Nhiều người khi gặp các vấn đề khó chịu do trĩ như đau rát, chảy máu thường tìm đến những bài thuốc truyền miệng với mong muốn điều trị dứt điểm mà không cần can thiệp y tế. Trong số đó, nụ hoa cây vắp, hay còn được biết đến với tên gọi Nagkesar trong y học cổ truyền phương Đông, thường được ca ngợi như một vị thuốc có khả năng làm co búi trĩ và cầm máu nhanh chóng.
Thực tế, quan niệm cho rằng nụ hoa vắp có thể chữa khỏi bệnh trĩ hay làm co mạch cầm máu tức thì phần lớn bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian truyền miệng và chưa được xác thực đầy đủ bởi các thử nghiệm lâm sàng hiện đại. Các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện có chỉ mới ghi nhận một số hoạt tính sinh học cơ bản trên vi khuẩn, hoàn toàn chưa đủ cơ sở để khẳng định tác dụng cầm máu hay làm teo búi trĩ ở người bệnh.
Cây vắp và kinh nghiệm dân gian Ayurveda
Cây vắp, có tên khoa học là Mesua ferrea, là một loài thực vật nhiệt đới thuộc họ Calophyllaceae [1]. Trong dân gian và các nền y học cổ truyền như Ayurveda của Ấn Độ, loài cây này thường được gọi bằng cái tên quen thuộc là Nagkesar hoặc Cobra saffron, đồng thời là loài hoa biểu tượng của bang Tripura [1]. Từ xa xưa, các bộ phận của cây vắp đã được người dân bản địa khai thác cho nhiều mục đích khác nhau, từ việc lấy gỗ chất lượng cao, phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học cho đến việc thu hái để làm các bài thuốc y học cổ truyền [1].
Theo các ghi chép của y học dân gian, cây vắp thường được dùng để hỗ trợ điều trị tình trạng trĩ chảy máu, chứng sốt cao và một số rối loạn liên quan đến thận [2]. Dựa trên những ghi chép cổ này, nhiều thông tin truyền miệng lan truyền rằng nụ hoa vắp có thể làm săn se niêm mạc, co các mạch máu bị giãn ở vùng hậu môn và cầm máu khi búi trĩ bị tổn thương. Những lời quảng cáo này khiến không ít bệnh nhân tin rằng đây là liệu pháp tự nhiên có thể giải quyết tận gốc căn bệnh trĩ mà không cần dùng thuốc tây hay phẫu thuật.
Tuy nhiên, giữa những ghi chép trong sách cổ và bằng chứng y học thực chứng luôn tồn tại một khoảng cách rất lớn. Việc người xưa sử dụng một loại cây để trị chứng chảy máu không đồng nghĩa với việc dược liệu đó đã được chứng minh về cơ chế co mạch hay có hiệu quả điều trị an toàn trên cơ thể con người.
Cơ chế tác động được đồn đoán dưới góc nhìn khoa học
Trong suy nghĩ của nhiều người, nụ hoa thảo dược có vị chát thường chứa các hợp chất giúp làm co mạch, từ đó ngăn dòng máu chảy ra từ các tĩnh mạch trĩ bị vỡ. Người ta cũng kỳ vọng rằng các hoạt chất trong hoa vắp sẽ tác động trực tiếp lên thành mạch, giúp các búi trĩ co nhỏ lại theo thời gian.
Mặc dù vậy, dưới góc độ khoa học hiện đại, các dữ liệu về cấu trúc di truyền và sinh học của loài cây này vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu cơ bản. Năm 2021, một nghiên cứu đã tiến hành giải trình tự toàn bộ bộ gen của cây vắp (Mesua ferrea) với độ phủ khoảng 180X bằng công nghệ Illumina [1]. Kết quả giải trình tự bộ gen mới hoàn toàn cho thấy bộ gen của cây có kích thước 614 Mega-base pair (Mbp) với giá trị N50 đạt 392 Kilo-base pairs (Kbp), tương đương với chất lượng bộ gen của các loài thực vật khác thuộc bộ Malpighiales [1].
Nghiên cứu di truyền này cũng so sánh dữ liệu bộ gen của 14 loài cây rừng khác và phát hiện bằng chứng về sự suy giảm quy mô quần thể nghiêm trọng ở tất cả các loài thực vật rừng nhiệt đới trong thời kỳ băng hà giữa kỷ Pleistocene [1]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng bộ gen chất lượng cao này là nguồn tài nguyên hữu ích cho các nghiên cứu chức năng và so sánh hệ gen trong tương lai, chứ hoàn toàn chưa mang ý nghĩa chứng minh bất kỳ cơ chế điều trị bệnh trĩ hay cầm máu nào trên lâm sàng [1].
Bằng chứng thực nghiệm thực sự nói lên điều gì?
Khi tìm kiếm các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại về cây vắp, phần lớn các thử nghiệm khoa học tập trung vào khả năng ức chế vi sinh vật hơn là tác động lên hệ mạch máu. Điển hình là một nghiên cứu thực nghiệm được công bố vào năm 2013 nhằm đánh giá hiệu quả kháng khuẩn của dịch chiết từ cây vắp [2].
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã khảo sát tác động của dịch chiết từ lá và quả của cây vắp lên sự phát triển cũng như hình thái của vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) [2]. Kết quả thực nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy cả dịch chiết lá và dịch chiết quả đều thể hiện hoạt tính kháng khuẩn tốt đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,048 mg/mL [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu xác định nồng độ kìm khuẩn tối thiểu (MBC) của cả hai loại dịch chiết là 0,39 mg/mL [2]. Tuy nhiên, qua phân tích thời gian tiêu diệt vi khuẩn, hoạt tính kìm khuẩn này chỉ kéo dài trong vòng 24 giờ, sau khoảng thời gian đó các tế bào vi khuẩn bắt đầu phát triển trở lại bình thường [2].
Quan sát dưới kính hiển vi điện tử quét cho thấy dịch chiết lá và quả của cây vắp có tác động phá hủy tiềm tàng lên hình thái của tế bào vi khuẩn tụ cầu vàng [2]. Việc xử lý bằng dịch chiết đã gây ra hiện tượng ly giải tế bào trên diện rộng, làm rò rỉ các thành phần nội bào ra bên ngoài và khiến các chất bên trong tế bào chất bị vón cục lại tạo thành một cấu trúc mạng lưới chất nền hở [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu thực nghiệm đã công bố, có thể thấy rõ những lợi ích tiềm năng cũng như giới hạn nghiêm ngặt của nghiên cứu hiện có:
Thứ nhất, nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 chỉ tập trung vào dịch chiết từ lá và quả của cây vắp, hoàn toàn không phải là thử nghiệm trên bộ phận nụ hoa như những lời đồn thổi trong dân gian [2]. Do đó, việc gán ghép tác dụng của lá và quả cho nụ hoa là một suy diễn thiếu căn cứ khoa học.
Thứ hai, tác dụng được chứng minh chỉ là hoạt tính kháng khuẩn in vitro (trong ống nghiệm) đối với vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [2]. Tác dụng tiêu diệt hoặc kìm hãm vi khuẩn không thể đồng nhất với tác dụng làm đông máu, co thắt thành mạch hay phục hồi tĩnh mạch trĩ bị suy giãn. Hơn nữa, tính kìm khuẩn chỉ kéo dài 24 giờ trước khi vi khuẩn phục hồi và phát triển lại [2].
Thứ ba, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người hoặc thử nghiệm trên động vật sống để đánh giá khả năng cầm máu hay điều trị bệnh trĩ của cây vắp. Mọi thông tin về việc loài cây này được dùng trị chứng trĩ chảy máu hiện chỉ dừng lại ở mức độ ghi nhận lịch sử sử dụng trong y học cổ truyền [2].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh trĩ
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kinh nghiệm dân gian với sự thật khoa học đã được chứng thực. Nhiều người cho rằng các tài liệu cổ phương Đông ghi chép vắp trị trĩ chảy máu nghĩa là loài cây này chắc chắn có tác dụng làm ngừng máu ngay lập tức [2]. Trên thực tế, nhiều vị thuốc cổ truyền khi đưa vào kiểm nghiệm hiện đại lại không thể hiện tác dụng như mô tả hoặc chỉ có tác dụng hỗ trợ rất mờ nhạt.
Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý mua bột nụ hoa hoặc lá cây vắp về đắp trực tiếp lên vùng hậu môn đang bị tổn thương. Búi trĩ khi bị chảy máu đồng nghĩa với việc lớp niêm mạc bảo vệ đã bị rách. Việc đắp các loại bột thảo dược chưa qua tinh chế, không đảm bảo vô trùng có thể đưa thêm vi khuẩn vào vết thương hở, dẫn đến nguy cơ viêm loét, hoại tử hoặc nhiễm trùng huyết vô cùng nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo dược thiên nhiên thì không có tác dụng phụ. Bất kỳ loài thực vật nào chứa các hoạt chất sinh học có khả năng phá vỡ màng tế bào vi khuẩn như dịch chiết vắp [2] cũng đều có thể tiềm ẩn độc tính đối với các tế bào lành của cơ thể nếu dùng sai liều lượng hoặc sai đường dùng.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học về cây vắp chưa hề có dữ liệu an toàn trên người, đặc biệt là trên các nhóm đối tượng nhạy cảm. Do đó, những nhóm người sau đây tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ cây vắp:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh xa. Bệnh trĩ rất phổ biến ở phụ nữ có thai do áp lực vùng bụng tăng cao, nhưng việc dùng các dược liệu chưa rõ độc tính có thể gây nguy hiểm cho sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
Người bệnh trĩ ở giai đoạn nặng (độ 3, độ 4), trĩ ngoại tắc mạch hoặc búi trĩ đang chảy máu thành tia, chảy máu kéo dài cần được can thiệp y tế khẩn cấp. Việc chần chừ điều trị y khoa để thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng từ cây vắp có thể dẫn đến mất máu nghiêm trọng, thiếu máu mạn tính và biến chứng nghẹt búi trĩ.
Những người có tiền sử dị ứng, người mắc bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị chống đông máu cũng không nên dùng các sản phẩm chứa loài cây này khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế: Chăm sóc và kiểm soát bệnh trĩ an toàn
Để kiểm soát bệnh trĩ hiệu quả và an toàn, người bệnh không nên đặt niềm tin vào những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng về nụ hoa vắp. Thay vào đó, việc thay đổi lối sống khoa học và tuân thủ các hướng dẫn y khoa chính thống mới là giải pháp căn cơ.
Trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh cần chú trọng chế độ ăn giàu chất xơ từ rau xanh, củ quả và ngũ cốc nguyên hạt để giúp phân mềm, giảm áp lực khi đại tiện. Uống đủ nước mỗi ngày giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru và ngăn ngừa tình trạng táo bón – nguyên nhân hàng đầu khiến búi trĩ tổn thương và chảy máu.
Bên cạnh đó, việc duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng, tránh ngồi hoặc đứng liên tục trong thời gian dài cũng giúp cải thiện tuần hoàn máu vùng chậu. Khi đi vệ sinh, không nên rặn mạnh hoặc ngồi quá lâu trên bồn cầu cùng với điện thoại.
Nếu có ý định sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào để hỗ trợ sức khỏe tĩnh mạch, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế. Khi xuất hiện triệu chứng đi ngoài ra máu hoặc búi trĩ sa ra ngoài, việc đến bệnh viện để được thăm khám chính xác là bước đi quan trọng nhất nhằm loại trừ các bệnh lý nguy hiểm khác ở đại trực tràng.
Lời đồn về khả năng trị trĩ và cầm máu thần kỳ của nụ hoa vắp hiện vẫn chỉ là kinh nghiệm dân gian chưa có kiểm chứng lâm sàng vững chắc. Người bệnh cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, không tự ý dùng thảo dược thay thế chỉ định y khoa để bảo vệ sức khỏe bản thân.
