệm kéo dài trong 6 tuần kết hợp giữa tập luyện thiếu oxy và bổ sung dinh dưỡng ^[3]. Kết quả quan sát cho thấy ở các vận động viên sau 6 tuần huấn luyện thiếu oxy, số lượng hồng cầu và nồng độ hemoglobin đã tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng ^[3]. Cụ thể, sau 6 tuần, chỉ số hemoglobin ở nhóm thử nghiệm tăng 10.1%, cao hơn 5.6 điểm phần trăm so với mức tăng của nhóm đối chứng ^[3].

Đáng chú ý, trong thử nghiệm vận động đến mức kiệt sức, thời gian duy trì bài tập trung bình của nhóm dùng peptide nhung hươu dài hơn nhóm đối chứng tới 43 phút ^[3]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng việc bổ sung peptide từ nhung hươu giúp thúc đẩy sự gia tăng hồng cầu và hemoglobin trong cơ thể, từ đó nâng cao năng lực vận chuyển oxy của dòng máu ^[3]. Sau 4 tuần huấn luyện thiếu oxy có peptide hỗ trợ, hiệu suất của các vận động viên dùng peptide nhung hươu vượt trội hơn so với nhóm chỉ tập luyện đơn thuần, cho thấy peptide này hỗ trợ tốt cho việc nâng cao khả năng mang oxy trong môi trường khắc nghiệt ^[3].

Bằng chứng khoa học còn nhiều mâu thuẫn và hạn chế

Khi so sánh giữa các nghiên cứu lâm sàng, người đọc dễ dàng nhận thấy những dữ liệu không đồng nhất về công dụng của lộc nhung. Nghiên cứu năm 2003 trên nam giới tập tạ cho thấy nhung hươu không hề làm thay đổi nồng độ testosterone, IGF-1, khối hồng cầu hay khả năng hấp thu oxy VO2max ^[2]. Trong khi đó, nghiên cứu năm 2022 trên vận động viên huấn luyện thiếu oxy lại ghi nhận peptide nhung hươu giúp cải thiện rõ nồng độ hemoglobin và thời gian chịu đựng kiệt sức ^[3].

Sự mâu thuẫn này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khách quan trong thiết kế nghiên cứu. Thứ nhất, dạng bào chế sử dụng trong các nghiên cứu hoàn toàn khác nhau: một bên dùng bột và chiết xuất nhung hươu thông thường ^[2], trong khi bên kia dùng dạng peptide tinh chế ^[3]. Quá trình thủy phân hay xử lý peptide có thể giải phóng các đoạn phân tử có hoạt tính sinh học khác biệt so với việc dùng bột thô.

Thứ hai, bối cảnh can thiệp và đối tượng nghiên cứu không giống nhau. Nghiên cứu năm 2003 thực hiện trên nam giới sinh hoạt ở điều kiện bình thường với bài tập tạ thuần túy ^[2], còn nghiên cứu năm 2022 lại áp dụng trên vận động viên trong điều kiện huấn luyện mô phỏng thiếu oxy độ cao ^[3]. Do đó, việc khái quát hóa kết quả từ một nhóm nhỏ vận động viên tập luyện đặc thù sang toàn bộ người tập gym thông thường là hoàn toàn thiếu cơ sở.

Thêm vào đó, số lượng mẫu trong các thử nghiệm lâm sàng hiện có còn tương đối khiêm tốn. Nghiên cứu năm 2003 chỉ theo dõi trên 38 người chia làm 3 nhóm ^[2], kích thước mẫu nhỏ khiến ý nghĩa thống kê của việc tăng sức mạnh cơ gối dễ gặp rủi ro sai số loại I ^[2]. Cho đến nay, vẫn chưa có những thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên hàng trăm hay hàng nghìn người khẳng định nhung hươu có khả năng "tăng cơ bắp" trực tiếp tương tự như các chất dinh dưỡng đa lượng đã được chứng minh như whey protein hay creatine.

Những hiểu lầm phổ biến về nhung hươu trong thể hình

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người tập thể hình là coi nhung hươu như một dạng hormone đồng hóa tự nhiên giúp tăng nhanh kích thước cơ bắp. Thử nghiệm lâm sàng năm 2003 đã chỉ rõ: nồng độ testosterone và IGF-1 hoàn toàn không suy suyển sau 10 tuần sử dụng chiết xuất hoặc bột nhung hươu ^[2]. Việc lầm tưởng nhung hươu có tác dụng tăng nội tiết tố tương đương steroid là hoàn toàn sai lệch.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ cần uống nhung hươu là cơ bắp sẽ tự săn chắc và khỏe lên. Thực tế trong nghiên cứu năm 2003, sức mạnh 6 RM tăng 41% xảy ra ở cả nhóm dùng giả dược lẫn nhóm dùng nhung hươu ^[2]. Điều này chứng minh rằng yếu tố cốt lõi tạo nên sự cải thiện sức mạnh chính là chương trình tập luyện liên tục trong 10 tuần, chứ không phải do sự can thiệp của dược liệu ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi loại nhung hươu trên thị trường đều có chất lượng tương đương nhau và mang lại hiệu quả như nghiên cứu. Các thành phần protein và hoạt tính chống oxy hóa tập trung nhiều ở phần ngọn non (đỉnh nhung), trong khi các phần thân giữa lại liên quan nhiều hơn đến protein máu và quá trình canxi hóa mô xương ^[1]. Do đó, việc dùng các lát nhung già, xơ hóa hoặc sản phẩm không rõ nguồn gốc sẽ không mang lại giá trị sinh học như mong đợi.

Ai nên thận trọng khi có ý định sử dụng nhung hươu?

Mặc dù là dược liệu tự nhiên, nhung hươu không phải là thực phẩm phù hợp cho tất cả mọi người. Những người có bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp cần đặc biệt thận trọng, bởi nhung hươu theo y học cổ truyền có tính ấm, bổ dương, có thể gây cảm giác bốc hỏa, hồi hộp hoặc làm dao động huyết áp khi dùng sai cách hoặc dùng quá liều.

Người có cơ địa dị ứng hoặc rối loạn chuyển hóa cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Do nhung hươu chứa hàm lượng protein và peptide phong phú ^[1], những người nhạy cảm với đạm lạ từ động vật có thể gặp phản ứng dị ứng hoặc khó tiêu, đầy bụng.

Đặc biệt, hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em đối với mục đích tăng cường thể lực. Những nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm nhung hươu đậm đặc hoặc rượu ngâm nhung hươu nếu không có chỉ định y khoa cụ thể.

Áp dụng thực tế cho người tập luyện thể thao

Nếu bạn là người tập luyện thể thao phong trào muốn sử dụng nhung hươu để bồi bổ sức khỏe tổng thể, hãy giữ một kỳ vọng thực tế. Nhung hươu nên được xem như một nguồn bổ sung dưỡng chất hỗ trợ sức khỏe nói chung, thay vì kỳ vọng nó sẽ biến đổi hình thể hay tăng cơ bắp nhanh chóng.

Nền tảng của việc phát triển cơ bắp và nâng cao sức mạnh luôn luôn bắt đầu từ ba yếu tố cơ bản: chế độ tập luyện kháng lực khoa học, chế độ ăn đủ chất đạm (protein) từ thực phẩm hằng ngày và giấc ngủ sâu để cơ bắp phục hồi. Không có bất kỳ loại thảo dược hay vị thuốc quý nào có thể thay thế được sự kiên trì trong phòng tập và dinh dưỡng cân bằng.

Khi chọn mua nhung hươu, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm. Chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc thầy thuốc có chuyên môn, và hãy chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn đang điều trị bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn.