Nhiều người rỉ tai nhau uống nước nụ hoa tam thất mỗi ngày để làm teo u mỡ dưới da, tiêu u tiêu hạch mà không cần đụng đến dao kéo. Thậm chí trên mạng xã hội, nụ hoa tam thất được quảng bá như thần dược đánh tan mọi khối tích tụ chất béo trong cơ thể. Liệu lời đồn này có đúng dưới góc nhìn y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn: Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học cho thấy nụ hoa tam thất hay tam thất làm tan được u mỡ. Các nghiên cứu hiện có chỉ ghi nhận hoạt chất của cây tam thất hỗ trợ điều hòa chuyển hóa lipid trong tế bào và máu trên động vật hoặc ống nghiệm, không liên quan đến khối u mỡ dưới da.

U mỡ và mỡ máu: Hai khái niệm hoàn toàn khác biệt

U mỡ (lipoma) là một khối u lành tính cấu tạo từ các tế bào mỡ trưởng thành, phát triển chậm và thường được bao bọc bởi một lớp vỏ xơ mỏng nằm dưới da. Đây là một khối tăng sinh mô mỡ cục bộ, không phải là lượng mỡ tự do trôi nổi trong lòng mạch. Khi u mỡ đã hình thành, việc can thiệp ngoại khoa bằng phẫu thuật bóc tách là phương pháp chuẩn mực khi có chỉ định, không thể dùng trà thảo mộc để làm tiêu biến khối mô này.

Trong khi đó, lipid máu (thường gọi là mỡ máu) bao gồm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-cholesterol và HDL-cholesterol lưu hành trong hệ tuần hoàn. Lời đồn tam thất làm "tan u mỡ" bắt nguồn từ sự đánh tráo khái niệm giữa tác dụng "hạ mỡ máu" (điều hòa lipid máu) và việc "làm tiêu khối u mỡ". Việc giảm mỡ trong máu hay giảm tích tụ mỡ ở gan hoàn toàn không đồng nghĩa với việc làm tan một khối u tế bào mỡ dưới da.

Cơ chế tác động: Khoa học thực sự nghiên cứu điều gì?

Tam thất (danh pháp khoa học: Panax notoginseng) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ tim mạch và huyết học [1]. Các thành phần hoạt tính chính được chiết xuất từ cây bao gồm saponin, flavonoid và polysaccharide [2]. Các phân tích hóa thực vật cho thấy rễ và thân rễ tam thất chứa nhiều chất chuyển hóa giá trị như notoginsenoside, ginsenoside, axit amin hay dencichine [1]. Rễ củ 2 và 3 năm tuổi có sự tích lũy đáng kể triterpenoid saponin [3].

Về mặt chuyển hóa chất béo, saponin chiết xuất từ tam thất (gọi tắt là PNS) được nghiên cứu về khả năng can thiệp vào quá trình tổng hợp và thoái hóa lipid. Các cơ chế được ghi nhận trong phòng thí nghiệm bao gồm điều hòa men tổng hợp cholesterol HMG-CoAR, yếu tố phiên mã SREBP-2, kích hoạt enzym CYP7alpha để tăng chuyển hóa cholesterol [4]. Một số dẫn xuất saponin sau khi hấp còn tác động lên con đường truyền tín hiệu AMPK, ức chế quá trình sinh mỡ ở giai đoạn sớm của tế bào [5]. Tất cả các cơ chế này đều diễn ra ở cấp độ tế bào gan, mô mỡ nội tạng hoặc lòng mạch, không tác động lên cấu trúc một khối u mỡ khu trú.

Các nghiên cứu nói gì về chuyển hóa mỡ của tam thất?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu tiền lâm sàng nào đánh giá tác dụng của nụ hoa tam thất trên khối u mỡ ở người. Những dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào củ, thân rễ hoặc hoạt chất saponin toàn phần của cây tam thất trên động vật và tế bào nuôi cấy:

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã kiểm tra tác động điều hòa lipid của củ và thân rễ tam thất (dạng sống và dạng chế biến sao cát) trên tế bào gan nhiễm mỡ L02 [4]. Sau 48 giờ nuôi cấy trong môi trường giàu chất béo, hàm lượng triglyceride và cholesterol toàn phần trong tế bào mô hình tăng gấp đôi [4]. Kết quả cho thấy cả hai dạng tam thất đều thể hiện tác dụng hạ lipid đáng kể [4]. Hoạt chất saponin toàn phần PNS cùng các monomer như notoginsenoside R1, ginsenoside Rg1 và ginsenoside Rb1 giúp giảm đáng kể SREBP-2, HMG-CoAR và tăng CYP7alpha [4]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu chỉ dừng lại trên mô hình tế bào gan người in vitro, chưa phải thử nghiệm trên cơ thể sống.

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột béo phì do chế độ ăn giàu chất béo cho thấy việc biến đổi thành phần saponin của tam thất qua quá trình hấp nhiệt (chuyển đổi từ R1, Rg1, Re, Rb1, Rd sang Rh1, Rk3, Rh4, Rg3, Rk1, Rg5) giúp cải thiện tình trạng tăng lipid máu, giảm trọng lượng cơ thể và giảm khối lượng mô mỡ trắng [5]. Các hoạt chất này làm giảm sinh mỡ phụ thuộc liều trên tế bào thông qua kích hoạt AMPK [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu tiến hành trên chuột với dạng saponin tinh chế sau hấp, không phải nước sắc từ nụ hoa tươi hay khô.

Năm 2021, một nghiên cứu khác trên chuột ăn chế độ giàu chất béo trong 7 tuần ghi nhận cả tam thất thường và tam thất lên men đều giúp giảm cân nặng, giảm trọng lượng mỡ nội tạng và mỡ toàn phần, đồng thời hạ triglyceride huyết thanh so với nhóm đối chứng không điều trị [6]. Tam thất lên men còn giúp giảm lượng thức ăn và calo tiêu thụ [6]. Dù vậy, đối tượng nghiên cứu là chuột ăn chất béo, cơ chế tác động lên mô mỡ nội tạng và sự thèm ăn, không liên quan đến khối u mỡ bệnh lý.

Năm 2022, nghiên cứu đánh giá tác dụng của PNS trên chuột mắc bệnh tiểu đường db/db với liều 100 mg/kg hoặc 200 mg/kg mỗi ngày bằng đường uống qua ống thông trong 12 tuần (đến tuần thứ 36) [7]. Kết quả ghi nhận PNS giúp cải thiện lipid huyết thanh, giảm tích tụ lipid ở mô mỡ, gan và tim, đồng thời hỗ trợ cải thiện chức năng tim bị ảnh hưởng bởi độc tính mỡ [7]. Kết quả này mang tính chất bảo vệ tim mạch trước rối loạn chuyển hóa đường - mỡ ở chuột tiểu đường, không mang ý nghĩa làm teo u.

Ngoài ra, saponin tam thất cũng được nghiên cứu trên động vật mô hình thiếu máu não cục bộ, cho thấy khả năng giảm phù não, giảm kích thước ổ nhồi máu và chống oxy hóa lipid [8]. Hai thử nghiệm lâm sàng dùng củ tam thất cho chấn thương não do thiếu máu cục bộ đăng ký trên ClinicalTrials.gov với quy mô dự kiến 120 ca đến thời điểm 2014 vẫn chưa công bố kết quả [8]. Tương tự, 8 thử nghiệm lâm sàng về tam thất điều trị loãng xương chủ yếu đánh giá việc lành xương gãy [2].

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy rõ khoảng cách rất lớn giữa nghiên cứu khoa học thực tế và những lời quảng cáo truyền miệng:

Thứ nhất, phần lớn nghiên cứu dùng rễ củ hoặc thân rễ tam thất (Radix et Rhizoma Notoginseng) hay saponin tinh chế, chứ không phải nụ hoa tam thất [8] [4] [1]. Quá trình chế biến như hấp hay lên men cũng làm thay đổi hoàn toàn phổ hoạt chất của dược liệu [1] [5] [6]. Nụ hoa tam thất bán trên thị trường thường chỉ được sấy khô để pha trà, hàm lượng và thành phần hoạt chất rất khác biệt.

Thứ hai, toàn bộ dữ liệu giảm lipid máu, giảm mỡ gan và mỡ nội tạng chỉ mới thực hiện trên tế bào và chuột thí nghiệm [4] [5] [6] [7]. Các báo cáo lâm sàng trên người nhìn chung còn thiếu chất lượng và cần các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn để xác định hiệu quả [8] [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm nào chứng minh tam thất làm tiêu u mỡ ở người.

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc "giảm mỡ máu" với "làm tan u mỡ". U mỡ có màng bao bọc và cấu trúc mô liên kết riêng biệt. Cơ thể không có cơ chế điều động chất béo từ riêng khối u mỡ để đốt cháy thành năng lượng thông qua việc uống một loại thảo dược. Người bệnh tin vào lời đồn mà bỏ lỡ thời điểm kiểm tra y tế có thể khiến u phát triển to, chèn ép dây thần kinh hoặc nhầm lẫn với các khối u ác tính khác (như liposarcoma).

Ai nên thận trọng khi dùng nụ hoa tam thất?

Dù được xem là loại trà thảo mộc thông dụng, tam thất và các chế phẩm từ tam thất có những đặc tính dược lý cần lưu ý:

  • Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Nghiên cứu cho thấy saponin tam thất có ảnh hưởng đến chức năng tiểu cầu [8]. Sử dụng chung có thể làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc bầm tím.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ có thai và cho con bú trong các tài liệu khoa học hiện hành, nhóm này cần tuyệt đối thận trọng và tham khảo bác sĩ trước khi dùng.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Do tác động lên lưu lượng máu và tiểu cầu [8], cần thông báo với bác sĩ điều trị và ngừng sử dụng các chế phẩm tam thất trước khi can thiệp ngoại khoa.
  • Người có bệnh lý nền mạn tính: Người suy gan, suy thận hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị rối loạn mỡ máu, tiểu đường cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng thực tế và xử trí u mỡ đúng cách

Nụ hoa tam thất có thể được dùng như một loại trà thưởng thức thông thường giúp thanh nhiệt, thư giãn tinh thần với lượng vừa phải. Khi sử dụng, người tiêu dùng nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, không ẩm mốc, pha hãm với nước sôi và uống ấm trong ngày, không nên lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc.

Đối với người đang có khối u mỡ:

  • Khám chuyên khoa: Cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để bác sĩ thăm khám lâm sàng, siêu âm nhằm xác định chính xác tính chất khối u, loại trừ các tổn thương ác tính.
  • Phương pháp điều trị: Nếu u mỡ nhỏ, không đau, không ảnh hưởng thẩm mỹ và không chèn ép, người bệnh chỉ cần theo dõi định kỳ. Nếu khối u to nhanh, gây đau hoặc hạn chế vận động, phẫu thuật bóc u là phương pháp xử trí hiệu quả, không có loại thuốc uống hay trà thảo mộc nào thay thế được.
  • Chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Duy trì khẩu phần ăn cân bằng, hạn chế chất béo bão hòa, vận động thể lực đều đặn để nâng cao sức khỏe tổng thể và kiểm soát mỡ máu, không phụ thuộc vào các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng.

Nụ hoa tam thất là một thức uống thảo mộc tốt cho tinh thần nhưng không có khả năng làm tan hay chữa khỏi u mỡ như những lời đồn thổi trên mạng. Người dân cần tỉnh táo phân biệt giữa tác dụng hỗ trợ chuyển hóa chất béo trong phòng thí nghiệm và việc tiêu biến một khối u thực thể. Khi phát hiện các khối u bất thường dưới da, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa là cách an toàn và đúng đắn nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.