Nhiều người rỉ tai nhau dùng nọc rắn hổ mang chữa đau nhức xương khớp hay đau dây thần kinh. Nọc rắn vốn là chất kịch độc, liệu có thật sự trở thành thuốc giảm đau an toàn cho con người?

Thực tế, y học hiện đại đã phân lập các độc tố thần kinh tinh khiết từ nọc rắn hổ mang như cobratoxin và cobrotoxin để nghiên cứu cơ chế ức chế cảm giác đau [1, 2]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu về cobratoxin mới dừng lại ở phòng thí nghiệm trên động vật, việc tự ý dùng nọc rắn tự nhiên trong đời sống lại tiềm ẩn nguy cơ tử vong rất lớn.

Cơ chế tác động vào hệ thần kinh của độc tố nọc rắn

Nọc rắn hổ mang chứa các độc tố thần kinh alpha chuỗi dài (cobratoxin) hoặc chuỗi ngắn (cobrotoxin) [1, 2]. Trong cơ thể sống, các chất này không làm tê liệt toàn thân một cách bừa bãi khi dùng ở nồng độ cực nhỏ mà tác động trúng đích lên các thụ thể dẫn truyền thần kinh [1, 2].

Cobratoxin gắn kết mạnh mẽ với thụ thể acetylcholine nicotinic dưới nhóm alpha7 (alpha7 nAChR) [1, 2]. Sự gắn kết này giúp ngăn chặn các luồng xung điện truyền cảm giác đau lên não, đồng thời làm giảm sản sinh các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1 và IL-2 [1]. Bên cạnh đó, hoạt chất này còn kích hoạt thụ thể acetylcholine muscarinic M4 (M4 mAChR), khởi động con đường tín hiệu CaMKII/CREB và ức chế các kênh canxi tiềm thế thấp, làm giảm tính hưng phấn của tế bào thần kinh dẫn truyền đau [2, 3]. Đáng chú ý, cơ chế giảm đau này hoàn toàn độc lập với hệ opioid, nghĩa là không tác động qua thụ thể morphin [4, 8].

Các nghiên cứu trên động vật: Cobratoxin chứng minh hiệu quả ra sao?

Năm 2015, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị đau thần kinh tọa do thắt một phần dây thần kinh hông (PSNL) đã tiến hành tiêm cobratoxin tinh chế từ rắn hổ mang Thái Lan (Naja naja kaouthia) vào khoang dưới nhện tủy sống [2]. Các liều dùng được thử nghiệm gồm 0,56, 1,12 và 4,50 mcg/kg [2]. Kết quả cho thấy cobratoxin làm tăng ngưỡng chịu đựng kích thích cơ học và kéo dài thời gian phản xạ rút chân trước kích thích nhiệt theo mức liều tăng dần [2]. Hoạt chất này cũng ức chế hiện tượng phóng điện của các tế bào thần kinh nhân cạnh bó đồi thị khi có kích thích đau [2]. Tác động này bị chặn lại bởi thuốc ức chế chọn lọc thụ thể alpha7 nAChR (MLA), chứng minh vai trò then chốt của thụ thể này [2].

Năm 2022, tác dụng của alpha-cobratoxin trên chứng đau xương do ung thư được thử nghiệm trên mô hình chuột [3]. Độc tố làm giảm tình trạng dị cảm đau cơ học phụ thuộc theo liều [3]. Ghi nhận điện sinh lý cho thấy cobratoxin làm giảm phóng điện tự phát của tế bào sừng sau tủy sống (SDH), giảm nồng độ canxi nội bào và hạ thấp các cytokine tiền viêm [3]. Khi chặn thụ thể M4 mAChR bằng siRNA hoặc thuốc đối kháng tropicamide, hiệu quả giảm đau này bị triệt tiêu hoàn toàn [3].

Năm 2006, nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt thử nghiệm dùng cobratoxin qua đường màng bụng với liều 30, 45, 68 mcg/kg, đường não thất với liều 4,5 mcg/kg và tiêm chất xám quanh cống não (PAG) với liều 4,5 mcg/kg [4]. Thử nghiệm mâm nhiệt và co thắt bụng do axit axetic cho thấy cobratoxin giảm đau phụ thuộc liều, đạt đỉnh tác dụng sau 3 giờ [4]. Thuốc naloxone (1 và 5 mg/kg) không chặn được tác dụng giảm đau, khẳng định thuốc không phụ thuộc hệ opioid [4]. Ở liều cao nhất 68 mcg/kg, chuột không bị thay đổi khả năng vận động tự phát [4].

Năm 2011, một nghiên cứu khác gây viêm đau bàn chân chuột bằng formalin 5% [5]. Tiêm màng bụng cobratoxin ở các liều 25, 34 và 45 mcg/kg giúp giảm đáng kể thời gian liếm chân ở cả pha 1 (0-15 phút) và pha 2 (20-60 phút) [5]. Atropine liều 5 mg/kg ngăn chặn tác dụng giảm đau của cobratoxin, còn naloxone thì không có tác dụng này [5].

Năm 2009, thử nghiệm tiêm cobratoxin qua não thất ở chuột với các mức liều 0,56, 1,12 và 4,50 mcg/kg ghi nhận ức chế phóng điện do kích thích đau tại nhân cạnh bó đồi thị [6]. Ở liều 4,50 mcg/kg, hiệu quả ức chế kéo dài ít nhất 2 giờ, dài hơn rõ rệt so với morphin liều 40 mcg vốn chỉ duy trì dưới 30 phút [6]. Tác dụng này bị hóa giải bởi atropine và chất ức chế tryptophan hydroxylase, cho thấy có sự tham gia của hệ cholinergic và serotonergic trung ương [6].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tế

Trong khi cobratoxin chuỗi dài vẫn đang dừng lại ở các mô hình động vật, một hoạt chất chuỗi ngắn khác từ rắn hổ mang (Naja atra) là cobrotoxin đã tiến xa hơn vào thử nghiệm lâm sàng [1]. Cobrotoxin đã được phê duyệt tại Trung Quốc dưới tên thuốc "Cobratide", ứng dụng trong điều trị đau khớp mạn tính, đau thần kinh tọa và đau đầu do bệnh thần kinh [1].

Năm 2006, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 230 bệnh nhân ung thư đau từ trung bình đến nặng mang quốc tịch Hán (Trung Quốc) [7]. Nghiên cứu chia làm hai nhánh: 119 người tham gia thử nghiệm mù đôi, bắt chéo, ngẫu nhiên và 111 người tham gia thử nghiệm mở nhãn tối đa 7 ngày [7]. Bệnh nhân được dùng viên phối hợp CKLQ gồm 0,16 mg cobrotoxin, 25 mg tramadol hydrochloride và 50 mg ibuprofen, so sánh với tramadol đơn độc hoặc giả dược [7]. Thuốc phối hợp chứa cobrotoxin cho thấy khả năng kiểm soát cơn đau ung thư, giải quyết nhược điểm khởi phát tác dụng chậm (mất 1-3 giờ) của độc tố rắn khi dùng đơn độc [7].

Dù có tiềm năng lớn, bằng chứng hiện tại cho thấy cobratoxin đơn độc chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người. Các dữ liệu lâm sàng hiện có mới chỉ áp dụng cho dạng bào chế tinh khiết cobrotoxin kết hợp cùng các hoạt chất giảm đau kinh điển như tramadol và ibuprofen [7].

Hiểu lầm thường gặp về nọc rắn giảm đau

Nhiều người lầm tưởng rằng uống rượu ngâm rắn hổ mang hay bôi nọc rắn sống trực tiếp có thể chữa dứt điểm đau nhức xương khớp. Đây là quan niệm sai lầm và vô cùng nguy hiểm.

Độc tố rắn dùng trong nghiên cứu là các phân tử protein đã được phân lập, tinh chế và định liều chính xác ở quy mô microgam [1, 4]. Khi ngâm rượu, dịch tiêu hóa và cồn có thể làm biến tính protein của nọc hoặc ngược lại không thể kiểm soát liều lượng nọc độc ngấm ra, dễ gây suy hô hấp, suy thận hoặc tử vong do ngộ độc nọc rắn. Ngoài ra, nọc rắn không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ và không có khả năng "chữa khỏi hoàn toàn" các tổn thương xương khớp hay thần kinh.

Ai nên thận trọng?

Dược chất chiết xuất từ nọc rắn có phạm vi an toàn rất hẹp. Cobrotoxin khi tăng liều có thể kích hoạt thụ thể adenosine A2AR, gây ra hiện tượng mẫn cảm với cơn đau thay vì giảm đau [1].

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của các hoạt chất nọc rắn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi có bệnh nền tim mạch, suy gan, suy thận nặng. Người dân tuyệt đối không tự ý tìm mua, bào chế hay sử dụng các loại thuốc nam, cao dán, rượu ngâm nọc rắn không rõ nguồn gốc trôi nổi trên thị trường.

Lời khuyên áp dụng vào thực tế

Người bị đau thần kinh, đau xương khớp mạn tính hay đau do ung thư cần tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn y khoa do bác sĩ chỉ định.

Không tự ý áp dụng mẹo dân gian dùng rắn hổ mang sống hay các chế phẩm nọc rắn thô sơ. Nếu quan tâm đến các loại thuốc giảm đau chiết xuất từ độc tố sinh học, người bệnh phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn các thuốc đã được cơ quan quản lý dược cấp phép lưu hành.

Nọc rắn hổ mang là nguồn tài nguyên quý giá mở ra hướng đi cho các thuốc giảm đau không gây nghiện thế hệ mới [4]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc thương mại là một chặng đường dài kiểm định nghiêm ngặt. Người bệnh cần tỉnh táo, đặt sự an toàn lên hàng đầu và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước mọi quyết định dùng thuốc.