Cây tai tượng ấn (tên khoa học Acalypha indica) là một loại thảo dược mọc hoang phổ biến tại các vùng nhiệt đới châu Á, thường được người dân thu hái làm rau ăn hoặc sắc uống trị bệnh [1], [2]. Tuy nhiên, ít ai ngờ loại cây quen thuộc này lại có thể châm ngòi cho một biến cố y khoa nguy hiểm đến tính mạng đối với những người mang khiếm khuyết men di truyền [1].

Đối với người thiếu hụt men glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD), việc ăn hoặc uống cây tai tượng ấn là điều tối kỵ [1], [2]. Loại cây này chứa các hợp chất có hoạt tính oxy hóa mạnh, nhanh chóng gây vỡ hồng cầu hàng loạt (tan máu cấp) và phá hủy khả năng vận chuyển oxy của máu [1].

Nguy cơ tan máu cấp từ cây tai tượng ấn

Men G6PD đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ màng tế bào hồng cầu khỏi các tác nhân gây stress oxy hóa [2]. Khi cơ thể thiếu hụt loại men này, hồng cầu trở nên cực kỳ mong manh và dễ vỡ nếu tiếp xúc với các chất oxy hóa từ bên ngoài [2], [3].

Cây tai tượng ấn được xác định là nguồn căn nguyên gây tan máu nội mạch cấp tính ở các bệnh nhân thiếu G6PD [1], [4]. Các phân tích ghi nhận trong cây chứa một số thành phần như quinine, 2-methyl anthraquinone và tectoquinone, những chất có khả năng thúc đẩy quá trình oxy hóa [1]. Khi các chất này đi vào máu, hồng cầu mất đi lớp bảo vệ sẽ bị phá hủy ồ ạt trong thời gian rất ngắn [1], [5].

Bên cạnh hiện tượng vỡ hồng cầu, thảo dược này còn gây ra hội chứng methemoglobin huyết (methemoglobinemia) [1], [6]. Tình trạng này khiến phân tử huyết sắc tố bị biến đổi cấu trúc, không thể gắn kết và vận chuyển oxy đến các cơ quan, gây ngạt mô tế bào nghiêm trọng [1].

Bằng chứng y khoa: Từng ca bệnh và chuỗi dữ liệu

Các tài liệu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng nặng nề sau khi tiêu thụ loại thảo dược nhiệt đới này [1], [2], [6]. Bệnh cảnh tan máu diễn biến rầm rộ và đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp [2], [6].

Dữ liệu mô tả từ Trung tâm Chống độc Ramathibodi thu thập trong giai đoạn 2011–2019 ghi nhận 8 bệnh nhân bị ngộ độc sau khi dùng cây tai tượng ấn [1]. Nhóm bệnh nhân chủ yếu là nam giới với độ tuổi trung vị là 61,5 tuổi [1]. Họ sử dụng cây bằng cách giã lấy nước cốt tươi hoặc sắc lấy nước uống như bài thuốc thảo dược [1]. Các triệu chứng ban đầu khởi phát rất nhanh, chỉ trong vòng 24 giờ kể từ liều dùng cuối cùng [1].

Kết quả theo dõi cho thấy toàn bộ 8 bệnh nhân (100%) đều xuất hiện triệu chứng nước tiểu sẫm màu và được xác định bị tan máu cấp [1]. Đa số trường hợp có biểu hiện vàng da và sốt kèm theo [1]. Đáng chú ý, 7 trong số 8 người được chẩn đoán mắc hội chứng methemoglobin huyết [1]. Nồng độ methemoglobin trong máu được xác nhận ở 5 người, với mức cao nhất lên tới 23,9% [1].

Tại Sri Lanka, một báo cáo ca bệnh năm 2018 mô tả một người đàn ông trung niên nhập viện vào ngày thứ ba của đợt bệnh với các dấu hiệu sốt, đau đầu, đau khớp, đau cơ, đau bụng, nôn mửa, đi tiểu ra nước màu sẫm và lượng nước tiểu giảm [2]. Khám thực thể thấy bệnh nhân nhợt nhạt, vàng da, gan to dưới bờ sườn 1 cm [2]. Ban đầu, bệnh nhân bị chẩn đoán nhầm là mắc bệnh xoắn khuẩn leptospirosis [2]. Tuy nhiên, xét nghiệm nước tiểu sau đó phát hiện có huyết sắc tố (hemoglobin niệu) [2]. Bệnh nhân được xác định ăn lá cây tai tượng ấn như một món rau ăn và bị tan máu cấp do thiếu men G6PD, phải truyền máu khẩn cấp để hồi phục [2].

Một báo cáo khác vào năm 2024 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 33 tuổi bị tan máu oxy hóa cấp tính sau khi uống canh thảo dược nấu từ cây tai tượng ấn [6]. Bệnh nhân này cũng nhập viện với biểu hiện sốt, vàng da, tiểu máu và nhanh chóng rơi vào biến chứng suy thận cấp [6]. Dù sau đó qua cơn nguy kịch nhờ hồi sức tích cực, bệnh nhân lại mắc thêm viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn qua đường truyền tĩnh mạch trung tâm trong thời gian nằm viện và phải phẫu thuật thay van tim [6].

Ngoài các ca bệnh trên người đã mang gen thiếu men bẩm sinh, một báo cáo lâm sàng năm 2022 cho thấy cây tai tượng ấn thậm chí có thể gây ức chế men G6PD tạm thời [7]. Bệnh nhân là nam giới trung niên trước đó hoàn toàn khỏe mạnh, nhập viện với dấu hiệu tan máu nội mạch sau 7 ngày uống nước lá tai tượng ấn luộc [7]. Xét nghiệm tiêu bản máu và hoạt độ men cho thấy tình trạng thiếu hụt G6PD trong giai đoạn tan máu hoạt động [7]. Phải mất 4 tháng theo dõi, nồng độ G6PD mới hồi phục về mức bình thường; đồng thời kết quả giải trình tự gen không phát hiện các đột biến G6PD phổ biến tại Đông Nam Á [7]. Điều này cho thấy nguy cơ độc tính tế bào máu của loài cây này là rất phức tạp [1], [7].

Dù vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Đa số dữ liệu xuất phát từ các báo cáo từng ca bệnh lẻ tẻ hoặc chuỗi ca bệnh nhỏ lẻ tại một số khu vực như Sri Lanka, Thái Lan hay vùng Mayotte [1], [2], [4]. Các nghiên cứu độc chất trên động vật thực nghiệm trước đây lại không ghi nhận độc tính ngay cả ở liều cao, tạo ra lỗ hổng lớn về cảnh báo lâm sàng giữa động vật và cơ thể người [1].

Những hiểu lầm nguy hại cần tránh

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể tùy ý nấu canh, hãm trà thanh nhiệt. Trên thực tế, cây tai tượng ấn dùng làm rau ăn hay bài thuốc gia truyền đều đã được chứng minh kích hoạt tan máu ồ ạt [1], [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là nấu chín hoặc đun sôi sẽ phân hủy hết chất độc. Các ghi nhận lâm sàng cho thấy bệnh nhân uống nước lá nấu chín, canh thảo dược hay nước cốt tươi đều phải đối mặt với nguy cơ tán huyết và methemoglobin huyết tương tự nhau [1], [2], [6], [7].

Ngoài ra, bệnh cảnh tan máu do thảo dược thường biểu hiện bằng sốt, vàng da, nước tiểu đen, rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành các bệnh lý nhiễm trùng như viêm gan hay bệnh xoắn khuẩn leptospirosis [2], [6], [3]. Sự chậm trễ trong việc nhận diện căn nguyên từ thảo dược có thể làm mất đi thời gian vàng cấp cứu [2].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người đã được chẩn đoán xác định thiếu hụt men G6PD cần kiên quyết loại bỏ cây tai tượng ấn ra khỏi thực đơn ăn uống và các bài thuốc sử dụng [1], [2]. Các thành viên trong gia đình của bệnh nhân thiếu men G6PD cũng cần được cảnh báo kỹ lưỡng về nguy cơ này [4].

Những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận, hoặc đang trong giai đoạn nhiễm trùng nặng cũng đối diện với nguy cơ biến chứng tan máu và suy thận cao hơn nếu vô tình dùng phải [3], [5].

Đáng chú ý, ngay cả người bình thường chưa từng phát hiện bệnh di truyền cũng không nên tự ý dùng nước sắc loại thảo mộc này đậm đặc hay dài ngày, bởi độc chất trong cây có thể gây methemoglobin huyết và ức chế men G6PD thoáng qua [1], [7].

Nhận biết sớm và ứng phó thực tế

Dấu hiệu tan máu cấp sau khi dùng cây tai tượng ấn có thể xuất hiện rất nhanh trong vòng 24 giờ [1]. Các dấu hiệu báo động đỏ gồm có:

  • Nước tiểu đổi màu sẫm như xá xị, nước tương hoặc có màu đỏ [1], [2].
  • Da và mắt chuyển vàng rõ rệt [1], [2].
  • Sốt, đau đầu dữ dội, mệt lả, chóng mặt, đau mỏi cơ khớp hoặc đau quặn bụng [1], [2].
  • Khó thở, da tái xám hoặc môi tím do methemoglobin huyết [1].

Khi nhận thấy các triệu chứng trên sau khi ăn hoặc uống thảo dược, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa huyết học hoặc hồi sức cấp cứu gần nhất [2]. Khi đi khám, cần mang theo mẫu cây hoặc mô tả chính xác loại cây đã tiêu thụ để bác sĩ chỉ định xét nghiệm kiểm tra huyết sắc tố, lượng men G6PD và nồng độ methemoglobin kịp thời [1], [2].

Để phòng ngừa biến cố cho sức khỏe, người dân tuyệt đối không nên tùy tiện dùng các loại cây cỏ lạ làm thức uống bồi bổ mà chưa qua tham vấn nhân viên y tế [4]. Với người thiếu men G6PD, việc chủ động tìm hiểu các thảo mộc tiềm ẩn chất oxy hóa là chìa khóa then chốt để tự bảo vệ sự an toàn tính mạng của chính mình [2], [4].