Nước quất và cơn sốt hạ đường huyết

Nhiều người truyền tai nhau uống nước quất tươi hàng ngày để ổn định đường huyết, thậm chí chữa tiểu đường. Quất là loại quả quen thuộc, vị chua thanh, giàu vitamin và thường có mặt trong góc bếp người Việt. Tuy nhiên, liệu ly nước quất vắt uống tại nhà có thực sự mang lại tác dụng kiểm soát đường huyết như lời đồn?

Thực tế, nước quất tự pha không phải thần dược hạ đường huyết tức thì. Các nghiên cứu khoa học ghi nhận tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa glucose của quả quất, nhưng bằng chứng hiện tại chỉ mới dừng lại ở dịch chiết cô đặc giàu flavonoid trên động vật thí nghiệm [1], [2].

Flavonoid trong quất tác động đến chuyển hóa thế nào?

Quất thuộc chi Fortunella, họ cửu lý hương Rutaceae [3]. Khác với nhiều loại quả có múi chỉ dùng múi bỏ vỏ, vỏ quất chứa lượng hợp chất có hoạt tính sinh học rất cao [3]. Nghiên cứu định danh tới 1.719 chất chuyển hóa trong quất, ghi nhận hàm lượng flavonoid tập trung nhiều nhất ở lớp vỏ ngoài, vượt trội so với hạt và thịt quả [3].

Ở mức độ phân tử, các hợp chất flavonoid chính trong dịch chiết quất ethanol bao gồm neoeriocitrin và poncirin [2]. Cơ chế hạ đường huyết và cải thiện chuyển hóa của các flavonoid này liên quan mật thiết đến sự kích hoạt thụ thể PPARalpha [1], [2]. Khi thụ thể PPARalpha tại gan tăng mức biểu hiện mRNA cùng các gen đích, quá trình chuyển hóa lipid và glucose được điều hòa thuận lợi hơn [1], [2]. Điều này giúp mô sử dụng glucose hiệu quả, hạn chế tình trạng kháng insulin và cải thiện tích tụ mỡ ở gan [1], [2].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm chiết xuất quất trên chuột béo phì

Nghiên cứu công bố năm 2014 đã tìm hiểu tác động của dịch chiết quả quất (Fortunella margarita Swingle - FME) đối với các rối loạn chuyển hóa do chế độ ăn nhiều chất béo gây ra [1]. Thí nghiệm thực hiện trên chuột cái dòng C57BL/6 với hai mô hình: phòng ngừa và điều trị [1].

Ở mô hình phòng ngừa, chuột được chia thành nhóm ăn chế độ chuẩn, nhóm ăn chế độ giàu chất béo và nhóm ăn chế độ giàu chất béo bổ sung 1% (khối lượng/khối lượng) dịch chiết quất trong 8 tuần liên tục [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết quất giúp kiểm soát mức tăng thể trọng, giảm kích thước tế bào mỡ trắng và hạ mức đường huyết lúc đói [1]. Dịch chiết quất còn giảm cholesterol toàn phần, giảm mỡ xấu LDL-cholesterol trong huyết thanh và hạ lượng lipid tích tụ tại gan [1].

Ở mô hình điều trị, chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo trong 3 tháng để gây béo phì trước [1]. Sau đó, các cá thể béo phì được chia ngẫu nhiên để tiếp tục ăn chế độ giàu chất béo đơn thuần hoặc kết hợp dịch chiết quất trong thêm 2 tuần [1]. Kết quả thử nghiệm điều trị ghi nhận dịch chiết quất làm giảm triglycerid huyết thanh, giảm cholesterol toàn phần, giảm LDL-cholesterol, hạ mức đường huyết lúc đói và giảm tích tụ mỡ gan [1]. Đồng thời, chiết xuất quất cải thiện rõ rệt mức dung nạp glucose và mức dung nạp insulin của chuột béo phì [1].

Đánh giá năm 2016 về các hợp chất phenolic trong nhóm quả có múi nhỏ cũng xác nhận lại phát hiện này [2]. Dịch chiết quất bằng ethanol 95% có khả năng cải thiện tình trạng tăng đường huyết, tăng mỡ máu và tích tụ lipid gan trên chuột C57BL/6 thông qua kích hoạt PPARalpha cùng các gen đích tham gia chuyển hóa glucose và lipid [2].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người nhầm tưởng uống nước quất vắt là có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Thử nghiệm hạ đường huyết của quất chỉ mới tiến hành trên chuột thí nghiệm C57BL/6 béo phì, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh tiểu đường [1], [2]. Chuột được nuôi trong điều kiện phòng thí nghiệm tiêu chuẩn và dùng dịch chiết quất chuẩn hóa chứa hàm lượng hoạt chất cô đặc [1]. Cơ thể người hấp thu, chuyển hóa phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm.

Hiểu lầm thứ hai nằm ở cách chế biến: vắt lấy nước cốt và vứt bỏ vỏ. Nghiên cứu xác định flavonoid tập trung chủ yếu ở phần vỏ quả, không nằm nhiều trong nước cốt chua [3]. Khi chỉ vắt nước quất, dịch thu được chứa nhiều acid citric, đường tự nhiên và nước, nhưng thiếu hụt lượng lớn flavonoid quý giá nằm ở vỏ [3].

Hiểu lầm thứ ba là thêm đường hoặc mật ong vào nước quất cho dễ uống. Vị chua gắt của quất khiến người dùng có xu hướng thêm chất tạo ngọt. Việc nạp thêm carbohydrate hấp thu nhanh sẽ làm đường huyết tăng vọt, triệt tiêu mọi lợi ích chuyển hóa tiềm năng.

Ai nên thận trọng khi dùng quất?

Quất tươi chứa hàm lượng acid hữu cơ cao. Người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản, viêm tá tràng nên thận trọng khi uống nước quất vì tính acid dễ gây kích ứng niêm mạc, ợ chua, cồn cào và đau thượng vị.

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần theo dõi chặt chẽ chỉ số đường huyết nếu thay đổi chế độ dinh dưỡng, tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc tự ý bỏ thuốc. Người có bệnh lý nền về thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua enzym gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc từ thảo dược.

Hiện tại chưa có nghiên cứu đánh giá tính an toàn và hiệu quả của chiết xuất quất liều cao trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này chỉ nên dùng quất như một loại gia vị thực phẩm thông thường với lượng vừa phải, không dùng thay thế phương pháp điều trị y khoa.

Gợi ý cách dùng quất hợp lý trong đời sống

Quất vẫn là loại trái cây bổ dưỡng, cung cấp nước, chất xơ và vitamin cho chế độ ăn lành mạnh. Để tận dụng các hợp chất thực vật mà không làm tăng đường huyết, bạn có thể áp dụng một số cách sau:

  • Dùng cả vỏ: Thay vì chỉ vắt lấy nước, hãy rửa sạch quất, thái lát mỏng cả vỏ để pha trà nước ấm hoặc làm gia vị trộn salad [3]. Cách này giúp giữ lại lượng flavonoid nằm ở vỏ quả [3].
  • Tuyệt đối không thêm đường, mật ong hay siro: Pha quất cùng nước lọc nguội hoặc nước ấm, kết hợp thêm vài nhánh bạc hà hoặc lát dưa chuột để tăng hương vị thanh mát tự nhiên.
  • Dùng lượng vừa phải: Mỗi ngày chỉ nên dùng vài quả quất làm gia vị hoặc pha loãng uống sau bữa ăn, không uống lúc bụng đói cồn cào.
  • Kết hợp lối sống cân bằng: Quất không thể thay thế chế độ ăn giảm tinh bột tinh chế, giàu chất xơ, tập luyện thể lực đều đặn và dùng thuốc đúng chỉ định y khoa.

Lời kết

Các hợp chất flavonoid trong dịch chiết quất cho thấy tiềm năng cải thiện chuyển hóa glucose và lipid trên mô hình chuột thí nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, nước quất vắt thông thường không phải là thuốc và chưa có bằng chứng xác thực về khả năng hạ đường huyết tức thì trên người. Hãy tận dụng quất như một loại gia vị lành mạnh cả vỏ trong bữa ăn hàng ngày, kết hợp lối sống khoa học và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát đường huyết an toàn.